رسانش

برای دست‌یابی به حقیقت : گفت‌وگو با ناصر یاراحمدی ( بخش پایانی)

admin — 2026-07-07T22:11:36Z

.هیچکًسی در زندان با پذیرش گفتمان ِ جمهوری اسلامی تواب نشد، ترس از زجر‌کُش شدن در زیرشکنجه‌ و اعدام بود
هیچ کسی زیر شکنجه عقیده‌اش عوض نمی‌شود. مطلقا. یا ترس از مرگ است، برای کسانی که حکم‌شان اعدام است، یا ترس از شکنجه و درد. درد است دیگر. اگر کسی بگوید زیر شکنجه عقیده‌اش عوض شد و یا همکاری را قبول کرد چون مسلمان شده بود، من نمی‌پذیرم.

در پایان این گفتگو که گمان دارم هم برای ناصر یاراحمدی نفسگیر بود و هم برای من، چند نکته را باید بگویم. ۱۸ شهریور۱۳۹۹، این سال ِ بد، این سال ِ ویرانگر همه‌گیری ویروس کرونا، هبت هفتاد ساله ‌شد. در همان روزهای میانه‌ی شهریور بود که از حضور ناصر یاراحمدی در خارج از کشور باخبر شدم. وقتی تصمیم به گفت‌وگو گرفتم، بی پرده بگویم، سخت خسته و دل‌آزرده از روزگار بودم. اما باید این کار را انجام می‌دادم. وظیفه‌ای بود در برابر آن لبخند روزبه گلی آبکناری که آخرین بار در ۲۰۹ تن ِ شکنجه شده‌اش را دیدم. و نیز هزاران لبخند که از سلول‌های اوین و گوهردشت و حصار رخت بربستند و به‌دار آویخته شدند. و چه رنجی کشیدم که مپرس! باور نداشتم، بتوانم این کار را به انجام رسانم. بایسته‌ی دست‌یابی به حقیقت راست‌آزمایی روایت‌هاست. راست این است که پاره‌ای بزرگ از سند‌ها در دست قدرت حاکم است و بی‌شک دست ‌یافتن به آن‌ها در امروز ناممکن. پاره‌ای دیگر اما روایت‌های شاهدان و اسناد انتشار یافته است. در این باره، باز هم بی‌پرده بگویم چه در گرد‌آوری اطلاعات در باره روزنامه‌نگاران مطبوعات سیاسی کشته شده در زندان‌های پس از انقلاب و چه برای این مصاحبه با دشواری‌های جدی مواجه شدم. بسیاری از روایات شفاهی از رخ‌دادها موشکافی لازم را ندارند و حتا شمار زیادی از سندهای انتشار یافته اعتبار حقوقی برای استناد در دادگاه را ندارند. حال از عدم همکاری بسیاری از سازمان‌های سیاسی به هر دلیل برای تشکیل پرونده شکایت می‌گذرم. اینگونه شعارزدایی، مستندسازی و تهیه بایگانی از اسنادی که راست‌آزمایی شده‌اند، یکی از بایسته‌های اصلی امروز تلاش دادخواهی است.

وظیفه خود می‌دانم از همیاری همکاران‌ام در بیداران، که در کنارم بودند و به ویژه ناصر مهاجر برای همراهی و ویرایش گفت‌وگو تشکر کنم. از ایرج مصداقی و مهدی اصلانی برای یاری‌شان و از همه رفقای راه‌کاگری‌ام برای اعتماد و همراهی‌شان متشکرم؛ به ویژه از علی دماوندان و شهاب شکوهی . و اگر نبود لطف و تشویق برادر بزرگوار و ارجمندم، رفیق محمدرضا شالگونی این گفتگو به انجام نمی‌‌رسید.

این تلاش را می‌خواهم به دو همایون تقدیم کنم، دو گُرد از بی‌شمار پایداران با نام و بی‌نام جنبش آزادی‌خواهی و عدالت‌طلبی ایران، که در زندان‌ها جمهوری اسلامی شکنجه و اعدام شدند. هر دو برای فعالیت سیاسی، نام همایون را برگزیده بودند؛ به پاس دلاوری همایون کتیرایی هم‌دیاری‌شان که در زندان شاه جان داد. هر دو کمونیست تا پای جان به همایون وفادار ماندند. به علیرضا شکوهی و هبت‌اله معینی چاغروند. و همایون باد پایداری‌شان برای کرامت و رهایی انسان.

رضا معینی : در بخش نخست، درباره‌ی بازداشت و شکنجه‌های شما صحبت کردیم و چگونگی به گفته خودتان « بازی دادن » نیروهای امنیتی و ترس از اعدام و روی آوردی به « تواب بازی». زمان گذار از مقاومت در نخستین ساعت‌های بازداشت تا دادن بخشی از اطلاعات را خودتان چه‌گونه تحلیل می‌کنید؟ به ویژه با آن فضایی که پیرامون شما وجود داشت، دیدار و فشارهای خانواده حتا در درون زندان، افزون بر آن، شما خود در بخش نخست گفتید با لو دادن‌ها هم فشارها کم نشد.

– ناصر یاراحمدی : اول بگویم هر انسانی نمونه‌ای منحصر به‌فرد است. در هر موضوعی نیز همین اصل جاری است. ما باید این تجربه‌ها را جمع کنیم و به دست متخصصان بسپاریم، متخصص امور اجتماعی و یا روانپزشک. این کار من یا شما نیست. شما خود را روزنامه‌نگار و فعال حقوق بشر می‌دانید و من هم آدم‌ سیاسی هستم. به هر حال موضع اجتماعی ما بر نگرش‌مان تاثیر می‌گذارد. منظورم این است که شما به تجربه‌ی من به‌عنوان تجربه یک فرد نگاه کنید. نمی‌شود گفت عموم انسان‌ها در زیر شکنجه این‌گونه هستند. حال چه کسانی که سخت می‌ایستند و هیچ‌ نمی‌گویند، چه آنهایی که همه چیز را می‌گویند و یا آنها که هم می‌گویند و هم نمی‌گویند. پس آنچه من می‌گویم تجربه‌ی منحصر به فرد کسی است به نام ناصر یاراحمدی. حال این منحصر به فردی، وجه منحصر به فرد دیگر هم دارد. من از زمانی که بازداشت شدم و تا آخرین روزی که در زندان بودم، به دنبال این بودم که چگونه بازداشت‌ام را جبران کنم، آزاد بشوم تا بتوانم با این نظام مبارزه کنم.

رفیق احسان شما جاسوس بودید؟ این حرف‌ها چیست؟. احسان طبری می‌خواهد حرف بزند که آن دیگری با دست آرام به کیف بازجو که در اتاق مانده است اشاره می‌کند! که مواظب باشید شاید میکروفن یا ضبط صوت در آن باشد. طبری همانگونه که می‌گوید بله به هر حال پیش آمده با حرکت دستانش دستبند قپانی زدن را به محمود نشان می‌دهد!

این فکر از همان آغاز با شما بود!

– از همان آغاز با من بود. به خود می‌گفتم: آقا بازداشت شدی؟ حالا چه کار باید بکنی تا آزاد شوی و بتوانی مبارزه کنی. و هر شلاقی هم که بر کف پاهایم فرود می‌آمد، کینه‌ام بیشتر می‌شد. این جمله که می‌گویم منحصر به فرد ِ من نیست. از آن همه کسانی است که تواب شدند و همکاری کردند. برداشت من این است و بنا بر برخوردهایی که در زندان با این افراد داشته‌ام، می‌گویم. آقای معینی من معتقدم حتا یک نمونه را هم نمی‌توان نشان داد که این فرد عقیده‌اش عوض شد. شما دیدید که در نقد کتاب خانم کلهری برای آن‌که گفته است عقیده‌اش عوض شد. من به راحتی به او حمله کردم. سیاست در ایران امری تند و تیز است. با آنکه او همسر سابق من است و به اصطلاح باید هوای‌اش را داشته باشم! چرا که هیچ کسی زیر شکنجه عقیده‌اش عوض نمی‌شود. مطلقا. یا ترس از مرگ است، برای کسانی که حکم‌شان اعدام است، یا ترس از شکنجه و درد. درد است دیگر. اگر کسی بگوید زیر شکنجه عقیده‌اش عوض شد و یا همکاری را قبول کرد چون مسلمان شده بود، من نمی‌پذیرم.

به گفته شما پس هیچ کسی تواب نشده است؟

– من موردی را پیشتر نوشته‌ام، اما می‌خواهم اینجا هم باز بگویم تا نظرم را روشن‌تر بیان کنم. برادر من محمود یاراحمدی دکتر دندان‌پزشک بود. ایشان هم در دوران محمدرضا پهلوی زندانی سیاسی بود . ما با هم آزاد شدیم. حالا این داستان بماند که همان روزآزادی، خواهرم و خانواده، ما دو نفر را چون در زندان مارکسیست شده بودیم، ما را از خانه بیرون کردند. ایشان توده‌ای بود و همه هم این را می‌دانستند. در سال ۱۳۶۲ زمانی که بازداشت اعضا و فعالان حزب توده ایران آغاز شد، همین داماد ما آقای بهمن طاهریان مبارکه، که به او حاج حبیب می‌گفتند. یک روز او را به خانه‌شان دعوت می‌کند. سپس همسرش به بهانه خرید با زن برادرم و بچه‌ها بیرون می‌روند. حاج حبیب درهای خانه را فقل می‌کند و می‌گوید : محمود بازی تمام شد، تا حالا من ترا تحمل می‌کردم. اما الان با توجه به بازداشت توده‌ای‌ها و اینکه دستور است خودشان را معرفی کنند، باید همه اطلاعات را بدهی. محمود می‌گوید : اینجا خانه خواهر من است، اوین که نیست. حاج حبیب پاسخ می‌دهد : همه جای ایران اوین است! و باشد من شوهر خواهر تو هستم، ولی الان زنگ می‌زنم دو بازجو بیایند و با تو حرف بزنند. و همین کار را می‌کند. بازجوهای اوین می‌آیند و با محمود حرف می‌زنند. که بله همه رهبران اعتراف به جاسوسی کرده‌اند و تو هم اطلاعات‌ات را بده و از این حرف‌ها . محمود می‌گوید : باور نمی‌کنم. حاج حبیب و بازجوها زنگ می‌زند و ماموران احسان طبری و یکی دیگر را، به احتمال زیاد مهدی پرتوی، (هر دو از رهبران حزب توده‌ ایران) به خانه می‌آورند تا با برادرم روبرو کنند. یک لحظه بازجو اتاق را ترک می‌کند تا به اصطلاح آنها راحت حرف بزنند. محمود می‌گوید : رفیق احسان شما جاسوس بودید؟ این حرف‌ها چیست؟. احسان طبری می‌خواهد حرف بزند که آن دیگری با دست آرام به کیف بازجو که در اتاق مانده است اشاره می‌کند! که مواظب باشید شاید میکروفن یا ضبط صوت در آن باشد. طبری همانگونه که می‌گوید بله به هر حال پیش آمده با حرکت دستانش دستبند قپانی زدن را به محمود نشان می‌دهد! و آن دیگری اشک از چشمانش جاری می‌شود. محمود بعدها بر اثر افسردگی و مشکلات روانی زندگی‌اش نابود شد. و بالاخره فوت کرد.

– مکث

می‌خواهید قطع کنیم تا ....

– نه ادامه بدهیم. منظورم این بود که هیچ‌کس در زندان زیر شکنجه تغییر عقیده نداده بود.

تاسف‌بار و تکان دهنده است این روایت. اما پرسش من درباره آن دوره‌ی گذار بود. این را قبول دارم که از ترس ِ مرگ و شکنجه بود که کسی بازگشته می‌شد. اما در مورد خاص شما برای من این مرحله گذار مهم است. چون شما به همکاری دعوت می‌شوید و می‌پذیرید. حال به گفته‌ی خودتان برای فریب و....

– من اینگونه می‌دیدم. من وظیفه داشتم اطلاعات را دیر بدهم تا دیگران بتوانند فرار کنند. چهار روز پس از بازداشت، من مطمئن هستم که دیگر اطلاعات من تخلیه شده و فکر می‌کنم که چگونه می‌توانم هم اعتماد این‌ها را جلب کنم و هم بچه‌ها بتوانند فرار کنند. پس اطلاعاتی‌ را که دارم، قطره‌ چکانی می‌دهم. تاریخ بازداشت آقای علیرضا تشید، تاریخ بازداشت کسانی که در چاپخانه بودند. تاریخ بازداشت حسن اُردین ......

در بخش نخست در باره‌ی این‌ تاریخ‌ها صحبت کردیم. اما من می‌خواهم در باره شکنجه صحبت کنیم. همان کارشناسان که شما به آنها اشاره کردید. و از این میان فرانسواز سیرونی می‌گوید «شکنجه برای به حرف آوردن نیست برای به سکوت وادار کردن دیگران است.» این درباره‌ی نظام‌مندی شکنجه در این رژیم بیشتر صادق است، که « تواب» را برای همین کارکرد، یعنی سرکوب و به سکوت وادار کردن دیگران، نوآفرینی کرد.

– متوجه نشدم. چگونه دیگران را به سکوت وادار می‌کند.

وقتی که شکنجه‌گر شکنجه می‌کند، یعنی شما را به حرف می‌آورد. اما کارکرد اصلی او از این به حرف آوردن و «تواب» درست کردن، ادامه سرکوب از این راه است.

– اینکه دیگران بترسند و....

بترسند، مبارزه نکنند، لو داده شوند، و مقاومت نباشد. در بسیاری از بند‌ها تا زمانی که دست‌کم لاجوردی بود هیچ‌وقت نمی‌گذاشت زندانی‌های مقاوم در بندهای عمومی در کنار دیگر زندانیان باشند. به ویژه در باره‌ی بچه‌های زندانی رژیم گذشته حساس بود. همه این تدابیر برای این هم بود که بگویند : همه شکستند، همه اعتراف کردند، همه «تواب» شده‌اند. باری پرسش این است شما در بخش نخست گفت‌وگوی‌مان گفتید نمی‌بایست این‌کارها را می‌کردم و به صراحت می‌گویید در صف دشمن بودم. شما این مرحله را چگونه گذراندید؟

– نباید می‌کردم را، برای ماشین گشت گفتم. ولی در باره علیرضا تشید و چاپخانه و اُردین، خودم را مقصر نمی‌دانم.

ولی به جز گشت - آنگونه که شاهدانی گفته‌اند- شما در خروجی اتوبان کرج به تهران هم بودید و به گفته‌ی برخی،
فعالان را شناسایی می‌کردید. آیا آنجا بودید؟

– بودم، ولی شناسایی نکردم. مثل آن ککلوس کلان‌ها ( زندانیانی که با روزنامه یا پارچه‌ صورتشان را می‌پوشانند و زندانیان را شناسایی می‌کردند. به دلیل شباهت با کلاه ککلوس‌کلان‌ها، آن‌ها را این‌گونه می‌نامدیدند ) برای شناسایی در بندها چند بار مرا بردند. اما من هیچ‌کسی را معرفی نکردم. یک‌بار هم با یک زندانی که لو نرفته بود صحبت کردم تا بفهمد من کی هستم، اما او را معرفی نکردم.

چگونه شد که شما را بردند؟

– در همان چارچوب همکاری و یا تظاهر به همکاری. می‌رفتم و آنجا می‌نشستم.

آیا در گلوگاه اتوبان کرج کسانی را هم دیدید؟

– راستش هیچ آشنایی ندیدم و اگر می‌دیدم هم معرفی نمی‌کردم.

پس چرا برخی می‌گویند شما را دیده‌اند که در آنجا شناسایی ‌می‌کرده‌اید؟

– شاید آنها مرا آنجا دیده‌اند. ما آنجا می‌نشستیم و یا می‌ایستادیم. ماشین‌ها رد می‌شدند. ولی مطلقا من کسی را در آنجا و هیچ‌وقت معرفی نکردم.

خود شما داوطلب شدید برای رفتن و شناسایی؟

– نه! مگر کسی خودش را داوطلب این‌کار می کند. می‌بردند همه را می‌بردند.

در اتوبان کرج شما تنها نبودید؟

– نه من چند بار با رجبعلی کوچک‌پور بودم و کسی به نام فرشید. آ که هر دو راه‌کارگری بودند.

آنها شناسایی می‌کردند؟

– من نمی‌دانم ولی کوچک پور در واقع برگشته بود.

یعنی ممکن است کوچک‌پور را به جای شما اشتباهی گفته باشند؟

– ممکن است. ما هم قد بودیم و البته با ریش و اورکت همه آن‌روزها شبیه هم بودند! این را هم بگویم که فرشید که الان نمی‌دانم کجاست از همان‌جا فرار کرد.

شما چرا فرار نکردید؟

– می‌ترسیدم مرا بکشند. نمی‌دانم او چگونه فرار کرد. اما من یک درصد هم امکان فرار را نمی‌دیدم آن همه پاسدار آنجا بودند و در اتوبان کجا فرار می‌کردم؟ می‌دانستم حتما شلیک می‌کردند.

به او شلیک نکردند؟

– نه! فرار کرد. یا شاید گذاشتند فرار کند. فکر کنم الان در خارج از کشور است.

شاید به خاطر حضور مردم شلیک نکردند.

– مردم؟ یعنی پاسدارها بگذارند کسی فرار کند و به خاطر حضور مردم شلیک نکنند؟ به هر حال من دو یا سه بار آنجا بودم، اما مطلقا کسی را شناسایی نکردم. برخی را هم که می‌گویند، من اصلا در زندگی‌ام ندیده بودم تا بتوانم شناسایی کنم.

آقای کوچک‌پور زندانیان سیاسی نظام پیشین را می‌شناخت؟

– نمی‌دانم و نمی‌گویم او هم شناسایی کرده است.

باری بگذریم. اما مواردی بوده که شما می‌توانستید شناسایی نکنید. من برای نمونه مورد آزاده (همسر غلام ابراهیم زاده در گفت‌وگوی پاره ی نخست) را می‌گویم. شما می‌توانستید بگویید من او را نمی‌شناسم!

– من برداشتم این بود که گفتن و یا نگفتن من فرقی در اصل ماجرا نداشت.

در این باره پیشتر صحبت کردیم. من چگونگی این تغییر روحیه را می‌خواهم بدانم. شما گفتید هیچ‌کس نظرش را عوض نکرد. من هم با شما موافقم حتا بازگشته‌ترین آنها هم باز به چیزهای باور داشتند.

– من می‌گویم اگر هر توابی را در همان روزی که دارد همکاری می‌کند، آزاد کنند از همان لحظه دیگر همکاری نمی‌کند.

این را در وضعیت امروز زندان هم می‌توان دید، گرچه تفاوت آشکاری با آن‌ سال‌ها دارد . بسیاری هم می‌گویند مصاحبه و یا حتا برخی پذیرش اتهام‌ها زیر فشار بوده و تکذیب می‌کنند. برای همین تاکید دارم که نوک پیکان اتهام باید به سوی این ستم و این رژیم باشد.

– متوجه شدم. شما می خواهید بگویید آقای ناصر یاراحمدی اگر ترس از شکنجه، در اصل هم شکنجه نه! چون به زمانی که شما اشاره می کنید دیگر شکنجه در کار نبود و بازجویی من هم تمام شده بود. پس اینگونه می‌شود گفت اگر ترس از اعدام نبود نام آزاده را می‌گفتید؟ منظور شما این است؟

یک‌سوی پرسش همین است.

– نه اگر ترس از اعدام نبود نام آزاده را نمی‌گفتم.

یک سو هم همین روحیه شماست. شما می‌گوید : بله مقاومت کردم. ولی شما از زوایه‌ای دیگر همکاری کردید. به گفته خود شما «تواب‌نمایی» کردید. می‌گویید بده بستانی بوده. اما شما بده بستان‌های درونی خودتان را چگونه حل کردید؟ مهم است چون شما یکی از تنها کسانی هستید که دراین باره تا حد زیادی روشن صحبت می‌کنید.

– می‌دانم حرفی را که می‌خواهم بزنم، اگر روزی دست جمهوری اسلامی به من برسد، برایم عواقب سنگین قضایی دارد. ولی می‌گویم چون شما گفتید دستیابی به حقیقت و من نمی‌ترسم هنوز هم خودم را یک لات و لوت انقلابی می‌دانم. با اطمینان می‌گویم و می‌دانم این را می‌خوانند و اعصابشان به هم می‌ریزد. من هیچگاه و در هیچ لحظه‌ای در این فکر نبودم که به جمهوری اسلامی خدمتی کنم. می‌خواستم سرش کلاه بگذارم.

نتیجه این کلاه سر آن‌ها گذاشتن را هم می‌دانستید؟

– این را می‌دانستم که ممکن است آزاد شوم. یک مساله را باید بگویم که شما هم با اشاره به وضعیت من گفتید. همه‌ی تواب‌های در وضعیت من اعدام شدند. همه زندانی‌هایی که با من هم‌سلول بودند اعدام شدند. روزبه گلی آبکناری بارها به من گفت : تو تنها کسی هستی که زنده می‌مانی. برای اینکه برادرت می‌آید اینجا و با او می‌روی و دوباره برمی‌گردی. شوهر خواهرت می‌آید اینجا و با تو حرف می‌زند. می‌گفت امکان ندارد این‌ها بگذارند که تو را بکشند. برای همین ماجرای چگونگی بازداشت‌شان را برای من تعریف کرد تا روزی به بیرون برسد. من چهار ماه هم در سلول زیر اعدامی‌ها بودم. اما آرزوم این بود که زنده بمانم تا با بتوانم با جمهوری اسلامی مبارزه کنم.

برای اینکه بخشی از این حقیقت را بیرون بیاورید.

– نه تنها برای بیرون آوردن خبرها که بتوانم مبارزه کنم.

من فکر می‌کنم همین بازشکافی چگونگی این تواب سازی و سیستم سرکوب هم خود کار مهمی است. در بخشی از گفتگوی پیشین، شما گفتید : اینها فکر می‌کردند من دیگر خودی هستم. در این خودی شدن، شما چه چیزهایی از آن‌ها دیدید؟ سیستم بازجویی و یا ضربات‌شان و.....

– یعنی الان من به شما اطلاعات بدهم؟

من فکر نمی‌کنم این اطلاعات دادن باشد! نگاه شما برای من مهم است و روشن شدن همان حقیقت است.

– من مشکلی ندارم که بگویم.

من خواستم آن روحیه را بگویید. که بخشی را به درستی گفتید که هیچ‌کس باورش با شکنجه تغییر نکرد. ترس است و در اصل تلاشی است برای زنده ماندن. من اینجا اشاره‌ای کنم در بسیاری از کارهای که درباره‌ی زندان جمهوری اسلامی شده است به مساله شلاق و شکنجه توجه شده است، نه تنها برای اطلاعات که به تعبیر شهلا شفیق «انسان اسلامی ساختن» و این خود جمهوری اسلامی را از دیگر نظام‌های شکنجه‌گر متمایز می‌کند. یا من پیشتر نوشته‌ام که «جمهوری اسلامی یک پله نظام‌های توتالیتر را جلوتر برد.» با پنداره‌ی امت و حلقه‌ای که امت را از کفار و منافق و غیره جدا می‌کرد. ولی به بحث اصلی برگردیم.....

– به عنوان کسی که شکنجه شده و تواب شده و خودم هم گفتم گاهی همکاری کرده‌ام، می‌توانم بگویم شما اشتباه می‌کنید. اگر هیتلر پس از جنگ جهانی اول می‌آید و می‌گوید من سرزمین‌هایم را پس می‌گیریم و به این تحقیر پایان می‌دهم. (چون می‌‌دانید که پس از جنگ حتا کارخانه‌های آلمان را هم اروپای پیروز در جنگ مصادره کرد.) این یک ارزش بود. نه استفاده از نازیسم و فاشیسم، خود بازپس‌گیری سرزمین‌ها یک ارزش بود. اگر استالین می‌گرفت و می‌کشت برای یک ارزش بود، من به استالین احترام می‌گذارم، چون توانست کشورش را از آن بدبختی بیرون بکشد. ولی من کتاب شکنجه شدگان استالین را که توسط (لاورنتی) بریا اجرا می‌شد، خوانده‌ام. مثلا در یک مورد چندین ژنرال ارتش سرخ را می‌گیرند و شکنجه می‌کنند و آنها را به تسلیم وادار می‌کنند. بدون شک شکنجه هم تاثیر داشته است. اما آنچه آن‌ها را شکست برتری گفتمانی استالین بود. چون داشت یک جنگ میهنی را سازمان می‌داد. آن گروه که معروف بودند به حلقه‌‌ی ماهیگیران، شونیست بودند و.... ولی جمهوری اسلامی که امت را مطرح کرده است، برای کمونیست‌ها چه ارزش والایی داشت که جایگزین کند؟ بگوید امت من بهتر از سوسیالیزم شماست؟ به همین دلیل هم می گویم آنجا کسی نبرید.

- من با قاسم عابدینی و حسین روحانی بودم ( هر دو عضو کمیته مرکزی سازمان پیکار برای آزادی طبقه کارگر) با احمد عطاالهی و عطا نوریان ( از رهبران سازمان فداییان اقلیت) بودم. مهمتر از آن‌ها با دو برادر فرید و وحید سریع‌القلم ( از سازمان اتحادیه کمونیست‌ها - سربداران) که وحشتناک همکاری می‌کردند. همه این‌ها را می‌توانم بگویم نود و نه درصد، حتا یک درصد هم نمی‌گویم، همه بدون آنکه به زبان بیاورند با ایما و اشاره به هم می‌فهماندیم که نیستیم! چون واقعیت این است که می‌ترسیدم با هم حرف بزنیم. حرف می‌زدیم ولی به گونه‌ای که قابل اثبات نباشد.

قاسم عابدینی و حسین روحانی

من نگفتم تنها امت را مطرح کرده است. گفتم پیرامون این امت‌سازی در جامعه تارهای سرکوب را تنید. اتهام کافر و منافق و غیره تنها برای متهم کردن زندانی نبود. برای جامعه و همان امت بود که از حمایت او دست بردارند و یا جرات نکنند از حقوق « منافق» و «کافر» دفاع کنند. دشمن خارجی را به مرزهای داخلی آوردند و چون همه نظام‌های توتالیتر جامعه را پاره پاره کردند. بخشی را کشتند و بخش دیگر مرعوب شدند. ولی بحث ما این نبود. شما با بخشی از همین بازگشته‌ها هم‌بند بودید و می‌گویید .....

– من هم منظورم این بود که هیچ‌کدام از زندانیان برای اینکه جمهوری اسلامی توانسته است یک ایده‌ی برتر به او ارائه کنند، نشکست و تواب نشده است و حاضر به همکاری نشد. من با تواب‌های زیادی زندگی کرده‌ام. همه آنها جمهوری اسلامی را مسخره می‌کردند.

در این مورد نمونه‌هایی دارید ؟

– من با قاسم عابدینی و حسین روحانی بودم ( هر دو عضو کمیته مرکزی سازمان پیکار برای آزادی طبقه کارگر) با احمد عطاالهی و عطا نوریان ( از رهبران سازمان فداییان اقلیت) بودم. مهمتر از آن‌ها با دو برادر فرید و وحید سریع‌القلم ( از سازمان اتحادیه کمونیست‌ها - سربداران) که وحشتناک همکاری می‌کردند. همه این‌ها را می‌توانم بگویم نود و نه درصد، حتا یک درصد هم نمی‌گویم، همه بدون آنکه به زبان بیاورند با ایما و اشاره به هم می‌فهماندیم که نیستیم! چون واقعیت این است که می‌ترسیدم با هم حرف بزنیم. حرف می‌زدیم ولی به گونه‌ای که قابل اثبات نباشد.

حتا در میان خودتان هم آزاد صحبت نمی‌کردید؟

– آنجا همه از هم می‌ترسیدند. هیچ‌کسی به کسی دیگر اعتماد نداشت. روزبه‌گلی آبکناری آنجا به من این حرف‌ها را زد، چون سر مواضع‌اش بود و می‌دانست اعدامی است. البته بگویم بند نبود،سلول‌های بود که زندانی‌ها در آن‌ها می‌چرخیدند. هر مدتی در یک سلول بودیم.

آن زمان، بندی در ۲۰۹ بود که آقای روحانی و عابدینی و بقیه بودند و می‌گفتند بند در باز بود

– من این جایی که شما می‌گویید هیچ‌وقت نبودم. ما در یک اتاق بودیم و امکانات‌مان‌ هم فرقی با دیگران نداشت.

شما با آقای عابدینی که صحبت می‌کردید ایشان می‌گفتند من مسلمان شده‌ام....

– ببینید، مثل همین الان در داخل کشور کسانی که در یک اداره کار می‌کنند، همگی بالاخره جمهوری اسلامی را قبول دارند. و همه هم می‌دانند ....

آقای یاراحمدی در زندان متفاوت است.

– زندان هم همین است. همه منظورم تواب‌ها هستند. همه تظاهر می‌کنند که برگشته‌اند. ولی همه می‌دانند که واقعا برنگشته‌اند. در لحن در کلام و ... من به شما می‌گویم فرید و وحید سریع‌ٔالقلم هم تا آخر برنگشتند. تا آخر هم مارکسیست – لنینیست بودند.

پس چرا آن‌گونه همکاری می‌کردند؟

– از ترس مرگ ! البته این را هم بگویم که هیچ‌گاه هم به ما نمی‌گفتند اعدام نخواهید شد. خود وحید سریع‌القلم می‌گفت شنیده است که اعضا و کادرها بدون استثنا اعدام خواهند شوند. حتما خود شما هم شنیده بودید که شعار لاجوردی این بود که کارهایی که تواب‌ها می‌کنند برای آن دنیا است، در این دنیا باید حساب پس بدهند. حتا به او گفته بودند کسانی که در جنگل بودند (گروه سربداران اعضای و کادرهای اتحادیه کمونیست‌ها که در شهریور- و مهر ماه ۱۳۶۰ با هدف مبارزه مسلحانه در جنگل‌های شمال گرد آمده بودند و به چند شهر و از آن میان آمل حمله کردند. شمار زیادی از آن ها بازداشت شدند.) هیچ ردخور ندارد همه اعدام می‌‌شوند.

این چه فرقی دارد که تواب مارکسیست باشد یا مسلمان؟

– از نظر اجرایی ممکن است فرقی نکند. ولی از این لحاظ که آیا شکنجه باعث شده بود اینها عقاید خود را رد کنند. من می گویم نه!

آن زمان من هم زندان بودم. آقای روحانی را فکر کنم نخستین بار بود که به حسینیه آوردند. درباره‌ی مجاهدین و پیکار صحبت کرد و همه را رد کرد. بار دوم وقتی پرسش و پاسخ راه انداختند، در برابر پرسش‌‌های زندانیان که تازه با هزار تدبیر و ایما و اشاره پرسش‌های‌شان را می‌پرسیدند، دچار مشکل شد. و ضمنی گفت من سر موضع‌ام هستم. که گویا دوباره او را زیر شکنجه بردند.

– من هم همین را گفتم.

شما که با ایشان یا با آقای عابدینی هم‌سلول بودید، آیا می‌ترسیدید با هم صحبت کنید؟

– بله وحشت داشتیم. بله و این‌که ما برنگشتیم را به زبان نمی‌آوردیم. ولی به همدیگر می‌فهماندیم.

چگونه؟

– برای نمونه تلویزیون اخبار جنگ را پخش می‌کرد، خبر پیروزی‌های رزمندگان اسلام و... پوزخند را می‌دیدی. اینکه قابل اثبات نیست. مثلا نمی‌توان ثابت کرد که این فرد پوزخند زد. ولی همان پوزخند در آنجا یعنی این چیزها را نه باور می کند ونه قبول دارد.

در رابطه‌ی میان شما هیچ اعتمادی به‌هم نبود؟

– هیچ‌وقت چنین رابطه‌ای نبود.

یعنی هیچ‌وقت پیش نیامد که برای نمونه آقای روحانی بنشیند و بگوید من زیر شکنجه و شلاق بریدم و بازگشتم؟

– نه، هیچ‌وقت. تنها یکبار به من گفت : تو همکاری بکنی یا نکنی از اینجا زنده بیرون می‌روی. این روزها را با خودت ببر بیرون. بیشتر از این جرات نکرد. چون فکر می‌کرد من فردا می‌توانم بروم او را بفروشم.

چنین اتفاقی پیش آمده بود ؟

– نه از این بازی‌های بچه‌گانه کسی نمی‌کرد. بله در میان تواب‌های سطح پایین از این کارها می‌شد. مثلا بروند گزارش بدهند. من خودم مطلقا چنین کاری نکردم وهیچ ‌کس هم علیه من این کار را نکرد.

آقای عابدینی یا روحانی در سلول هم مواضعی چون مصاحبه‌هایشان داشتند.

– نه اینطوری نبود. به اصطلاح پیش قاضی و معلق بازی که نمی‌شد. ما که پیش هم نمی‌توانستیم بازی دربیاوریم.

ولی همه نماز را می‌خواندند.

– بله نماز را می‌خواندیم، چون فکر می کردیم کنترل می‌کنند و یا از دیگری شاید بپرسند. شما وقتی نقشی را بازی می‌کنید، باید آن را کامل اجرا کنید. اینجا قرار است که تو گول بزنی. بنابراین نمازت را باید بخوانی و روزه‌ات را هم سفت بگیری. نماز و روزه که چیزی نیست. سعی کن همکاری ناجور نکنی.

شما همکاری ناجور را چگونه تعریف می‌کنید؟

– برای نمونه، جایی که هیچ ربطی به من ندارد بروم و همکاری کنم که خدمتی به جمهوری اسلامی کرده باشم. مثلا مرا بردند شمال که بخشی از اموال سازمانی را که در خانه‌ای پنهان بود به آن‌ها نشان دهم. حالا تو ماشین نشستیم : می‌گویند : آقا داریم می‌رویم تو خیابان‌ مواظب باش ( کسی را دیدی معرفی کن!) من هم می‌گویم چشم. آنجا نباید کسی را معرفی بکنی و من نکردم. این همکاری ناجور است. ولی نماز و روزه یا اینکه بگویی من حزب‌اللهی هستم و امام را دوست دارم، به نظر من مهم نبودند. یا مثلا کسانی را بازداشت کرده‌اند و من می‌دانم آزاده یک هواداری است، که گاو پیشانی سفید است، همسر غلام ابراهیم‌زاده. حالا بگو این آزاده است، مهم نیست. چرا چون یک ساعت بعد مشخص می‌شود کیست.

معرفی آزاده همکاری ناجور نبود؟

– آخر اینگونه نبود.....

شما که گستره‌ی بازداشت‌ها را نمی‌دانستید. می‌گویید آزاده و از این طریق دکترغلام شناسایی می‌شود. شاید دکتر غلام هم بازداشت شده بود، اما شما نمی‌دانستند! به گفته شما فرض کنیم و فرض محال هم که محال نیست.

– نه اجازه بدهید توضیح دهم که چرا محال است. آنجا در شعبه‌ی بازجویی چارت تشکیلاتی سازمان راه‌کارگر را بازجو بالای سرش زده بود. عکس‌ها همه مشخص بودند. راه‌کارگر سازمانی بود که نود درصد کادرهای آن زندانیان سیاسی نظام گذشته بودند. زندانیان دوران ساواک هستند. عکس‌های آن‌ها داشتند.

کجا بودند این عکس‌ها؟

– همه عکس‌های ما را ساواک داشت. آن‌ها چارت تشکیلاتی را داشتند. بر مبنای چارت تشکیلاتی حرف می‌زدند. یعنی خیلی قشنگ روی مقوا کشیده بودند. و بعضی وقت‌ها آن را می‌دیدیم. شاید این معرفی آزاده مهم بوده، یعنی برای شما مهم است. اما من فکر می‌کردم اینجا آزاده را بگو ولی جایی که می توانی و به تو هم ربط ندارد، پیشقدم نشو برای همکاری.

خب حال با همین فرضیه شما من می‌پرسم اگر در بازداشت شما ماجرا وارانه می‌شد، یعنی حمید طهماسبی را می‌گرفتند،
شما و فرزانه (هما کلهری) فرار کرده بودید و می‌دانید که رفیق حمید هم خانه شما را می‌داند. خانه را ترک می کردید؟

– بدون شک در همان ساعت نخست خانه را ترک می‌کردیم.

اگر امکانی نداشتید که به آن پناه ببرید؟

– می‌رفتیم در خیابان می خوابیدیم.

واقعا این شدنی بود؟ با یک زن حامله در خیابان؟ می‌دانم موارد زیادی در آن سال‌ها پیش آمده بود. اما شما توجه کنید تشکیلات راه‌کارگر مانند سازمان‌های بزرگتری چون فداییان نبود و امکانات زیادی نداشت. جمهوری اسلامی هم می‌دانست و روی این امکانات محدود حساب باز کرد. بسیار پیش آمده که فعال سیاسی می‌دانست خانه لو رفته و می‌دانست می‌آیند، ولی چاره‌ای دیگر نداشت.

– موافقم ولی شما می‌خواهید بگویید : من ناصر، من رحیم را وقتی بازداشت کرده‌اند باید حساب این را می‌کردم که علیرضا تشید پناهی جایی دیگر ندارد که برود.

من شکنجه را رد نکردم......

– نه پس مطلقا نباید گفت ..

نمی‌شود گفت مطلقا نباید گفت! ولی شما می‌توانستید آنجا که می‌پرسند محسن کیست، بگویید نمی‌دانم به همین اسم می‌شناسم.

– بله این را قبول دارم. ضعف من بود که گفتم علیرضا تشید است. این را قبول دارم.

من با گفته‌های خود شما نمونه بیاورم.......

– ولی من هم می‌خواهم بگویم ....

اجازه بدهید من پرسشم را طرح کنم. من برپایه‌ی گفته‌ی خود شما که باورها عوض نشده بودند. و قبول هم دارم که تاکتیک شما زیر شکنجه و پس از بیست و چهار ساعت یا چهل وهشت ساعت شکنجه شدن مکانی را لو دادن غلط نبود. ولی کسانی هم بوده‌اند که نگفته‌اند. این را هم بپذیریم و شاید بیشتر شکنجه نشده بودند.

– نه! نه من می‌گویم قوی‌تر بوده‌اند.

آقای یاراحمدی بخشی از این گفتگو برای تجربه جوانان و نسل آینده است. برای آنکه از زبان شما بشنوند که جمهوری اسلامی برای شکستن انسان‌ها چه جنایاتی را انجام می‌داد. شما در بخش نخست این گفتگو عبارتی را به‌کار بردید که جالب بود گفتید : من آدم ماشینی هستم.

– بله این را گفتم.

در همه گفته‌های شما هم این ماشینی بودن آشکار است. به هنگام نوشتاری کردن گفت‌وگو بیشتر متوجه شدم آن حالت ماشینی در شما عمل می‌کند. بیست و چهار ساعت نگویم! بگذارم چهل هشت ساعت بعد خانه را بگویم. این کار را انجام دهم تا چنین شود. منطق ماشینی است. این حالت ماشینی شدن را چگونه توضیح می‌‌دهید؟ و چگونه شکسته شد؟ به هر حال تجربه‌ای است برای نسل پسین شخص شما به‌عنوان فرد....

– من پیشتر گفتم من ماتریالیست هستم و حتا اگر به من بگویید تو خائن هستی، در باره‌ی آن بحث می‌کنیم. در بحث سیاسی، من دعوایی ندارم بگویند تو خائن هستی.... بدون رودربایستی صحبت کنیم.

در سال‌های پیشین نوشته‌ها و گفتگوهای زیادی از زندانیان منتشر شده است، اما نخستین بار است که کادر یک سازمان سیاسی خودش می گوید «تواب» بوده و همکاری کرده است. خوشبختانه جان بدر برده است. همانگونه که خود شما گفتید، بقیه همه اعدام شده‌اند. من در باره‌ی خیلی از رفقا و دوستانی که نامشان را برده‌ایم، نوشته‌ام و خوانده‌ام، از روزبه و علیرضا شکوهی و یوسف آلیاری و هبت معینی و غیره . بدون شک گفتن از پایداری آن‌ها بخشی از تاریخ ماست، چنانکه گفته‌های شما هم بخشی از این تاریخ است. فراموش نکنیم هدف ما دستیابی به حقیقت است.

– من به هنگام بازداشت و زندان در زمان پهلوی دوم، مطلقا چیزی نگفتم. و در آخر هم مرا به‌عنوان نوجوانی که محمد اکبری آهنگران او را فریب داده، محکوم کردند. در حالی که در خانه تیمی بودم و اسلحه جابجا می‌کردم این‌ها هیچ‌کدام لو نرفت. پس فکر می‌کنم شما می‌خواهید بگویید چه فرقی دارد؟ آن زمان با آگاهی کم‌تر اما نشکستی دوران جمهوری اسلامی خیلی متفاوت بود.

من در زندان این تفاوت را از زندانی‌های نظام گذشته زیاد شنیدم. همه می‌گفتند شش ماه زندان جمهوری اسلامی برابر با سه یا چهار سال زندان زمان شاه است.

– بله دقیقا فرق اساسی شکنجه زمان شاه با شکنجه در جمهوری اسلامی این است. آنجا می‌دانستی شکنجه می‌شوی برای اطلاعات. بعد دادگاه است و حال ممکن بود شش ماه بعد به اعدام محکوم شوی. ولی در جمهوری اسلامی ممکن بود همان لحظه در زیر شکنجه کشته شوی و کار به دادگاه نرسد! بازجو‌های زندان جمهوری اسلامی این اطمینان را می‌دادند که اگر بخواهیم می‌توانیم زیر شکنجه ترا بکشیم. اما هیچ بازجویی در ساواک این حرف را نمی‌زد. و حتا بودند کسانی در میان آن‌ها که احساس همدردی با زندانی داشتند. جلالی بازجوی من وقتی که من نقش بازی ‌کردم که مثلا دارم می‌لرزم، سریع آمد یک پتو انداخت روی من و گفت : اگر سیگار می‌کشی بهت سیگار بدهم. یعنی بالاخره یک حس انسانی در آن بازجوی لعنتی ساواک وجود داشت.

گویا ایشان پس از انقلاب بازداشت و محاکمه شد.

– بله من آن زمان جبران کردم. چون برادر خودم جلالی را بازداشت کرد.

همین آقا نادر که خود شما را هم بازداشت کرد!

– بله همین آقا نادر آمد گفت : جلالی بازجویت را هم گرفتیم. یک شب همسر آقای جلالی به خانه ما آمد و گفت : فلان روز دادگاه دارد و دادگاه انقلاب دعوت کرده هر کسی از او شکایت دارد بیاید در دادگاه شرکت کند. پرسید : از شما هم دعوت کرده‌اند؟ گفتم : بله من هم دعوت شده‌ام. گفت : می‌خواهم از شما خواهش کنم نروید و شکایت نکنید. گفتم : معلومه که نمی‌روم. یکی به این دلیل که من که با جلالی مشکلی نداشتم. من با نظام شاه مشکل داشتم. دوم به علت همان پتویی که روی دوشم انداخت و این‌که می‌خواست سیگار به من بدهد. یعنی من در اصل فیلم بازی می کردم و داشتم او را گول می زدم و واقعا دلم به حالش سوخت که این بازجو را گول زدم. ولی در جمهوری اسلامی این نبود. جمله‌ای از کتاب در دادگاه تاریخ ِ روی مدودوف در ذهنم هست که متهمی به نگهبانش می‌گوید : رفیق یک چکه آب به من بده. نگهبان به او می‌گوید : تو رفیق من نیستی رفیق من دارد در جبهه‌ها می‌جنگد. آقای معینی، من عین همین جمله را در زندان‌های جمهوری اسلامی شنیدم. البته استالین سگ‌اش شرف دارد به جمهوری اسلامی. نمی‌خواهم مقایسه کنم. استالین بالاخره یک انقلاب صنعتی کرد، کشاورزی را مکانیزه کرد. یک کشور عقب افتاده را تبدیل کرد به یک کشور پیشرفته. در اتاق بازجویی بودم. یک زندانی دیگر را آوردند با پاهای خونی، گفت : برادر یک جرعه آب به من بده و بازجو گفت : من برادر تو نیستم سگ کمونیست! برادرهای من در جبهه دارند می‌جنگند. انگار روی مدودوف را خوانده بود! به هر روی آن‌چیزی که مرا مجبور می‌کرد محاسبه کنم این بود. می‌دانستم ممکن است زیر شکنجه کشته شوم. به خودم می گفتم محاسبه می‌خواهی بکنی همینجا و همین الان بکن.

این نکته که در باره‌ی بازجویی‌ها گفتید جالب است. شما وقتی ماجرای بازداشت هبت‌اله معینی را تعریف می‌کردید، گفتید : آن‌ها احساس می‌کردند من خودی هستم و به من چیزهایی را می‌گفتند. آنها چه چیزهایی را محاسبه می‌کردند. در رابطه با ضربه‌هایی که به سازمان سیاسی می زدند. به نظر شما در چه جاهایی فعالان از این‌ها عقب تر بودند. این قدرت ضربه زدن را چگونه شما تحلیل می کنید.

– آن زمان که آن‌ها به من گفتند خودی هستی دو سه سال از بازداشتم گذشته بود. بازجویی دیگر تمام شده بود. این را هم به این دلیل گفتند که پدرم و برادرم به دیدارم می‌آمدند. آنها هم به هم‌دیگر می‌گفتند : این برادر فلانی و یا برادر زن فلانی است. اما من فکر می کنم موفقیت اصلی آن‌ها اعدام بود. ترس از مرگ.

این ترس از مرگ با آنچه که می‌گویید کسی تواب نشد، کمی دوجور به نظر نمی‌رسد؟

– شاید بهتر باشد جمله‌ام را اینگونه تصحیح کنم. در شرایط زندان، شکنجه و زیر اعدام، پایه استدلالی من مبنی بر اینکه هیچ‌کدام از زندانیان برنگشته بودند، بر این مبناست که جمهوری اسلامی هیچ گفتمانی نداشت که بهتر از گفتمان مارکسیست- لنینیست‌ها و یا حتا مجاهدین باشد. یعنی چیزی بهتر نمی‌توانست حتا به مجاهدین ارائه دهد. ممکن بود مثلا برای فرقانی‌ها چیز بهتر و قابل ارائه داشته باشد. چون گفتمان جمهوری اسلامی نسبت به گفتمان فرقانی ها یک سروگردن بالاتر بود. ولی این گفتمان، هیچ چیز جذابی برای یک مارکسیست یا مجاهد نداشت. این بود که نمی‌شد گفت : آه این گفتمان امت‌گرایی عجب گفتمانی بوده است و ما نمی‌دانستیم! و چون گفتمان بهتری نداشت، به شکل تئوری قادر به شکستن آنها نبود. من با بزرگترین تئوری‌دان‌ها جنبش چپ هم که هم‌سلول بودم و تواب شده بودند، بدون هیچ تردیدی می‌گویم هیچ‌کدام هیچ اعتقادی به اسلام نداشتند. این در حوزه باور و سیاست است. اما در حوزه‌ی فردی، یعنی آن‌جا که فرد با شکنجه و مرگ رودررو می‌شود، ممکن است. تاکید می‌کنم ممکن است برخی از این تواب‌ها واقعا مسلمان شوند. مثل خیلی‌ها در خارج از زندان و پیش از مرگ بارومند به خدا می‌شوند. آته‌ایست است، سکولار است، در آن زمان کمی به خدا نزدیک می‌شود. این هم مشکلی انسانی است. مرگ را که می‌بیند، شاید کمی مذهب باور شود. من در برخی از بچه‌های تواب این را دیدم. وقتی مرگ را در بالای سر خودشان دیدند، کمی مذهب باور ‌شدند. رجبعلی کوچک‌پور، مذهب باور شده بود و اعتقاد پیدا کرده بود. اما در حوزه‌ی سیاست حتا همین رجبعلی کوچک‌پور هم از نظر سیاسی برنگشته بود. این را هم بگویم واقعا تمام تلاشم این است که راوی خوبی باشم. چون همه را در ذهن ثبت کردم تا بتوانم روایت کنم. اما قاطعانه می گویم : هیچ‌کدام از تواب‌ها نه از نظر سیاسی و یا سبک زندگی برنگشته بودند. پرسش شما این بود که از کجا می توان فهمید؟ من می‌گویم سبک زندگی‌اش، سبک زندگی نشان‌دهنده همه اعتقادهای انسان است.

نمونه آشکار این‌گونه زندگی در زندان را شما چه می‌دانید؟

– برای نمونه کسی که نماز را الکی بخواند. خودش کلی معنا دارد. تنها کسی را که دیدیم نماز را کامل و با اعتقاد و با دقت می‌خواند، قاسم عابدینی بود. رجبعلی کوچک‌پور واقعا برگشته بود و ایمان آورده بود. ولی سبک زندگی‌اش حزب اللهی مانند نبود. برای نمونه روزهای مرگ یکی از امامان شیعه را مانند یک شیعه معتقد ناراحت نبود. اصلا اهمیتی نمی‌داد. رجبعلی کوچک پور ایمان داشت، اما اگر همان زمان آزادش می‌کردند همکاری نمی‌کرد.

آقای یاراحمدی شما همچنان بر شکنجه و شمشیر اعدام بالای سر این زندانیان تاکید دارید. لاجوردی همیشه آن جمله معروفش را برای جزای این جهان و توبه برای آن دنیا تکرار کرد. آیا این افراد خودشان این را می‌دانستند؟ یعنی واقعا باور کرده بودند که هر کاری هم بکنند باز اعدام می‌شوند؟

– از نظر دانستن که این اطلاعات را داشتند. اما به هر روی فکر می‌کردند سیاست است وممکن است تغییراتی به وجود آید. کما این‌که مدتی بعد لاجوردی عوض شد.

اما همه آن‌ها را اعدام کرد و بعد رفت!

– بله آنها را زد و رفت. اما کسی که هنوز اعدام نشده است، فکر می کند ممکن است سیاست‌شان عوض شود آیت‌الله منتظری به قدرت برسد.....

میدانید که شما تنها کادر اعدام نشده در میان این جمع و به نوعی تنها شاهد این افراد هستید. پرسشم در باره‌ی تاثیرات این تواب شدن‌هاست. یعنی در فضای زندانی کردن توده‌ای و آن جمع وسیع که از صبح تا شب در گوششان با دعا و شلاق می‌خوانند : همه چیز شکست خورده! همه چیز به پایان رسیده! می‌خواهم آقای روحانی را برای نمونه با علیرضا تشید مقایسه کنم که تقریبا در وضعیت و خانواده و.. مشابهی بودند. تشید سفت و سخت سر موضع می‌ماند و به روحانی تبدیل نمی‌شود....

– من بگویم که با علیرضا تشید مدتی هم‌سلول بودم و خود ایشان به من گفتند : که این‌ها می‌خواهند من همکاری کنم ولی این ‌حرف‌ها تو کت من نمی‌رود. این دقیقا جمله‌ی علیرضا است. حالا ادامه بدهید...

شما در گفته‌هایتان بر شخصیت و رفتار افراد تاکید دارید. حال همین فرد که مسلمان شده است و سبک زندگی‌اش گونه‌ای دیگر است به کنار. اما برخی از این افراد در بازجویی‌ها شرکت می‌کردند.

– بعضی وقت‌ها برای رودررویی که مثلا حرف‌هایت را بزن تا بیشتر اذیت نشوی......

بله این هم بود. حتا مواردی بود که زندانی مقاوم هم به یکی از اعضای سازمان که نمی‌دانست اطلاعات لو رفته‌، می‌گفت : این موارد را بگو و پیش آمده بود که همان عضو یا هوادار هم ناراحت شده باشد که چرا این رفیق سر موضع و مقاوم گفته این مورد را بگو! اما نمی‌دانست برای اطلاعاتی که لو رفته نباید کتک بخورد. من برای مواردی چون آقای روحانی و یا عابدینی شاهد دارم. هم‌اتاقی ما را آقای روحانی نصیحت کرده بود، ولی عابدینی با لحنی دیگر او را وادار به دادن اطلاعات کرده بود. در مورد خود آقای عابدینی هم بگویم که باز شاهد دارم که در باره‌ی افراد بسیاری حرفی نزد و آنها آزاد شدند. شما در وضعیت مشابه‌ای بودید. این تناقض‌ها را شما چگونه تحلیل می‌کنید.

– من نفهمیدم دقیق پرسش را

یعنی از نظر فردی چه تعریفی از خود داشتند؟ این‌ها بازگشته‌هایی بودند که ظاهرا در آن هنگام می‌خواستند به نظام خدمت کنند. اما شما تاکید دارید که این نظام چیزی برای آن‌ها نداشت و سبک زندگی‌شان دگرگونه نشد. روحانی خودش را چگونه تعریف می‌کرد؟

– چون به این پرسش فکر کرده بودم، بگذارید اینگونه بگویم : در کف شیر نر خونخواره‌ای/ به جز تسلیم و رضا کو چاره‌ای! روحانی خودش را چنین تعریف می‌کرد. فردی خرد شده که توان ندارد. نه اینکه گفتمان لاجوردی را درست می‌داند. اما توان دفاع ندارد. از نظر شخصیتی دیگر نمی‌تواند. این را هم بگویم که در تحلیل اجتماعی این مساله می‌توانیم برگردیم به ضعف گفتمان چپ در برابر ضعف گفتمان امت‌گرایی. اینکه مثلا در جامعه ما کارگران وجودی به شکل طبقه نداشتند. در شرایطی که خرده بورژوازی بر جامعه ما حاکم است، تنها کسانی که چشمان تیزبینی دارند و آینده را می‌توانند ببینند و دارای شخصیت قوی هستند می‌توانند چنگ بزنند و خودشان را نگه دارند. آن افراد که خود را نگه داشتند، در سطح‌ بالایی بودند. این بچه‌هایی که نتوانستند خود را نگه دارند، ضعیف بودند.

شما حتما می‌دانید که ما در زندان بچه‌های از نظر تشکیلاتی پایین‌تر از این افراد را هم داشتیم که شاید قدرت تحلیل‌ هم نداشتند، ولی بر باورهایی ماندند. من از باید‌ها و نبایدها نمی گویم. اما فکر کنم «ضعف» و یا «فرد» را ضمن اهمیت این دو عامل، به تنهایی نمی‌توان برای تحلیل وضعیت این افراد بکار گرفت . من فکر می‌کنم تحلیل آن زمان راه‌کارگر دست‌کم برای اثبات این نکته که توده‌ها هم می‌توانند به دنبال فاشیسم بروند و نه تنها بروند که همانگونه که دیدیم بخشی از ابزار سرکوب شوند، درست بود. شما پایگاه توده‌ای رژیم برآمده از یک انقلاب توده‌وار را تا چه حد در این ماجرا موثر می‌دانید؟

– به نظر من تاثیری نداشت. من فکر می‌کنم هر کسی بگوید تاثیر داشت می‌خواهد خودش را گول بزند. من فکر می‌کنم گفتمان چپ، ما را به گونه‌ای مسلح کرده بود که بدانیم در واقع توده‌ها هم می‌توانند خطا کنند. هیچ چپی حتا توده‌‌ای‌ها هم به نظر من اگر تواب شدند به خاطر حضور توده‌‌ها نبود. همین چپ در سابقه خودش سرکوب توده‌ها را هم داشته است. حتا بخشی از استالین هم حمایت می‌کردند.

این فرق می کند، یک بحث تئوریک است. این تئوری‌ها که زیر شلاق به درد کسی نمی خورد. زیر شلاق که آدم دو تاکتیک سوسیال دمکراسی لنین را تحلیل نمی‌کند! آن لحظه شلاق است که فرو می‌آید و تنها شما هستید و بازجو! من فکر می‌کنم باید به این پرسش پاسخ داد که چرا در آن لحظه بیشتر «شکست» است که پیروز می‌شود. یک بخش این شکست همان هیاهوی حضور توده‌هاست که شاید فرد می‌بپذیرد...

– نه ! نه! او تنها می خواهد وظیفه‌ای را که شکنجه‌گر از او خواسته است انجام دهد. هیچ اعتقادی هم به حرف‌هایی که می‌زند ندارد! هیچ‌کدام از این بچه‌هایی که می‌آمدند سخنرانی می‌کردند. اعتقادی به آنچه در آنجا می‌گفتند نداشتند.

ولی به هر حال آن‌ها برای شماری زیادی نماد همان شکست می‌شدند! باری بگذریم، از شما نخواستند مصاحبه کنید؟

– نه از من چنین مصاحبه‌ای نخواستند. البته به هنگام آزادی مصاحبه‌ای شد، ولی در آن زمان نه! البته من از نظر تئوریک عددی نبودم که از من مصاحبه بخواهند. از نظر تشکیلاتی هم سطح بالا نبودم. بعد هم نمی خواستند موضوع را مطرح کنند.

چرا نمی‌خواستند مطرح کنند؟

– من فکر می کنم چون فکر می‌کردند راه‌کارگر گروه مطرحی نیست. پیکار مطرح بود. فدایی مطرح بود. تنها به هنگام آزادی در اصفهان، آخوندی به اسم خلخالی پرسید : آیا پس از آزادی با این گروه‌ها همکاری خواهی کرد؟ گفتم : نه! گفتند: حاضری مصاحبه بکنی؟ گفتم : آره .

حالا پرسش من این است شما از همه این هم‌سلولی‌ها یا تواب و بازگشته تعریف خود را دادید. شما از خودتان تعریف‌تان چه بود؟

– منظور شما از تعریف چیست؟

از عابدینی و روحانی تعریف خاص خود را دارید و یک وجه تمایز میان خود و آنها قرار می‌دهید.

– چه وجه تمایزی؟

شما می‌گویید : من بازی می‌کردم.....

– آنها هم بازی می‌کردند!

اما نوع آن متفاوت است. سخنرانی می‌کردند، در بازجویی‌ها گاهی شرکت می‌کردند....

– از آن‌ها می‌خواستند، اگر نمی‌خواستند نمی‌کردند. هیچ کسی خودش داوطلبانه نرفته بود تا همکاری کند!

از شما خواستند که همکاری کنید مثلا در بازجویی کسی شرکت کنید؟

– اجازه بدهید فکر کنم. الان یادم نمی‌آید. نمی‌گویم نه، برای اینکه پنهان کنم. ولی واقعا حضور ذهن درباره خیلی از مسائل ندارم. حتا مسائل زندگی و نه تنها زندان! ولی تا جایی که به یاد دارم از من اینگونه کارها را هیچ‌وقت نخواستند. شرکت در بازجویی یا با کسی حرف بزنم. شاید فکر می‌کردند فرد مهمی نیستم. یا شاید به دلیل داشتن پارتی که من به بردارم یا دامادمان نگویم که این‌ها چه کارهایی می‌کنند.

از شما کمک خواستند تا با کسی صحبت کنید ؟

– نه ! مثلا مرا مقایسه کنید با روحانی : من یک جوان بیست و سه چهار ساله که تیپ تئوریک نبودم. معروف هم نبودم. یک تیپ تشکیلاتی و امکاناتی بودم. واقعا حرف من چقدر می‌تواند روی کسی اثرگذار باشد.

برای کسانی که شما مسئول آنها بودید؟

– من هیچ‌کدام از زیر دستانم را ندیدم. مطلقا یک نفر نمی‌توانید پیدا کنید...

اگر یادتان باشد خانم فریبا ثابت در این باره نوشته بودند ....

– من اگر بدانم ایشان کیستند یا دست‌کم اسم مستعارشان را بدانم ....

ایشان البته شما را می‌شناسند و به منزل آقای تشید رفت و آمد داشته‌اند...

– اگر من اسم مستعارشان را بدانم....

این را من هم نمی‌دانم! پس برگردیم به آن تعریف شما بالاخره خودتان را در آن مجموعه چگونه تعریف می‌کردید؟

– (مکث) من هم مثل بقیه. می‌خواستیم نقش بازی کنیم که زنده بمانیم و جز در مواردی که مجبور نیستیم، همکاری نکنیم.

این مجبور نبودن شلاق و آزار بود؟

– شلاق و اعدام….

و زیر حکم اعدام بودن خودش ابزاری بود برای ادامه همکاری؟ تا آنجا که من می‌دانم هیچ‌کدام از بازگشته‌هایی که نام بردیم حکم نداشتند.

– بله همه زیر حکم بودند. من یک دوره‌ی چهار ماهه در زندان از حکم‌ام خبر نداشتم. در انفرادی بودم و تنها. شب‌هایی صدای پا می‌آمد. البته سلول‌ها به گونه‌ای بودند که حتا صدای پا را هم نمی‌شنیدی. تنها حس می‌کردی. من دیگر عادت کرده بودم. فکر کنم چهارشنبه شب‌ها بود. ساعت ۱۲ شب می‌آمدند و در یکی از سلول ها را باز می‌کردند. وقتی در سلول بغلی را باز می‌کردند، پچ‌پج آرامی را می‌شنیدم. حس می‌کردم که نگهبان می‌گفت : با تمام وسایل بیا. من عادت کرده بودم. بعد در سلول بسته می‌شد. و من منتظر بودم در سلول مرا باز کنند. بعد حس می‌کردم رد شدند. به خودم می‌گفتم این هفته هم جستی ناصر!

اینجا که ۲۰۹ نبود؟ فکر کنم همان بندهای تازه ساخته شده بود که به آن‌ها آسایشگاه می گفتند.

– بله فکر می‌کنم همانجا بود چون تازه ساز بودند و من مطمئن بودم برای اعدام آنجا هستم.

نکته جالب برای من این است که شما مکان‌ها یا بندهای اوین را نمی‌شناسید!

– می‌شناسم. چرا نمی‌شناسم؟

مثلا همین سلول‌های انفرادی که شما بودید و با آقای عابدینی و آقای روحانی و بقیه همبند بودید ۲۰۹ بود!

– بله این ۲۰۹ بود.

و همه را در یک محل نگه داشته بودند.

– یک بند نبود، یعنی آن چیزی که شما اشاره کردید که بندی بود، درهای آن باز بود و تواب‌ها آنجا بودند... نه من اینجور جایی نبودم. اتاق‌های ما چند نفره، ولی بسته بود.

شما را هیچ‌وقت به بند عمومی نبردند؟ البته نه آقای روحانی را و نه دیگر کادرهای بازگشته را ..

– کسانی که حکم نداشتند را به بند عمومی نمی‌بردند. من پس از چهار ماه به بند عمومی رفتم.

کدام بند؟

– فکر کنم آموزشگاه بود. این زمانی بود که حکم اعدام من تغییر کرده بود. من پس از مدتی که در همان بند عمومی بودم یکی از بچه‌های راه‌کارگر را دیدم. اسمش سعید بود و لو نرفته بود. تنها سلامی به هم می‌کردیم مثل دو هم‌بندی، نه او آشنایی می‌داد نه من. عضو خانه فیلم و زینک بود. من یک دوره مسئولش بودم . آنجا بودم که حکم دوازده سال را به من ابلاغ کردند.

به یاد دارید کدام سالن بود یک ؟ یا دو؟

– اصلا یادم نیست.

برای همین می‌گویم بخش‌هایی را به یاد نمی‌آورید.

– نه من اگر نخواهم بگویم، مشخص می‌گویم پاسخ نمی‌دهم. قصدم فریب شما نیست.

گفتم به یاد نمی‌آورید نه فریب! گاهی انسان به شکل ناخودآگاه و گاه حتا گزینشی بخشی از گذشته را فراموش می‌کند. برای همه به ویژه زندانی‌ها پیش می‌آید. برای مثال شما به هر دلیلی در مصاحبه نخست در باره‌ی دیدار با همسرتان در زمان بازجویی حرفی نزدید. نمی‌خواستید و یا فراموش کرده بودید؟

– بله الان که شما گفتید، فکرمی‌کنم درست است. بخشی را نمی‌خواهم به یاد بیاورم و یا برایم دشوار بوده و نمی‌خواستم در ذهنم بماند.

آیا پس از آزادی از زندان به این مساله توجه داشتید و یا تلاش می‌کردید که بخش‌هایی را فراموش کنید.

– بله

به‌مثَل می‌تواند از شکنجه آغاز شود...

– نه من فکر می‌کنم قویتر از آن هستم. من همه شکنجه‌ها به یادم مانده‌. قویتر که می‌گویم یعنی نمی‌خواهم خودم را گول بزنم. من همیشه در حال زندگی می‌کنم. اینگونه نیست که بگویم اینجا ضعیف بودم و به شکل خودکار فراموشش کنم. من تجربه زندان در دوره پهلوی دوم را داشتم ....

دوران شاه، درست می‌گویید خیلی با شکنجه و دادگاه‌های جمهوری اسلامی متفاوت بود اما اعدام هم بود. یکی از تفاوت‌های زندان در دو نظام که بسیاری از زندانیان و یا پژوهشگران در باره‌ی آن توافق دارند این است که در زندان جمهوری اسلامی تنها نمی‌‌خواستند اطلاعات بگیرند. می‌خواستند باورها و اعتقادها را هم تغییر دهند.

– نه من موافق نیستم. ببینید لاجوردی نماد این رفتار بود. زمان شاه لاجوردی با من هم‌بند بود. البته برخورد چکشی در همه ما ایرانی‌ها هست. هم در مذهبی‌ها، هم در چپ‌ها. می‌گفت : آقا این دیگ غذا که می‌‌آید پیش از آنکه کارگرهای بند آن را تقسیم کنند، من بیایم و غذایم را بردارم، چون شماها نجس هستید. ما این کار را نمی‌کردیم. من یک بار کارگر بند بودم و آمد و گفت : من می‌توانم غذایم را بردارم؟ من هم چون مسئولان بند گفته بودند نه! گفتم : نه!

گفتید لاجوردی نماد این رفتار بود. رابطه شما با او چگونه بود؟

– لاجوردی یکی دو بار مرا دید. مسخره کرد. ما را با چشم‌های بسته و در حالی که دست‌های‌مان روی شانه هم قرار داشت، داشتند می‌بردند. آمد ایستاد کنار من و گفت : بدبخت‌ها را ببین مثل اسرای رًم هستند. هیچ صحبت شخصی نداشتم. ولی یک بار هادی غفاری که مرا از زمان شاه می‌شناخت، با من حرف زد. یک بار با چشم‌بند بودم آمد ایستاد کنار من و گفت : تو هنوز اعدام نشدی؟ گفتم : نه ! گفت : دیدی که روتان کم شد و حالتان را گرفتیم. ما پشت این هستیم که تو حتما اعدام بشوی. هادی غفاری که آنقدر به هم نزدیک بودیم. چون زمان شاه پدرش زندان بود. پول نداشتند. من و او می‌رفتیم جنس از بازاری‌ها می‌گرفتیم و در میدان فوزیه دست‌فروشی می کردیم و خرج خانه‌اشان را تامین می‌کردیم. این‌ها یعنی افراد دادستانی و بازپرسی شدیدا پیگیر اعدام من بودند.

هادی غفاری بازجو بود؟

– نه! بازجو نبود بازپرس بود.

البته در بازجویی بسیاری به ویژه زندانیان مجاهد حاضر بود و شنیده‌ام شلاق هم زده است. شما را در ۲۰۹ و شعبه شش
دید ؟

– نه، در دفتر مرکزی دادستانی دید.، برای یک کار اداری مرا برده بودند. وقتی ما را به بند برمی‌گرداندند، با چشمبند منتظر مینی‌بوس بودبم، در همان طبقه هم‌کف دفتر مرکزی دادستانی. او آمد ایستاد کنار من ولی در همان لحظه یک زندانی دیگر را دید و روی به او گفت : مردیکه یهودی فلان فلان شده، فحش‌های چارواداری که من نمی‌خواهم بگویم، فلان چیز را کجا مخفی کردی؟ گویا به دنبال عتیقه بود. او هم پاسخ داد : حاجی آقا دروغه، و غفاری هم یک سیلی محکم زد تو گوشش. آمده بود تا همان جمله را که گفتم به من بگوید. این زندانی را هم دید و به او سیلی زد. بعد نگهبانی که آنجا بود آمد و به غفاری گفت : حاج‌آقا شما حق ندارید متهمی را بزنید که مسئولیتش با من است،. فردا گوشش آسیب ببیند، یقه مرا می‌گیرند. هادی غفاری هم برگشت گفت : این که چیزی نیست من الان رضایت‌اش را جلب می‌کنم. بعد رفت بیخ گوش همان زندانی و خیلی لاتی گفت : آقا ما شما را یک سیلی زدیم، ما را می‌بخشی؟ او هم گفت : بله حاج آقا بخشیدم. بعد به نگهبان گفت : دیدی، ببخشید!

برگردم به همان پرسش شما که چرا در بازجویی محاسبه کردم! مثلا دو روز خانه‌ی ‌خودم را نگفتم، چهار روز بعد خانه علیرضا تشید را گفتم و پنجمین روز چاپخانه را و باز دو هفته بعد حسن اُردین را گفتم. چرا؟ چون کم توجه‌تر بود. نه تنها فکر که می‌دیدم ممکن است زیر شکنجه بکشند و کار هم به دادگاه نرسد. به خود می‌گفتم : اگر می‌خواهی معامله یا محاسبه بکنی، همینجا باید بکنی. حالا شما می‌گویید آنها جایی نداشتند برای فرار اینجا، هم اشتباه من بوده و هم اشتباه تشکیلات بوده است.

به بحث محاسبه و چگونه فکر کردن برمی‌گردم. اما حال که صحبت غفاری شد و این خاطره، آیا در روابط بازجوها موردی بود که برای شما تکان دهنده باشد؟

– راستش هر لحظه این خاطرات تکان دهنده و گریه‌آور است. من و روزبه گلی آبکناری هم سلول بودیم. و خاطره‌ای تلخ دارم که می‌گویم.

رابطه شما را می‌دانستند؟

– بله می‌دانستند. اطلاعات دیگر لو رفته بود و برای آن‌ها مهم نبود. روزبه را پیش از من بازداشت کرده بودند. بازجویی ها تمام شده بود. فکر کنم سال ۶۲ بود. بازجوی هر دوی ما مسعود بود و می‌دانستند اطلاعات ما همه رو شده است.

مسعود را شما از نزدیک دیده بودید ؟

– وقتی شما مدت زیادی زیر بازجویی هستید، اتفاق می‌افتد که چشم‌بند بیفتد. سیلی می‌زند، چشم بند پاره می‌شود....

بله منظور من با چشم باز بود؟ کی بود؟ چگونه قیافه‌ای داشت؟ چند ساله بود؟

– بله من او را دیدیم. اگر قیافه آن زمانش را ببینم حتما می‌شناسمش. اما در سن کنونی‌اش، فکر نمی‌کنم. از بچه‌های زندان زمان شاه نبود. جوان بود و از دانشجویان خط امامی بود. چون همیشه از سفارت آمریکا می گفت: میروم سفارت و می‌آییم. حمید، یعنی آقای سرمدی هم از همین‌ها بوذ

شما زمانی که تاجیکستان بودید، سرمدی سفیر نبود؟

– نه پس از ما آمد. البته حمید کمیته مشترک بود. ولی در ۲۰۹ چارتش اینگونه بود. نخست صابر بود که بازجوی کل چپ بود. زیر دست او مسعود بود؛ بازجوی راه‌کارگر. و زیر دست مسعود هم جوانی بود به نام مرتضی.

شما به یاد دارید چه کسی بود که شما را برد به همان خانه‌ای که می‌گویید هبت‌الله معینی آنجا بود ؟

– گروه عملیاتی مرا بردند؛ ولی صابر با من در این باره صحبت کرد. صابر و مسعود هر دو تهرانی بودند، ولی بازجوی دیگر بود به اسم حامد که لهجه‌ی ترکی داشت. کسی هم به اسم روح‌الله که مسئول مائویست‌ها بود. یعنی پیکار و دیگر گروه‌ها و سازمان‌های خط سه که به آنها مائویست می‌گفتند.

شما فکر می‌کنید آن افرادی را که نام بردید مثلا سریع‌القلم‌ها و یا روحانی و عابدینی می‌دانستند که همین بازجوها می‌خواهند اعدامشان کنند؛ با همه این دانسته‌ها اما باز همکاری می‌کردند؟ آیا تنها برای این بود که امکانی برای فرار از کشته شدن پیدا کنند؟

– این را نمی‌دانم. واقعا در این مورد نمی‌توانم به شما پاسخ بدهم. اما قبول دارم که انسان تا وقتی زنده است تلاش می‌کند زنده بماند.

در مورد شما البته کمی متفاوت است. شما پشتوانه‌هایی داشتید. برادرتان و شوهرخواهرهای‌تان بودند. اما قاسم عابدینی کسی را نداشت. من به یاد دارم پس از اعدامش پدرش به یکی از آشنا‌های ما گفته بود: قاسم را کشتند، اما نه مثل بچه‌های خانواده شما که همه به آن‌ها افتخار می‌کنند. او نه زنده ماند و نه آبرو برای ما گذاشت. و این خیلی دردناک بود. شاید او به همان گفته شما فکر می‌کرد که تا آخرین لحظه می‌تواند این بازی را ادامه بدهد. من باز پرسشم این است : زیر حکم اعدام زندگی کردن چگونه زندگی است؟

– مکث – زیر حکم اعدام زندگی کردن، همان بود که گفتم. همیشه در همان انفرادی منتظر بودم تا در باز شود و مرا ببرند اعدام کنند.

چه احساسی داشتید از در سلول شما را باز نکردن و شما را نبردن و باز هم منتظر مرگ ماندن؟

– همین احساس که این‌بار هم نمردی و هفته دیگر اعدام می‌شوی.

در این احساس، آیا جایی هم برای مروری زندگی بود؟ می‌خواهم آن جدال درونی را بفهمم. اینکه پس از این همه تلاش برای زنده ماندن، اما بالاخره با مرگ رودررو می‌شویم. ارزیابی این زندگی چگونه است؟ به خود بگویید این ‌کار را که کردم خوب بود و یا آن کار را نباید انجام می‌دادم.

– من در مرور امروز زندگی‌ام از این زندگی و هر کاری که کرده‌ام، پشیمان نبودم. معتقد بودم هر کاری که کردم درست بوده. من، خودم را می‌گویم و نمی‌گویم ما، خیلی از کارهایی را که باید انجام می‌دادیم، انجام دادیم. همین امروز هم که فکر می‌کنم، مثل همان سی و چند سال پیش است که در زندگی هر کاری را که خواسته‌ام، کرده‌ام. سرنگونی سلطنت بود که پیش آمد. حالا جمهوری اسلامی را نتوانستیم، اما به هر حال این هم در مسیر رفتن است. به آن صورت پشیمانی نداشتم. می‌دانستم به آخر عمر رسیده‌ام و تمام می‌شود. این در واکنش‌هایم نیز معلوم بود. نگران نبودم که هر روز در بزنم و بگویم می خواهم با بازجویم صحبت کنم. چون چهار ماه طول کشید. البته من یادم نیست که آیا بقیه را هم چون من به سلول انفرادی برده ‌بودن یا نه؟ ولی فکر می‌کنم به سلول‌های عمومی می‌بردند. تجربه‌ی شما هم همین را می‌گوید.

بله من هم زیاد نشنیدم کسانی را اینگونه طولانی مدت به انفرادی برده باشند.

– خودم فکر می‌کنم قاضی شرع دادگاه من با لاجوردی در تضاد بود. او مخالف اعدام من بود.

قاضی کی بود؟

– آقای نیری بود.

چرا حسینعلی نیری با لاجوردی تضاد داشت؟

– برای اینکه نیری از طرف خمینی و بازجوهای من می‌خواست که من اعدام نشوم. لاجوردی و دادستانی می‌خواستند که من اعدام شوم.

شما آن زمان ماجرای این اختلاف را می‌دانستید؟

– نه، اصلا. بعدها بود که فهمیدم این چهار ماه که من آنجا بودم، این‌ها با هم دعوا داشتند. می‌دانستم تلاش‌هایی هست که من اعدام نشوم؛ ولی جزییات و اختلاف میان آنها را نمی‌دانستم.

ولی در هر حال آن زمان فکر می‌کردید که اعدام می‌شوید؟

– بله، صد درصد.

من دوباره برگردم به همان جدال درون! و نکته من سیاست و سیاسی شدن و تحلیل سیاسی نیست. شما خودتان به درستی در این باره گفتید که یک فکر ماشینی دارید. اما من از احساس شخصی‌تان می‌پرسم. آیا تنها همان فکر ماشین سیاسی بود؟ یا مثلا می‌گفتید حالا که دارند مرا می‌کشند، ای کاش بازداشت نمی‌شدم! یا که این حرف‌ها و این نکات را در زیر بازجویی نمی‌گفتم.

– نه! نه! هیچ وقت اینگونه فکر نکردم. من خودم را عنصر سیاسی می‌دانم و به جز سیاست، هیچ چیز دیگری ندارم. در تمام زندگی‌ام یک ماشین سیاسی بوده‌ام. و همین الان هم که با شما صحبت می‌کنم یک ماشین سیاسی هستم. هیچ‌وقت فکر نکردم زندگی‌ای جدای از سیاست دارم. آن موقع هم می‌گفتم این بخشی از راهی بوده که باید می‌رفتم و باید انجام می‌دادم. من اگر پشیمان شده بودم، به هر حال در آن چهار ماه می‌بایست یک بار در را می‌زدم و خواهان حرف زدن با بازجو و یا ملاقات و یا تقاضای چیزی می‌کردم. من در آن مدت یک ملاقات هم نداشتم.

شما با همان نگاه ماشین سیاسی، خودتان را چگونه ارزیابی می‌کردید؟

– منظور شما این است که من از این‌که باعث بازداشت کسانی شده بودم، پشیمان بودم یا نه!

این بخش هم هست. اما پرسش من این است. شما می‌گویید من گفتم الان زندان هستم؛ حال باید چکار کنم. حال به علت اشتباه خودم یا دیگران، بازداشت شده‌ام و این کارها را انجام داده‌اید که گفتید. با همین منطق در همان جدال با خود آیا این هم بود که حالا که می‌خواهند اعدامم کنند از خود بپرسید چرا من این‌کارها را کردم؟

– نه من اینگونه .....

بگذارید روشن‌تر بپرسم. شما تنها جان بدر برده‌ی آن مجموعه هستید. با آنکه شخصیت، مقام و موقعیت‌ها... در آن مجموعه متفاوت بودند، اما من می‌خواهم با تصویری که شما از خود می‌دهید شاید بتوانم بفهمم که در آن شرایط چگونه فکر می‌کردند.

– من در باره‌ی دیگران نمی‌دانم چون سیاسی شده بودند پشیمان بودند یا نه.....

من سیاسی شدن و پشیمانی از سیاسی شدن را نمی‌گویم. شما گفتید در این بخش پشیمان نبودید...

– نه. من پشیمان نبودم.

هیچ‌وقت هم فکر نکردید شاید به گونه‌ای دیگر هم می‌شد زندگی کرد.

– هیچ وقت فکر نکرده‌ام که می‌شد بروم دنبال عشق و صفای خودم. چرا نرفتم دنبال اینکه هر کسی خر شد تو بشو پالانش. من زیر اعدام هم که بودم فکر می‌کردم، و حداقل همکاری را کردم. در حدی که بتوانم فریب بدهم. چون بیشتر از آن همکاری نکردم ناراضی نبودم. حالا نمی‌دانم شاید کسانی هم باشند که فکر کنند به تو چه که کارگران غرق فقر هستند و...

این هم بوده و هست! وقتی که شلاق فرود می‌‌آمد و آن کاریکاتوری که بازجوها از رابطه با مردم ساخته بودند و در زیر شکنجه بر سر زندانی می‌کوبیدند « کجاست آن خلق قهرمان‌تان» به هر روی در ذهن می‌نشست و در آن وضعیت جهنمی انسان را به فکر وادار می‌کرد.

– من بازهم می‌گویم فکر می‌کردم سیاسی هستم و چگونه می‌توان زنده ماند. به چیز دیگری فکر نمی‌کردم.

یعنی آن زمان به فرزانه فکر نمی‌کردید؟

– مطلقا. همین الان هم به همسر و بچه‌هایم فکر نمی‌کنم.

ولی خانم کلهری در کتاب‌شان در این باره توضیح ‌داده‌اند و از عشق و دوست داشتن شما بسیار گفته‌اند.

– این تناقضی با سیاسی بودن من نداشت.

اما ایشان در خاطرات‌شان اشاره دارند که ملاقات با شما را نخست نمی‌پذیرفتند و سپس هم با اکراه وارد رابطه با شما شدند. این را هم بگویم من درباره ایشان و خاطراتشان نمی‌خواهم با شما صحبت کنم و تنها به این نکته احساسات اشاره کردم. به هر روی از این بگذریم. شما می‌خواستید در باره روزبه گلی آبکناری صحبت کنید

– من در سازمان راه کارگر مسئول روزبه بودم. بعد از بازجویی‌ها، با هم در بند ۲۰۹ هم‌سلول بودیم. و کاملا معلوم بود روزهای آخر عمرش است و متاسفانه حکم‌اش اجرا می‌شود. این یکی از بهترین دوره‌های عمرم بود. روزبه آدمی بود که اگر با او هم‌سلول می‌شدی لذت می‌بردی. انسانی صادق و شجاع، که آدم از وجودش لذت می‌برد. من خودم مارمولک بازی کرده بودم. اما او اهل مارمولک بازی نبود. برای مثال من سعی کرده بودم در بازجویی این‌جا و آن‌جا اگر ضربه‌ زیادی نمی‌زد، چیزی بگویم. یا به گفته‌ی شما : آقای یاراحمدی شما می‌توانستید تشید را نگویید تا آن‌قدر شما را بزنند که بمیرید. خب حالا دو روز گذشت و یا سه چهار روزگذشت حالا می‌توانی بگویی. روزبه اما به نظر من این بازی را هم نکرد. با او بودن لذت بخش بود. به هر حال همسرش، ایران را هم که زندانی بود و نمی‌دانم از کجا، اما آورده بودند ۲۰۹ روزبه، بازپرسی داشت که آخوند بود و به اسم انصاری معروف بود. ایشان به روزبه گفته بود که بیا یک ملاقات در هواخوری با همسرت بدهم. سلول‌های هواخوری ۲۰۹ را به یاد می آورید که سقف مشبک داشت. گفته بود در آنجا با هم دیدار کنید. روزبه را برای ملاقات بردند و زمانی که با همسرش مشغول گفتگو بود، مسعود همان بازجوی راه‌کارگردر شعبه شش آن‌ها را می‌بیند. همانجا با کابل افتاده بود به جان هر دو آنها و به شدت کتک‌شان زده بود. و بعد هم با سیلی و لگد و شلاق، روزبه را به سلول برگردانند. سر و صورت و بسیاری از نقاط بدنش سیاه شده بود. به خاطر هیچ! می‌بینید به خاطر هیچ. آن‌هم به این دلیل که انصاری به آن‌ها ملاقات داده بود.

زمان این ملاقات روزبه با همسرش را به یاد دارید؟ چون روزبه، در تاریخ ۲۲ مرداد ۱۳۶۲ اعدام شد.

– دقیق یادم نیست ولی وقتی می‌گویم روزهای آخر، به این معنی است که در آن زمان تنها بازپرس می‌آید و حرف می‌زند. وقتی بازپرس می‌آید، پرونده از دست بازجویی می‌رود دست بازپرسی که مثلا به آن یک شکل قانونی بدهند. برای همین می‌گویم روزهای آخر. آن روزها به کسی حکم را ابلاغ نمی کردند. وقتی بازرس می‌آمد، زندانی می‌فهمید. اگر وضعیتِ خطرناکی داشت، یعنی اعدامی و اگر نه به این معنا بود می‌خواهند به بند منتقلش کنند.

این انصاری همان مجید انصاری نیست که سازمان زندان‌ها را درست کرد و در آن زمان نماینده آیت‌الله منتظری در زندان بود؟

– فکر می‌کنم همان باشد. من عکس‌های ایشان را که می‌بینم بسیار شبیه به هم هستند. الان اصلاح‌طلب است.

حکم شما را چه زمانی ابلاغ کردند.

– من را پس از چهار ماه از آن سلول‌ بیرون آوردند و به بند عمومی آموزشگاه بردند. یک روز مرا صدا کردند و یک حکم را به من دادند که به ۱۲ سال محکوم شده بودم. پس از آن آقای اسلامیان کوه‌پایی، ( به گمان محمود اسلامیان کوپایی ) همسر خواهرم که آن زمان جانشین فرمانده سپاه پاسداران اصفهان بود، به پدر و مادرم گفته بود که تقاضا کند بیاید استان اصفهان. خودش هم در آنجا تمهیدات لازم را دیده بود. و بعد مرا بردند به اجرای احکام و نکته‌ی جالب این که اسمم را پرسیدند و گفتند برای چه کاری آمده‌ای و من پاسخ دادم برای انتقال به اصفهان. وقتی آنجا اسمم را گفتم، خیلی تعجب کردند. گفتند روی پرونده‌ی تو مهر اجرای حکم خورده و تو اعدام شده‌ای!

یعنی شما در دادیاری خودتان را معرفی کردید و او گفت این شخص اعدام شده؟

– دقیقا همین را گفت این شخص اعدام شده! ناصر یاراحمدی تو هستی؟ این که اعدام شده. این پرونده مهر اجرا خورده! من چشمانم بسته بود، ولی احساس می‌کردم اوراقی را جابجا می‌کنند و کسی او را کنار کشید و چیزی در گوشش گفت که بعد او گفت : آهان آهان. و بعد گفت حالا امضا کن! برو، باید بروی اصفهان.

این اجرای حکم چگونه مهر خورده بود؟

– راستش نمی‌دانم. اما فکر می‌کنم به هر صورت دستگاه قضایی دست بالاتری از دادستانی داشت. و شاید هم می خواستند لاجوردی را گول بزنند.

پس این شایعه که شما اعدام شده‌اید به یک معنی درست بوده ....

– شاید همین بود. درست است. یعنی رسما من اعدام شده بودم.

جدا ار اختلاف‌های دستگاه قضایی و دادستانی و باند لاجوردی، نوعی کلک زدن هم برای .....

– نه فکر نمی‌کنم. من ارزشی برای آن‌ها نداشتم که این‌کار را بکنند و بخواهند به دیگران بگویند فلانی کشته شده است. اگر قرار بود که من همکاری کنم و به عنوان یک مامور امنیتی با آن‌ها ادامه دهم، بله می‌توانستند اینکار را انجام دهند. و شما هم که آن زمان بیرون بودید، حق داشتید چنین فکری بکنید. اینکه با خیال راحت اعلام کنند این آدم کشته شده بعد قیافه و تیپم را تغییر دهند. اما من چنین ارزشی برای آن‌ها نداشتم. بعد هم مرا فرستادند اصفهان و همه هم مرا دیدند.

پس از این ماجرا به زندان اصفهان منتقل شدید؟

– بردند زندان دستگرد اصفهان. آن زمان زندان‌ها در دست سپاه بود. شوهر خواهر من، رییس زندان‌ها بود. وقتی رفتم آنجا، دیگر موضع تواب نداشتم و به طور کامل گذاشتم کنار. آنجا هفته‌ای یکبار با افرادی درون بند مصاحبه می‌کردند. به من گفتند بیا این مصاحبه‌ها را اجرا کن. من هم با روش خودم مصاحبه‌ها را اجرا می‌کردم. می‌نشستیم آنجا و با زندانیان بگو و بخند و بعد هم کم کم این مصاحبه را هم که تنها در بند بود و نه در حسینیه ......

شما اجرا می‌کردید؟

– بله، ولی پس از مدتی گفتند تو اصلا موضع نداری! پاسداری بود به اسم مباشری، می‌گفت تو باید این‌ها را محکوم کنی و علیه آن‌ها حرف بزنی. من هم می‌گفتم این‌ها خودشان می‌گویند ما موضع نداریم. من چه بگویم. اینگونه نبود که من علیه زندانی شعار بدهم و یا جمعی از تواب‌ها را دور خودم جمع کنم. این حرف‌ها نبود. این هم چند بار بود بعد دیدند بیشتر مسخره و خنده و شوخی است . قطع کردند.

ولی آنجا هم به هر صورت بحث تواب و جمع تواب و غیر تواب بود؟

– آنجا هم مثل اوین تواب نداشت؛ که علیه غیر تواب‌ها لشکرکشی کنند. تا آنجا که یادم هست، اینگونه نبود. خود من هم اینگونه نبودم. موضعی بی‌طرف داشتم. می‌دانستم پارتی هم دارم. نیازی نداشتم.

ولی نماز را می‌خواندید و در مراسم‌های مذهبی هم شرکت می کردید

– نماز را می‌خواندم و برای مراسم هم همه را می‌بردند.

شما زندانیان آنجا را به یاد دارید؟

– نه متاسفانه کسی را به یاد ندارم.

می‌دانید که در اصفهان هم اعدامی کم نداشتیم به ویژه در سال ۶۷.....

– من ۶۶ آزاد شدم.

نام هیچ زندانی در ذهن‌تان نمانده است ؟

– نه هیچ آشنایی ندیدم.

آشنا؟ منطورتان زندانیان سیاسی نظام پیشین است؟

– نه! مثلا از بچه‌های راه کارگر و یا زندانیان دوره قبل. راستش من بیشتر در خودم بودم و سعی می کردم قاطی نشوم. یک مسلمان لیبرال مسلک!

در اصل خنثی!

– دقیقا همین، خنثی. حتا یک‌بارهم‌ چنان احساس آزادی کردم که تو گویی دیگر اعدام نمی‌شوم. یک آخوندی آمده بود ماه رمضان در حسینیه سخنرانی می‌کرد، و یکسر می‌گفت : این مخالفان اسلام، این مارکسیست‌ها این احمق‌ها. من هم بلند شدم گفتم حاج‌آقا شما اینجا نشستید و با محکوم و زندانی حرف می‌زندید. خیالت راحت است که حرف‌هایتان درست است؟ ما که چیزی نمی‌توانیم بگوییم. ما زندانی هستیم. این چیزهایی که شما می‌گوید، یک قران ارزش ندارد. بعد گفت : مگر حرف من چه اشکالی دارد؟ گفتم همه‌اش اشکال است؛ از اول تا آخر! همه‌اش غلط است. گفت : کجاش غلط است؟ گفتم : شما به من تضمین می‌دهید بلایی سرم نیاید؟ گفت : آره هر چه می خواهی بگو. می‌دانستم حرف چرت می‌زند! کسی نمی‌توانست تضمینی بدهد. ولی گفتم. نتوانستم خودم را نگه دارم. گفتم شما حرف‌تان را ادامه بدهید از این به بعد من اشکال می‌گیرم. حرفش را با معجزه قرآن ادامه داد. آیه‌ای خواند غُلِبَتِ الرُّومُ فى أَدْنى الأرْضِ. که به معنای شکست دادن رومیان در زمین پست است. به هر حال من در این باره مطالعه داشتم. و گفتم همه این‌ها غلط است. نه زمین پست و نه تاریخ و نه روایت به آن موضوع نمی‌خورد. به هر حال بحث با او درباره‌ی معجزات قرآن، تا آخر ماه رمضان ادامه پیدا کرد. البته بگویم من نگفتم که من مارکسیست هستم! گفتم اشکال دارم. گفتم مسلمان هستم و اگر من مارکسیست باشم، با این حرف‌ها راضی نمی‌شوم. در آخر گفت : این معجزه‌ای که می‌گویم برای مسلمان‌هاست! من هم گفتم : اگر برای مسلمان‌هاست برای آنها‌ بگویید.

مشکلی هم برای‌تان پیش نیامد؟

– اتفاقا یکی از پاسدارهای بند گفت : نمی‌دانم تو چه پارتی داری . نمی‌دانست شوهر خواهرم چکاره است.

ملاقات‌های‌تان عادی بود.

– بله عادی بود. بعضی وقت‌ها هم شوهر خواهرم به این عنوان که باید یک‌سری کارها را برای ما انجام دهد، مرا از زندان می‌گرفت و می‌برد خانه‌ی خواهرم. یک‌ بار درماه. البته به من گفت : من برای تو تضمین تنی دادم. یعنی اگر تو فرار کنی، مرا می‌گیرند. پیش از انقلاب با یکی از گروه‌های اسلامی بود و در برابر ما یک نوع احساس شرمندگی داشت. هنوز ده سال از انقلاب نگذشته بود و به نوعی می‌خواست کمک کند. الان اصلاح‌طلب شده است؛ ولی آن زمان این حرف‌ها در سپاه نبود. بعد اصلاح‌طلب شد، مدتی هم وزیر تعاون بود. پیش از آن هم از مدیران یکی از فدارسیون‌های ورزشی بود.

آقای یاراحمدی ببخشید، اما اجازه دهید این پرسش را تکرار کنم. شما دو سال در زندان بودید. این آخوند و آن پاسدار را به یاد دارید. اماهمبندان ‌تان را به یاد ندارید؟

– مکث ! واقعا یادم نمی‌آید. ببینید کسی که برادرش بازداشت‌اش کرده است، شدیدا شکنجه شده است، دو بار خودکشی کرده، چهار ماه زیر حکم اعدام بوده، بعد هم به او اتهام خائن زده‌اند و گفته‌اند ده‌ها نفر را لو داده است، این‌ها به گوش من رسیده بود. این انسان، عادی نیست و صد در صد همه چیزش میزان نیست! همه این‌ها تاثیر داشته که بخواهم به نوعی از دنیا ببرم و با کسی هم کاری نداشته باشم.

در زندان هم خود شما شنیدید که خائن خطاب‌تان کنند؟

– کسی مستقیم چیزی نمی‌گفت. بخشی هم رعایت می‌کردند که خودشان گیر نیفتند. پیش خود فرض می‌کردند اگر به من بگویند خائن و من بروم . شکایت کنم، برای خودشان بد می‌شود. ولی پوزخند و برخوردها را آدم می‌دید و می‌فهمیدی که ترا یک خائن حساب می‌کنند.

این‌ها چه کسانی بودند؟

– واقعا اسم ها یادم نیست.

آن زمان در دستگرد چه تعداد زندانی بود؟

– در بندی که من بودم، یعنی بند سیاسی، فکر نمی‌کنم بیشتر از هفتاد و یا هشتاد نفر بودیم.

تقسیم‌بندی‌شان از نظر جریان‌های سیاسی چگونه بود؟

– ببینید برای فهمیدن این تقسیم‌بندی باید به میان آن‌ها می‌رفتم. مثلا در زندان زمان شاه من می‌دانستم کدام کمون‌ها وجود دارند و چه کسانی در آن‌ها هستند. اما در اینجا منی که آن‌ها تواب می‌دانستند و به من اعتنایی نمی‌کردند که بخواهم بروم درونشان و پرس و جو کنم.

شما در اتاق تواب‌ها بودید؟

– نه در آنجا چیزی به نام مجموعه تواب‌ها وجود نداشت. مثل اوین نبود.

ولی به هر حال تعدادی بودند...

– راستش اگر هم بودند من خودم را با آن‌ها قاطی نمی‌کردم. این را بگویم که پس از بازجویی تلاش می‌کردم به چیزی که بتواند شائبه همکاری با جمهوری اسلامی را به وجود بیاورد، نزدیک نشوم. چون می‌دانستم خطرناک است و دیگر نمی‌توان گفت به اجبار همکاری کرده است.

در اصفهان دیگر این نبود که این همکاری را هم ....

– نه به خود می گفتم : حکم‌ات را گرفتی اگر یک اشتباه بکنی دیگر نمی‌توانی ادعا کنی که صداقت داری نسبت به جنبش... از همان اصفهان شروع کردم به این‌که دیگر هیچ اشتباهی نکنم.

این تنهایی برای شما آزار دهنده نبود؟

– تحمل می کردم؛ چون برای خودم هدفی داشتم. البته الان راه‌کارگری نیستم، ولی ما راه‌کارگری‌ها به این تنهایی عادت داشتیم! زمان شاه هم ما بایکوت بودیم ..... البته الان من و شما می خندیم! ولی برای من این حرف‌ها عذاب‌آور است. فکر کنم برای شما هم .... من یادم می‌آید در بند یک و هفت و هشت قصر همه داشتند فوتبال بازی می‌کردند. وقتی ما می‌رفتیم هیچ کدام از تیم‌ها ما راه‌کارگری‌ها را نمی‌گرفت تا فوتبال بازی کنیم!

البته این دو رویداد با هم بسیار متفاوت هستند. شما ملاقات‌های همیشگی داشتید؟

– بله با همسرم هم ملاقات خصوصی می‌دادند. نمی‌دانم به دیگران هم این امکان را می دادند یا نه؟! ولی من ملاقات خصوصی داشتم

خانم کلهری، این ملاقات‌ها را کامل تعریف کرده‌اند... بقیه اعضای خانواده هم به دیدن شما می‌آمدند؟

– نه زیاد، فکر می‌کنم احساس کرده بودند که این ناصر همان ناصر نیست که ما می‌خواستیم.

یعنی کدام ناصر؟

– یعنی ناصری که تواب شده باشد. مسلمان شده باشد. حزب‌اللهی شده باشد.

ولی در اوین به ملاقات می‌آمدند؟

– بله آنجا من هنوز زیر حکم بودم و نقش بازی می‌کردم و آن‌ها خوششان می‌آمد.

گویا پدر شما ارتشی بودند، چه رده‌ای داشتند؟

– استوار ارتش بود. ولی پس از انقلاب به سپاه پیوست. یعنی زمان شاه بازنشست شد. چون نظامی بود بدردشان می‌خورد. تا آخرین روزهای عمرش هم بسیجی بود. عضو فعال سپاه بود و برای راهپیمایی‌ها و نمایش‌های رژیم، سازماندهی می‌کرد. پس از زندان یک‌بار برایم تعریف کرد که امروز زنگ زدند که بیایید جلوی نمی‌دانم کدام سفارت‌خانه! شاید عربستان. او هم تعداد زیادی را بسیج کرده بود و رفته بودند آنجا. شب در خبرها بود که امت خودجوش حزب الله رفته جلو فلان سفارت. امت خودجوش را همین پدر من که عضو سپاه فیشرآباد بود، سازماندهی کرده بود.

همه در یک بند بودیم اما با پرسش‌های او که: برگشتی؟ همکاری می‌کنی ؟ مصاحبه می‌کنی ؟ اگر بروی بیرون با گروه‌ها همکاری می‌کنی؟ ما احساس می‌کردیم تقسیم‌بندی می‌کند. به من گفته بودند این مصاحبه‌ها جدا کردن اعدامی‌ها از دیگران است. این که می‌گویند کشتار زندانیان در سال ۶۷ به دلیل عملیات مجاهدین بود، چرت است. من شاهد زنده به شما می‌گویم این تقسیم کردن‌ها از همان سال‌ها شروع شده بود. من شصت و شش آزاد شدم.

به دستگرد برگردیم. در زندان کار هم می‌کردید؟

– بله رییس زندان که خودش سپاهی بود، سعی می‌کرد کمک کند. من مدتی در یک بیمارستان که فکر می‌کنم در خود محوطه زندان قرار داشت کار می‌کردم. آنجا بسیجی‌های موجی بودند. کارم پرستاری بود. و البته از پیش هم تجربه داشتم؛ چون در داروخانه و درمانگاه کار کرده بودم. حال نمی‌دانم چرا بخش حراست به رییس زندان گزارش داده بود که فلانی قابل اعتماد نیست. دوباره به زندان برگشتم. این شوهر خواهرم حزب‌اللهی چکشی نبود. برعکس آن یکی حاج حبیب، که مطمئنم اگر در دست او بودم اعدامم می‌کرد. چون او می‌خواست یک حزب‌اللهی اطلاعاتی امنیتی چکشی بشوم! اما این یکی سعی داشت مرا جذب کند به‌عنوان روشنفکر مسلمانی که به جمهوری اسلامی خدمت کنم. راستش من در فکر فرار هم نبودم! چون درست نمی‌دانستم. اما به من می‌گفت : من می‌خواهم تو در محیط زندان نباشی! چون خبرهایی هست که ممکن است اتفاق‌های برای زندانیان در زندان‌ها بیفتد.

چه سالی بود؟

– ۶۴-۶۵ بود. ما منتظر بودیم اتفاق‌هایی در زندان بیفتد. و یک حاج آقا بود به اسم خلخالی که دو سه بار آمد و با زندانی‌ها مصاحبه کرد و زندانی ها را تقسیم کرد.

چه نوع تقسیم‌بندی ؟

– همه در یک بند بودیم اما با پرسش‌های او که: برگشتی؟ همکاری می‌کنی ؟ مصاحبه می‌کنی ؟ اگر بروی بیرون با گروه‌ها همکاری می‌کنی؟ ما احساس می‌کردیم تقسیم‌بندی می‌کند. به من گفته بودند این مصاحبه‌ها جدا کردن اعدامی‌ها از دیگران است. این که می‌گویند کشتار زندانیان در سال ۶۷ به دلیل عملیات مجاهدین بود، چرت است. من شاهد زنده به شما می‌گویم این تقسیم کردن‌ها از همان سال‌ها شروع شده بود. من شصت و شش آزاد شدم.

این همان اصلاحات آقای منتظری نبود ؟

– به نظر من نه! این برای جدا کردن زندانیان بود. و آن‌ها که از نظر جمهوری اسلامی قابل اصلاح نبودند، باید از بین می‌رفتند. من سال شصت وشش آزاد شدم؛ یعنی عفو خوردم. هر بار که این خلخالی می‌آمد و مصاحبه می‌کرد، یک عده آزاد می‌شدند. به من هم گفته بودند که این مصاحبه‌ها برای مرگ و زندگی است. من به شکل مشروط آزاد شدم. همان زمان هم داماد ما آقای کوه‌پایی، به من گفته بود که خبرهایی هست؛ در زندان نباشی بهتر است. البته دقیق چیزی نمی‌دانستند، ولی چیزهایی هم شنیده بودند که قرار است در زندان خبری بشود. فکر می کردند ممکن است یک روز بریزند تو بند و همه را ببندند به مسلسل.

چرا اینگونه فکر می کردند؟

– چون اتفاق افتاده بود. آن یکی شوهر خواهرم، حاج حبیب، تعریف می کرد که دو یا سه بار کمیته‌چی‌ها آمده بودند و نگهبان‌های جلو در اوین را فریب داده بودند و با ماشین و مسلح آمده بودند تا زندانیان را ببندند به رگبار و لاجوردی جلو آن‌ها را گرفته بود......

چه آدم دل‌رحمی بود این اسدالله!

– به من گفتند لاجوردی جلو آن‌ها را گرفته بود. لاجوردی دل‌رحم نبود اما فکر می‌کنم، آدمی بود که می‌گفت باید قانون اجرا شود. یعنی با قانون اعدام‌شان کنیم. اگر این اتفاق می‌افتد لاجوردی مسئول بود.

پس از آزادی، شما در اصفهان ماندید؟

– نه همسر سابق من خانم کلهری در تهران بود و من هم به تهران رفتم. بعد با سفارش همین شوهر خواهرم به من در اصفهان کارت رزمندگان دادند. با سهمیه وارد دانشگاه شدم. خیلی سعی داشتند مرا جذب بکنند. این یکی خواهر شوهرم سعی داشت من خادم نظام باشم. آن یکی تلاش داشت من امنیتی شوم.

این دو با هم رابطه داشتند و صحبت می‌کردند؟

– آن زمان اختلاف‌های‌شان شروع شده بود ولی رابطه داشتند. بعد رابطه‌شان کلا قطع شد.

فکر کنم این بخش از زندگی‌تان را خانم کلهری مفصل نوشته‌اند.

– بله همان زندگی کردن بود. من در آن زمان به این نتیجه رسیده بودم که هیچ نگو و سرت را بدزد که سرت نرود. البته آن روزها هیچ انگیزه‌ای نداشتم. به این معنا که اصلا نمی‌دانستم چه باید کرد. گیج گیج بودم. اما در یک چیز قطعیت داشتم. کوچکترین حرکتی که شائبه همکاری داشته باشد، انجام ندهم. برای همین وقتی یکی از بازجوها به من زنگ زد و بعد به دیدارم آمد و گفت با ما همکاری کن و دانشجویان را شناسایی کن، گفتم نه! و البته توضیح دادم که این دانشجوها کاری نمی‌کنند که من گزارش بدهم. اما پس از این نگران بودم که دوباره سراغم بیایند. همین حاج حبیب یا آقای بهمن طاهریان مبارکه که همچنان اصولگراست، ابراز نارضایی می‌کرد و مادرم هم حرف‌هایش را به گوش من می‌رساند. گفته بود : اشتباه کردیم این را نجات دادیم. به فکر خروج از کشور افتاده بودیم. برداشت من این است که این ماموریت خانم کلهری به خارج از کشور به‌عنوان روزنامه‌نگار کیهان را هم همان شوهر خواهرم آقای کوه‌پایی درست کرد. تلفن زده بود به آقای سلیمی نمین که کاری کنید این‌ها بروند.

البته این روایت را خانم کلهری به گونه‌ای دیگر تعریف کرده‌اند.

– ایشان پشت قضیه را نگفتند؛ من الان دارم به شما می‌گویم. خانم کلهری به بسیاری از مسايل اشاره نمی‌کند؛ چون فکر می‌کند شکست است. این مباحث اعتقادی را هم که طرح می‌کند، برای فرار است. اگر نه ایشان هم چون همسر قاسم عابدینی (مهری حیدری‌زاده ) باید در برابر من می‌ایستاد. مهری حیدری زاده در کیهان هوایی کار می‌کرد. تنها تواب نبود، یکی از ماموران امنیتی بود. به گونه‌ای که من و خانم کلهر از او حذر می کردیم. حال ببینید چه اوضاعی بود خانم کلهر از او می‌ترسید.

شما در همکاری با کیهان هوایی می‌دانستید این چه نشریه‌ای است؟

– می‌دانستم چیست. من هم مدتی در آن می‌‌نوشتم. در آن نوشته‌ها هم که موجود هستند، تلاش می‌کردم رژیم را تایید نکنم. بیشتر مقالات‌ام عام و اجتماعی بودند. یک بار هم از من خواستند در باره‌ی بازگشت اسرا بنویسم. وقتی گفتم نمی‌توانم کلمه شهید را بکار ببرم، گفتند ننویس. همه نوشته‌هایم را دارم. چون حق التحریری بودیم، اسم ما را نمی‌نوشتند. این همکاری ادامه داشت تا در مطلبی در باره‌ی زنان از شخصیت زن رومان رولان در رمان جان شیفته نوشتم که آنت ریویرا زنی است که می‌تواند الگویی برای زنان ایران باشد. بعد دفتر حفظ آثار امام خمینی نامه‌ای نوشت و شدیدا اعتراض کرد. نوشته بودند : نویسنده‌ی این نوشته یک سوسیالیست است و بی دین و... از این حرف‌ها. بعد از آن هم از کیهان هوایی بیرونم کردند.

خانم کلهری به همکاری شما با کیهان هوایی اشاره نکرده‌اند .

– شاید نمی‌خواسته‌اند این امتیاز مثبت را به من بدهند!!

باری، آقای یاراحمدی شما با هم درباره‌ی گذشته و زندان و رویدادهای آن، صحبت نمی‌کردید؟

– نه! هیچ‌وقت. اصلا. سرپوشیده از کنارش می‌گذشتیم.

چرا ؟

– چون نقطه ضعف بود. و درباره‌ی نقطه ضعف جز در مواردی که ضروری باشد، آدم نمی‌خواهد صحبت کند. من الان دارم درباره‌ی نقطه ضعف‌ها و غیره با شما صحبت می‌کنم، چون ضرورت دارد.

این متفاوت است آقای یاراحمدی من و شما به این نتیجه رسیدم که برای دستیابی به حقیقت صحبت کنیم. آنجا رابطه زندگی همسرانی است که در مبارزه سیاسی با هم بودند. باهم در یک تشکیلات بودند؛ بعد این اتفاق‌ها افتاد و... مگر آنکه توافقی کرده باشید...

– ببینید وقتی دو نفر می‌دانند که هر دو تقلب کرده‌اند. تواب نبودند، پس نمی‌توانند بنشینند و راجع به آن‌چه کرده‌اند صحبت کنند. برای آنکه نه او تواب بود و نه من! وقتی هر دو می‌دانیم کلک زدیم و نبودیم، باید از صحبت درباره‌ی این موضوع فرار کنیم.

شما رویدادهای زندان را پیگیری می‌کردید؟ از کشتار ۶۷ باخبر شدید؟

– بله به شکل کلی ماجرای آن‌را شنیدیم. یک‌بار خانم سرحدی‌زاده در گفته‌های‌شان به آن اشاره کرد که دارند می‌کشند. من راستش در آن لحظه تنها اشک از چشمانم سرازیر شد و چیزی نگفتم و رفتم.

خود آقای سرحدی‌زاده را می‌دیدید؟

– بله می‌دیدم. خانم کلهری آنجا زندگی می‌کرد. او تلاش داشت ما را جذب کند.و نگذارد دوباره به طرف سازمان‌های سیاسی و ضد انقلاب برگردیم.

درباره‌ی زندان و شکنجه ‌هم با ایشان صحبت می‌کردید؟

– اصلا اجازه نمی‌دادند وارد این گونه بحث‌ها شویم.

یعنی هیچ ‌صحبتی درباره زندان پیش نمی‌آمد؟ به هر صورت ایشان در نظام پیشین، زندانی سیاسی بودند و شما و ایشان شماری از زندانیان را می‌شناختید. برای مثال یوسف آلیاری یا علی شکوهی، دکترغلام و یا هبت را. به هر حال می‌دانستند زندان هستند و شکنجه می‌شوند.

– از این بحث‌ها رد می‌شد. تا می خواستیم در این باره حرفی بزنیم موضوع بحث را عوض می‌‌کرد.‌ چون پیش ما که نمی‌توانست رُل بازی کند. ما خودمان زندانی بودیم.

یعنی حتا نمی‌خواستند بشنوند؟

– نه! حتا نمی‌خواست بشنود.

می‌دانستند در زندان‌ها دارند چه می‌کنند؟

– صد در صد می‌دانستند دارند چکار می‌کنند. ولی حاضر نبودند زیر بارش بروند. یعنی یک نوع شرمندگی!

شرمندگی؟! شرمندگی یا باور؟

– من برداشتم شرمندگی است.....

چرا شرمندگی .... برای انجام جنایتی که می‌دانستند چیست شرمنده‌ بودند؟

– چون فکر می‌کرد برای حفظ حکومت باید کشت. بچه‌هایی که تجربه‌ی زندان شاه را داشته‌اند، می‌دانند کسانی را که اعدام می‌کنند، حق‌شان نیست اعدام شوند. اما برای حفظ حکومت باید اعدام‌شان می‌کردند. برای همین تمایل نداشت در این باره صحبت کند.

عجب! این هم منطق خاصی است. بگذریم. پس از این شما به خارج آمدید.

– بله آمدیم خارج و ده سال ایران نرفتم.

چه سالی از ایران خارج شدید؟

– سال ۱۳۷۱

و در همان تاجیکستان ماندید؟

– بله در تاجیکستان ماندیم. دو سه بار هم رهبران سازمان اکثریت مهمان ما بودند. که به مناسبت‌هایی آمده بودند آنجا و خانه ما هم پاتق‌شان بود. چون شاید نخواهند، اسم‌شان را نمی گویم. ما اتفاقی همدیگر را دیدم و از زندان دوران شاه همدیگر را می‌شناختیم.

آنها شما و وضعیت زندان‌تان و اتهام‌هایی که درباره‌ی شما مطرح بود را می‌دانستند؟

– بله می‌‌دانستند. رهبران اکثریت بودند. می‌آمدند دو سه هفته می‌ماندند. یکی از آن‌ها خودش کلید داشت ما هم نبودیم، می‌آمد. چون رابطه‌ای ندارم و نمی‌توانم نام ببرم. من تصادفی یکی از آن‌ها را در مخابرات دیدم و از طریق اوبا دیگری رابطه گرفتم. همه‌ی ماجرا را می‌دانستند حتا ماجرای هبت را کامل می‌دانستند. اما درباره‌ی آن حرف نمی‌زدند. یکبار یکی‌شان گفت یک صحبت‌هایی در مورد شما هست. این بحث‌ها باید پس از جمهوری اسلامی حل شوند. الان زمان حل آن‌ها نیست.
آقای یاراحمدی فکر کنم درباره بسیاری از مسايل صحبت کردیم..... صحبتی هست که ناگفته مانده باشد.
– من در باره هبت این را می خواهم بگویم که واقعا تحت فشار بودم. آن دیدار در آن خانه و هبت با دست و پا و چشم بسته، آزار دیدم به من خیلی فشار آمد.

چرا فشار آمد؟

– چون هبت است. من با هبت در زندان زمان شاه خیلی نزدیک بودم. هر دو لر بودیم و خرم‌آبادی و باری... فکر می‌کنم سیستم امنیتی می‌خواست کاری کند که من هیچ راه بازگشتی نداشته باشم. شاید همان شوهر خواهرم، آقای طاهری مبارکه بود که می‌خواست ما را نجات دهد. می‌خواست داغ‌هایی روی ما زده شود، که ما هیچگاه، هیچ آبرویی در چپ نداشته باشیم. ببینید همین الان هم باز فشارهای زیادی هست. پس از معرفی شدن من با اسم ناصر یاراحمدی شمارگان بینندگان سایت کاوه فرزند ملت نصف شد. خب کسانی که فکر می‌کردند من یک مبارز هستم. حالا می‌گویند یک تواب بوده ......

به جای آن الان خودتان هستید. همین که بودید و هستید. با حقایقی که امروز مشخص شده است. به نظر من این لازم بود.

– باید بالاخره پیش می آمد.

و پرسش آخر من پس از این گفتگوها این است : چه احساسی دارید؟ نسبت به ناصر یاراحمدی پیش از این گفتگو؟

مکث.

– فکر می‌کنم وظیفه‌ای بود که باید انجام می‌شد. ولی خودم جرات ورود به این موضوع را نداشتم. متشکرم از شما و بیداران که این شهامت را در من وجود آورد که این حقایق را از نگاه خودم در اختیار افکار عمومی به خصوص همرزمان سابق‌ام راه‌کارگری‌ها بگذارم. چون من فکر می‌کنم هنوز هم همرزم هستیم. حالا آنها مرا قبول ندارند. ولی هر دو علیه جمهوری اسلامی هستیم. آنها رفقای‌شان کشته شده‌اند، من هم رفقایم کشته شده‌اند. من خودم هم نابود شدم. از نظر ذهنی، فکری، روانی تا ده سال قدرت تشخیص هیچ چیزی را نداشتم. من از سال ۱۳۸۹ به خودم آمدم و توانستم خودم را بازیابم. احساس می‌کنم. با این گفتگو به ویژه، پاک شدم. تازه شدم.
می‌توانم از شما بپرسم آقای معینی احساس شما چیست؟

آقای یاراحمدی نخست باز هم ممنونم که این گفتگو را پذیرفتید. سال‌هاست که درباره‌ی زندان و شکنجه و اعدام کار می‌کنم. بحث احساس نیست. وظیفه‌ای بود که باید با همه دشواری‌هایش انجام می‌دادم. همان دستیابی به حقیقت که به نظرم گام‌های خوبی به جلو برداشته شد. در بخش‌هایی شما همچنان اصرار بر گفته‌هایی دارید که من نمی‌پذیرم و با هم اختلاف داریم. در بخش‌هایی صادقانه تلاش کردید. همین‌جا بگویم به‌عنوان روزنامه‌نگار در‌باره‌ی برخی از گفته‌های شما جستجو کردم و درست می‌گویید. نه تنها به‌عنوان خانواده معینی که بار پیش هم گفتم، شکوهی و تشید و آلیاری و ریاحی و گلی آبکناری‌ها هم اعضای خانواده من هستند. این حق ما بود و هست که حقیقت را بدانیم. و خوشحالم با شما صحبت کردم. تا جایی که توانستم تلاش کردم تا حقیقت روشن شود. و امیدوارم آینده و سندهایی که امروز برای داوری درباره‌ی حقیقت در دسترس ما نیستند روزی در دسترس همگان قرار گیرد و این گفتگو را محک بزنند. در آخر تاکید کنم در مدت انجام گفت‌وگو شما با تهدید‌ها و فشارهای رژیم رودرو شدید و اما گفت ‌و گو را ادامه دادید. مادرتان فوت کردند که متاسفم. و مهمتر از آن به وکلای ما ( سازمان گزارش‌گران بدون مرز) برای شهادت در باره شکنجه و آزارگری‌ها در جمهوری اسلامی وکالت دادید. این گامی بزرگ برای دادخواهی و همان اقدام عملی برای تازه شدن است. به سهم خودم سپاسگزارم.

برای دست‌یابی به حقیقت : گفت‌وگو با ناصر یاراحمدی (بخش نخست)

admin — 2026-07-06T23:01:43Z

ناصر یاراحمدی از زندانیان سیاسی دوران محمدرضا پهلوی بود و پس از انقلاب از کادرهای سازمان راه‌کارگر که در شهریور ۱۳۶۱ در تهران بازداشت و به زیر شکنجه کشیده شد. چند سالی بعد او را متهم ‌کردند که در گشت‌های سپاه و کمیته انقلاب اسلامی می‌نشسته و فعالان سیاسی را شناسایی می‌کرد. نام او با اتهام لو دادن، شناسایی کردن و بازداشت شمار زیادی از چهره‌های سازمان‌های چپ و به ویژه زندانیان سیاسی دوران سلطنت پهلوی دوم و از آن میان برادر من هبت‌الله معینی چاغروند گره خورد. دو ماه پیش (شهریور ۱۳۹۹) همسر سابق‌اش خانم هما کلهری کتاب خاطرات خود را منتشر کرد و در بخش‌هایی از آن در باره ناصر یاراحمدی و همکاری‌های او با رژیم جمهوری اسلامی نوشت. وی نوشت که ناصر یاراحمدی در خارج از کشور زندگی می‌کند و مدیر سایتی به نام «کاوه فرزند ملت» است.

دست‌یابی به حقیقت هدفی بود که در نخستین پیام برای آقای ناصر یاراحمدی نوشتم. سال‌ها بود در پی این گفتگو بودم، اما روزی که آدرس ای‌میل ایشان را پیدا کردم تمام روز فکر کردم که بنویسم یا نه! نوشتم . پاسخ به درازا نکشید. « برای روشن شدن حقیقت من هر کاری از دستم برآید انجام خواهم داد.» پس از چند پیام و تماس تلفنی، آن هم در میان بارانی از خشم و اتهام و انتقاد و نقد در شبکه‌های اجتماعی با هم قرار گفتگو را گذاشتیم. در آن روز هم برای من و هم برای ناصر یاراحمدی سخن گفتن دشوار بود.

ناصر یاراحمدی از زندانیان سیاسی دوران محمدرضا پهلوی بود و پس از انقلاب از کادرهای سازمان راه‌کارگر که در شهریور ۱۳۶۱ در تهران بازداشت و به زیر شکنجه کشیده شد. چند سالی بعد او را متهم ‌کردند که در گشت‌های سپاه و کمیته انقلاب اسلامی می‌نشسته و فعالان سیاسی را شناسایی می‌کرد. نام او با اتهام لو دادن، شناسایی کردن و بازداشت شمار زیادی از چهره‌های سازمان‌های چپ و به ویژه زندانیان سیاسی دوران سلطنت پهلوی دوم و از آن میان برادر من هیبت‌الله معینی چاغروند گره خورد. دو ماه پیش همسر سابق‌اش خانم هما کلهری کتاب خاطرات خود را منتشر کرد و در بخش‌هایی از آن در باره ناصر یاراحمدی و همکاری‌های او با رژیم جمهوری اسلامی نوشت. وی نوشت که ناصر یاراحمدی در خارج از کشور زندگی می‌کند و مدیر سایتی به نام «کاوه فرزند ملت» است.

می‌توان ده‌ها صفحه برای مقدمه این گفتگو نوشت. اما شاید بهتر باشد خواننده خود این گفتگو را بخواند و تلاش برای دست‌یابی به حقیقت را خود ببیند و داوری کند. اما پیش از آن چند نکته ضروری : این مصاحبه‌ نیست، گفتگویی است و نخستین گفتگو درباره‌ی زندگی و روایت ناصر یاراحمدی است. دوم هر دو توافق داریم که حق پاسخگویی از آن همه کسانی است که نام‌شان در این گفتگو به شکل فردی یا سازمانی آورده شده است. هر دوی ما از هر سند و شهادت حقوقی در باره این گفتگو استقبال می‌کنیم. و نقد‌ها و انتقادها در چارچوب حقوقی قانون رسانه‌ها در فرانسه و منشور بیداران منتشر خواهد شد.
رضا معینی

رضا معینی : در نخستین گفتگوهای‌مان، شما به برخورد مدنی اشاره کردید. من به این رفتار باور دارم و البته دادگاه را هم چون رفتاری مدنی می‌پذیرم. ولی پیش از آن بر این باورم که نخستین هدف هر دادگاهی کشف حقیقت است و پس بهتر است، نخست گفتگو کنیم. به هر رو از دو حال خارج نیست، یا دادگاه گفته‌ها و مستندهای مرا می‌پذیرد یا نه یا رای بر تبرئه می‌دهد و یا به محکومیت....

ناصر یاراحمد : - مجازات

بله مجازات. بنا بر این نخستین گام همین گفتگو است.

– من موافقم و در صورتی که کار به دادگاه عادلانه در کشورهای اروپایی برسد، من مشکلی با مجازات ندارم.

بنا بر این، همانگونه که شما بی‌پرده و آشکار سخن می‌گویید من نیز چنین خواهم کرد. هدف هر دوی ما روشن شدن حقیقت است. شما هم روایت خود را دارید و من این واقعیت را می پذیرم. من از واژه «تواب» استفاده نمی کنم. تواب یعنی بازگشته‌ای که او را با شلاق و شکنجه مجبور به دوری گزییدن از باورهایش کرده‌اند. اما همین بازگشته نیز مرزهای دارد. من پیش و بیش از هر چیز می‌خواهم از زندگی شما بدانم. شما در سال ۶۴ وارد زندگی من شدید و با خانواده‌ام همیشه به شما فکر کرده‌ام. همیشه فکر می‌کردم اگر ناصر یاراحمدی نبود، شاید هبت معینی‌ها و علیرضا تشید‌ها و دیگران می‌ماندند.

– بله درست.

شاید به‌کار بردم، چون بدون شما هم ممکن بود در آن دوران سرکوب، بازداشت آن‌ها رخ‌ می‌داد. این را هم بگویم که در سال های نخست دهه هفتاد من نوشته‌ای دارم به نام «مرحله‌ها و شکل‌گیری دستگیری از ۵۸ تا ۷۰» ( متن کامل این کاوش در رسانش منتشر شده است) و در آنجا هم دوبار از شما نام برده‌ام. یک بار بازگفته جزوه سازمان راه‌کارگر است در باره‌ی ضربه‌های ۶۱ و ۶۲ این سازمان و بار دیگر بازگفته تحلیل ضربه‌های سازمان فداییان (پیرو بیانیه شانزده آذر) در باره یازداشت هبت‌الله معینی است. باری پرسش‌ها را آغاز کنم. شما در سال ۱۳۵۴ بازداشت و در زندان نظام سلطنتی زندانی شدید.

– من از سال ۱۳۴۹ با مذهبی‌ها فعالیت سیاسی مذهبی می‌کردم در آن سال من ۱۳ سال داشتم. آن زمان در خرم آباد معلمی بود به نام محمد کریم محسنی، نمی‌دانم شما او را می‌شناسید یا نه؟

بله آقای محسنی را خوب می‌شناختم.

– از عجایب روزگار است که ما هر دو خرم‌آبادی هستیم. ایشان بود که مرا سیاسی کرد و پس از انقلاب هم گویا شد رئیس زندان‌های لرستان یا خرم‌اباد. به هر روی من تحت تاثیر ایشان از هشت - نه سالگی، سیاسی شدم و کار سیاسی می‌کردم .در محافل کسانی چون آیت‌الله قاضی (شیخ مهدی قاضی دبیر شورای عالی قضایی از ۱۳۶۰-۶۸) کارهایی مثل بردن خرما و پنیر چون حضرت علی به خانه دردمندان، تا سال ۱۳۴۹ که به تهران آمدیم. در تهران با هادی غفاری همکاری می کردم. من سال ۱۳۵۲ مذهب را رد کردم. آن زمان طلبه در مدرسه خان قم بودم. گفتم : مذهب نمی‌تواند مشکلات جامعه را حل کند، مسائل عدل الهی و عدل و این حرف‌ها مطرح کردم و از مدرسه بیرون آمدم. در نتیجه به مجاهدین خلق نزدیک شدم و به آنها پیوستم. یک مدتی در خانه تیمی در میدان شوش، خیابان شهرزاد، با حسن سلامی، محمد اکبری آهنگران و یا فکر کنم فرهاد صفا که همگی کشته شدند، کار کردم ( از میان آن‌ها فکر کنم محسن طریقت زنده باشد.) به هر روی من با آنها هم‌گروه بودم. مدتی کمی پس از فعالیت‌های ما مساله انشعاب در سازمان مجاهدین پیش آمد. گروه ما به رهبری محمد اکبری آهنگران و آلادپوش و فرهاد صفا بود که همه پیشتر در شیراز زندانی بودند. به هر رو نظر گروه ما این بود که نه حق با آنهایی است که می‌خواهند مسلمان بمانند و سازمان مجاهدین مارکسیست‌ها را رد کنند و نه حق با آنهاست که مارکسیست شده‌اند. ما باید به‌عنوان یک گروه مسلمان باقی بمانیم و آن بخش سازمان که مارکسیست شده هم باقی بماند و با هم رابطه داشته باشیم. لازم نیست با هم جنگ کنیم. ما آن گروه سوم بودیم و مسلح هم بودیم. من چون سنم کم بود و به من مشکوک نمی‌شدند برای جابجایی اسلحه مورد استفاده یا به گفته امروزی‌ها مورد سواستفاده قرار می‌گرفتم. چند بار هم ساواک برای فعالیت‌های برادرم که دانشجوی دندان‌پزشکی بود و خواهرم که دانشجوی ادبیات بود، به خانه‌مان ریخت همان زمان اسلحه در خانه داشتم، این سلاح‌ها را البته پیدا نکردند. سال ۱۳۵۴ من قراری داشتم با محسن طریقت، فکر کنم بعد به سازمان رزمندگان آزادی طبقه کارگر پیوست. محسن سر قرار نیامد، من آدمی هستم ماشینی یعنی وقتی قراری بدهند اجرا می‌کنم و دیگر به چیزی فکر نمی‌کنم. پس رفتم خانه را تخلیه کردم و جزوه‌های زیادی بود و نامه‌های تشکیلاتی و گزارش‌ها را با خود برداشت و با خود بردم. در خیابان ساواک به من مشکوک شد و مرا بازداشت کردند. من می‌توانستم فرار کنم اما گفتم بهتر است بمانم و همه نامه‌هائی را که در کاغذهای نازک و ریز بودند، خوردم. شماری از آن‌ها را هم دور انداختم. مرا بردند به کلانتری زیر پل کالج که آن زمان قرارگاه مشترک ساواک و شهربانی بود.

کمیته مشترک؟

– نه قرارگاه مشترک. یک کلانتری هست زیر پل کالج. فکر کنم همچنان باشد. مرا آنجا بردند و کمی هم خیالم راحت بود که پس از از بین بردن نامه‌ها تنها کتاب و جزوه همراهم هست. البته در میان آنها جزوه‌ای هم بود به نام بیانیه تغییر ایدئولوژیک (سازمان مجاهدین) تنها این جزوه خطرناک بود و بقیه کتاب بودند. هر چه زدند، من اصلا نگفتم با چه گروهی در ارتباط هستم. در آخر جلالی که بازجوی من بود گفت : این کتاب‌ها را از کجا آورده‌ای؟ اول که گفتم مدیر دبیرستان به ما داده و گفته بخوانید تا با تاریخ آشنا شوید! نزدیک ساعت هشت و نه صبح شده بود که گفتند: خب برویم و رئیس دبیرستان را ببینیم. من در دبیرستان محمد حجازی درس می‌خواندم که در خیابان جابری تهران بود. من تا هشت و نیم و نه صبح این‌ها را معطل کردم تا بچه‌ها بفهمند. همان هشت و نه صبح هم که آن‌ها آماده شدند تا مرا ببرند دبیرستان و با مدیر روبرو کنند، گفتم : آقا ببخشید دروغ گفتم! غلط کردم و باز هم شروع کردند به کتک زدن. محمد اکبری آهنگران هم محله ما بود و چریک مسلح فراری بود. پس از کتک گفتم : این‌ها را او به من داده است. همین دیشب هم داد و گفته کدام روز باید بیایی به اینجا برای آن هم (آدرسی در محله خودمان دادم) و همه را تحویل بدهی. آن زمان هم ماجرای فرار رضا رضایی از زندان مطرح بود و طرح بچگانه من هم این بود که خیال می‌کردم این‌ها مرا می‌برند محله خودمان سر کوچه رها می‌کنند و من فرار می‌کنم. گفتند محل قرار کجاست. گفتم : خیابان زرین‌نعل که سر کوچه خودمان بود. گفتم اکبری آهنگران گفته کسی می‌آید و ترا می‌بینید و اگر بودی، بعد من از طریق همان فرد به تو خبر می‌دهم کجا بیایی و مرا ببینی و کتاب‌ها را تحویل بدهی. روزی که گفته بودم مرا بردند. من این‌ها را چهارده روز بردم، سر قرار در واقع محله خودمان. آنها مرا در ماشین می‌نشاندند. روز اول گفتم : می توانم بروم سر کوچه بایستم. گفتند نه همین‌جا در ماشین بنشین. من به این وسیله توانستم به همه اطلاع دهم که من بازداشت شده‌ام. چون خیلی ها مرا در ماشین ِ ولوو دیدند. بنا بر این ارتباط من لو نرفت با این حال به من ۱۲ سال حکم زندان دادند.

شما در تمام این مدت در زندان قصر بودید؟

– در ابتدا بله، من در قصر بودم. با آنکه با گروه مذهبی کار می‌کردم. اما گرایش مارکسیستی پیدا کرده بودم. در زندان دیگر تحول‌های پس از انشعاب مجاهدین شکل گرفته بود و من با بچه‌های چپ بودم. و طرف مجاهدین نرفتم.

وقتی از چپ‌ها در زندان می‌گویید، منظور شما فدایی‌ها هستند یا به عبارت آن زمان سیاسی‌کارها؟

– آن زمان جو چپ در زندان دست فدایی‌ها بود. تشکیلات، اداره بندها و غیره. بچه‌های توده‌ای در بندهای چهار و پنج و شش بودند و کاری به این کارها نداشتند. در بندهای فعال رهبری و اداره بندها دست مجاهدین و فدایی‌ها بود. سیاسی‌کارها تقریبا نقشی نداشتند.

بنابراین شما شمار زیادی از زندانیان را می‌شناختید. گرایش به راه‌کارگر از آنجا آغاز شد؟

– گرایش من به راه‌کارگر زمانی شکل گرفت که مرا به اوین بردند. در آنجا با غلام ابراهیم‌زاده آشنا شدم. ایشان در رابطه با مسائل زندان نقد داشت و تشکیلات‌های در درون زندان را باند بازی می‌دانست. جریان‌های مسلط و یا جریان معتقد به مشی مسلحانه را نقد می‌کرد و می‌گفت : همین جریان‌ها اجازه نمی‌دهند ادبیات مارکسیستی گسترش پیدا کند و نمی‌گذارند زندانیان کتاب بخوانند. واقعیت هم همین بود. مثلا چه باید کرد لنین را داشتند ولی نمی‌دادند، کسی بخواند. می‌توانیم بگویم راه‌کارگر از نقد جریان‌های درون زندان شکل گرفت.

شما در اوین هم با زندانی‌های چپ بودید.

– زمانی که صلیب سرخی‌ها (سال ۱۳۵۶) برای بازدید از زندان‌ها آمدند، مرا با شماری دیگر از زندانیان بردند اوین که صلیب سرخی‌ها ما را نبینند. ولی دوباره ما را برگرداندند قصر. با این حال ما صلیب سرخی ها را دیدیم.

شما جزو گروه زندانیان آزاد شده در ۳ آبان ۱۳۵۷ بودید؟

– احتمالا همان آبان ماه بود.

پس از آزادی در همان جمع راه کارگر ماندید تا سال ۵۸ که سازمان تاسیس شد.

– بله کاملا درست است. می‌دانید مشکل این است که الان راه کارگر خودش را از این ماجرا کنار کشیده است. من ای‌میل هم زده‌ام و گفته‌ام بیایید این مساله را روشن کنیم. جواب نمی‌دهند. الان نمی‌دانم من اطلاعاتی را طرح کنم فردا بگویند، یاراحمدی اطلاعات درون سازمانی ما را افشا کرد. اطلاعات ندهم و خودم هم نمی‌دانم. حال بگذریم من توضیح خواهم داد که چرا پاسخ به ای‌میل نمی‌دهند. بنا بر این ممکن است برخی اطلاعات درونی راه‌کارگر را ندهم. ممکن است آنها نخواهند. می‌دانید چه می‌گویم؟

البته سازمان راه‌کارگر خود در جزوه‌ای که درباره‌ی ضربات داده است همه‌ی اطلاعات را منتشر کرده است و دیگر چیز درونی وجود ندارد.

– من آن جزوه را نخواندم. من تنها اطلاعیه‌ها را دیده‌ام که بیشتر حمله است.

فکر می کنم سال ۱۳۶۶ جزوه‌ای منتشر کردند با عنوان «تاکتیک‌ها دشمن تعقیب و مراقبت و رهنمودهایی برای مقابله به آن» در این جزوه مجموعه‌ای از ضرباتی را که در سال‌های ۶۱ و ۶۲ سازمان راه‌کارگر متحمل شده بود، توضیح داده است. نخستین بار نام شما در آنجا طرح شده است و چگونگی بازداشت و مسائل مربوط به آن، به آن خواهیم رسید. اما در این گفتگو من خواهان اطلاعات ویژه نیستم. هر آنچه که به جان کسی ضربه‌ای نزند می‌تواند گفته شود. و من هم فکر نمی‌کنم سازمان راه کارگر مخالف این باشد که شما در این باره توضیح ندهید. به هر روی این گفتگو منتشر می‌شود و آنها نیز اگر خواستند در این باره می‌نویسند.

– باشد، بسیار عالی.

پس برویم سر همین ماجرای بازداشت شما در دوران جمهوری اسلامی. شما در سال ۱۳۶۱ چه تاریخی بازداشت شدید؟

– ۴ شهریور ۶۱ همراه با همسرم و حمید طهماسبی، عضو کمیته مرکزی سازمان با نام مستعار عباس، بودیم. که من و همسرم بازداشت شدیم. شما پرسشی دیگر دارید ؟ یا من توضیح چگونگی بازداشت را بدهم؟

اگر اجازه بدهید پرسش‌های من بر اساس این جزوه و نوشته‌ای است از خودم که پیشتر نام بردم. و بخشی از آن در کتاب زندان یک منتشر شده است. همه پرسش‌های من پیرامون این بازداشت بر اساس این داده‌هاست. که بعدها تایید شده‌اند. نمی‌خواهم در این بخش گفت‌وگو به کتاب همسر سابق شما خانم هما کلهری (تابوت زندگان) اشاره کنم. چون شما پیشتر اشاره کردید که تسویه حساب خانوادگی است.

– بله بخوانید.

«تور مهم دیگر پلیس در روابط سازمان ما در تابستان ۶۱ پهن گردیده منجر به دستگیری تعدادی از رفقا و از دست رفتن بخشی از امکانات چاپ گردید. در جریان همین عملیات پلیس سیاسی بود که ناصر یاراحمدی خائن (رحیم خائن که به اختصار ر-خ می‌نامیم) نیز دستگیر گردید و پلیس با استفاده از اطلاعات این خائن خودفروخته دام بزرگ‌تری را برای ما پهن نمود. در مورد سرنخ اولیه این تور تعقیب و مراقبت دو احتمال وجود دارد. گویا برادر فالانژ ر-خ یک‌بار وی را سوار ماشین شخصی که در اختیار او بود، می‌بیند و احتمالا شماره ماشین را در اختیار پلیس دشمن می‌گذارد. احتمال دوم این‌ است که چون یکی از فامیل‌های نزدیک همسر ر-خ از مقامات زندان بود، ممکن است از کانال تعقیب مادر زن ر-خ، سرنخ از او به‌دست پلیس افتاده باشد. به‌هر حال دشمن با همین سرنخ به‌ظاهر ساده تور خود را می‌گسترد.»

من برداشتم این است که راه کارگر در اینجا پنجاه پنجاه خواسته حقیقت را بپوشاند. یا همه‌ی ماجرا را نمی‌دانسته‌اند.
این احتمال هم هست. در سال ۶۶ این جزوه نوشته شده است؟

بله فکر می‌کنم در همین زمان است.

– حالا من روایتم را عرض می‌کنم. ماجرا این بود. ما در خانه‌ای بودیم در تهران خیابان پسیان، کوچه اعتمادی یا معتمدی شاید. این خانه در بالای شهر بود . در شمیران و زعفرانیه نزدیکی خانه‌ای بود که پیشتر خانه موسی خیابانی بود که کشف شد. ما موارد مشکوکی را می‌دیدیم. مسئول ما حمید طهماسبی مسئول تدارکات سازمان راه کارگر بود که حسین قاضی با نام مستعار بهرام و علیرضا تشید با نام مستعار محسن به خانه‌ی ما رفت و آمد داشتند. خانه ما خانه امنی بود که آنها برای جلسات‌شان استفاده می‌کردند. زمان‌هایی بود که به خانه می آمدند و جلسه می‌گذاشتند و ما هم کاری به جلسه آنها نداشتیم. برخی زمان‌ها هم می‌گفتند شما از خانه بروید بیرون که ما جلسه داریم و کسانی می‌آیند که شما آن‌ها را نباید ببینید. برای نمونه موردی هم بود مثلا شهاب الدین مهران و یا نمی‌دانم .....

مهران شهاب‌الدین عضو کمیته مرکزی و هیات سیاسی راه‌کارگر بودند.

– بله درست است مهران شهاب‌الدین را ما چشم بسته بردیم به خانه، من هم تنها سوار ماشینش کردم و بردمش خانه، به ما هم ربطی نداشت. هر دو هم از زندان همدیگر را می‌شناختیم. راستش هم الان یادم نیست که من آوردمش خانه یا کسی دیگر. البته تا جایی که به یاد دارم من آوردمش. شاید هم عباس (حمید طهماسبی) آوردش. اواخر سال شصت بود که مهران شهاب‌الدین به خانه ما آمد. مهران در آن ماجرایی که من در سایت‌ام نوشتم مهمانی سیانور و خون در خانه خواهر بسیجی بازداشت شده بود. همراه با قاسم، گلی آبکناری با اسم مستعار روزبه، این‌ها بازداشت شدند. آن زمان بچه‌های تشکیلاتی می‌گفتند، (همه حرف‌هایی که همه می‌زنیم.) مهران آدم سختی و سفتی است و می‌ایستد. اما برای احتیاط چون به خانه آمده، باید خانه را خالی کنیم. ما هم موارد مشکوکی حس می‌کردیم. و در آن زمان شب‌ها یکی از ما‌ها تا صبح بیدار می‌ماند که اگر به خانه ریختند ما مدارک را از بین ببریم. پس اینگونه بود که احساس خطر می کردیم. فکر می‌کنم روز چهارم شهریور یا شب چهارم شهریور( الان دقیق یادم نیست.) اما به این نتیجه رسیدیم که خانه را تخلیه کنیم. یعنی کسانی که در خانه بودند خانه را خالی کنند. و قرار شد که ماشینی هم که مهران شهاب‌الدین دیده است دیگر مورد استفاده قرار نگیرد. عباس آمد خانه ما و من و همسرم را سوار کرد تا ببرد خانه یکی از هواداران سازمان که من او را می‌شناختم. بعد در باره او توضیح می‌دهم، فکر می‌کنم صحبت ما تمام نشود امروز.... من فکر می‌کنم باید در این بحث ها وارد جزییات شد. چون اگر وارد جزییات نشویم، عده‌ای می‌گویند خواست نگوید. بنابراین بهتر است همین الان یادم بیاید، که بعدها نگویند چگونه شد که حال یادت افتاد! یعنی فردا من بگویم یادم آمد می‌گویند رفت فکر کرد. البته حق هم دارید چون مساله مهم است.

مشکلی با زمان نداریم. هر چند جلسه که زمان ببرد گفتگو را ادامه می دهیم. تنها بهتر است جمع و جورتر صحبت کنیم تا بتوانیم هم فایل صوتی را پیاده کنیم و هم مسائل بیشتری را طرح کنیم. روی اصل مطلب برویم.

– باشد. موافقم. من روی مواردی را که اختلاف دارم با راه کارگر دقیق می‌گویم، از مواردی که دعوای در آن نیست، سریع‌تر می‌گذریم. پس تشکیلات به این نتیجه می‌رسد که خانه ما باید تخلیه شود. خودشان به این نتیجه رسیده بودند. این نبود که این تور باشد یا تصادفی باشد. پس چرا ما خانه را تخلیه کرديم؟ اگر خبری نبود که ما خانه را تخلیه نمی‌کردیم. حمید طهماسبی آمد و آنقدر موضوع خطرناک شده بود که ما از ماشین خودمان را استفاده نکردیم. و گفتیم که با ماشین خودمان نرویم تا آن هواداری که نزد او می‌رفتیم لو نرود. در هر حال قرار شد حمید طهماسبی من و همسرم را با زدن ضد تعقیب ببرد خانه یکی از هواداران سازمان که در میدان گل‌ها بود و آن‌ها یک باغی در دماوند داشتند. با ماشینی دیگری باز هم با ضد تعقیب زدن ما را ببرند دماوند. موضوع به این شدت خطرناک بود. و ما در دماوند بمانیم تا خانه جدیدی بگیریم. این نیست که بگویم که آنها نمی‌دانستند چه شده است. نمی‌خواهند قبول کنند که مهران شهاب الدین اطلاعات داده است. راه کارگر نمی‌خواهد زیر بار این قضیه برود.

چرا شما فکر می‌کنید که رفیق مهران اطلاعات داده است؟ و الان که سال‌ها گذشته و به روایتی حتا مهران زیر شکنجه کشته شده است.

– نه زیر شکنجه کشته نشد، بعد تیرباران شد.

روایتی دیگر هم هست که بنا بر وصیت‌نامه ایشان در ۱۱ بهمن ۱۳۶۲، تیرباران شده است .

– خب حالا ما سوار ماشین شدیم رفتیم خیابان مصدق (ولی‌عصر)، بالاتر از ونک یک ماشین تعقیب‌مان می‌کرد. من یکسر در آینه نگاه می‌کردم. به حمید طهماسبی گفتم داریم تعقیب می‌شویم. یک ب ام و یشمی دنبال ماست و از ما رد نمی‌شود. من گفتم: پس فعلا ما باید ترا فراری بدهیم. فداکاری ما را هم ببینید لطفا. رفتیم پارک وی و سپس پل گیشا و از آنجا رفتیم میدان گل‌ها و از آنجا خیابان شهید گمنام و از آنجا وارد خیابان فاطمی شدیم. اما همچنان در تعقیب بودیم. گفتیم : شما همینجا به‌ایست و من و همسرم فرزانه پیاده شویم و راه را ادامه می‌دهیم. این‌ها چون ما پیاده هستیم به تعقیب ما ادامه می‌دهند و شما فرار کنید. وقتی ما پیاده شدیم ب ام و هم رفت جلوتر و ایستاد. وقتی هم پیاده شدیم و چون دیدم دارند نگاه می‌کنند ظاهر سازی کردیم و من پول دادم به عباس تا آنها فکر کنند او مسافرکشی می‌کند. برداشت من این است شاید آنها می‌دانستند او مسافرکش نیست. نمی‌دانم. ما پول دادیم و باقی‌مانده پول را هم گرفتیم. من و فرزانه در خیابان فاطمی به طرف خیابان کارگر راه افتادیم. نبش خیابان فاطمی به سوی شهید گمنام، یک عینک فروشی هست. سر پله‌های آن دو نفر مسلسل دست ایستاده بودند. یکی گفت : «رحیم تکان نخور»!

شما را با اسم مستعار صدا زدند!

– دقیقا با اسم مستعار مرا صدا کرد. گفت : رحیم تکان نخور. می‌دانستند. من نگاه کردم، دیدم برادرم است با یکی دیگر با مسلسل یوزی. مسلسل دیگر یادم نیست. نمی دانم قسم به کی خورد، اما گفت تکان بخوری می‌زنم. همسرم حامله بود. گفتم : من بخواهم فرار کنم، او را می‌زنند. با دوتا مسلسل ایستاده بودند و می‌زدند. ما را بردند سوار یک ب ام و کردند.

همان ب ام و که تعقیب‌تان می‌کرد؟

– بله، با همان. ما عقب ماشین نشستیم با برادرم که مسلسل‌اش را به طرف ما گرفته بود و یکی در صندلی جلو و راننده. برادرم هم شروع کرد سربه‌سر ما گذاشتن.

ببخشید آقای یاراحمدی، یک لحظه به پیشتر برگردیم. شما در همان مطلب که درباره‌ی بازداشت خانواده‌ی گلی آبکناری و سیانور خوردن رفیق ویدا (لیلا گلی آبکناری) نوشته‌اید، اشاره نکرده‌اید موقعیت سازمانی مهران شهاب‌الدین در سازمان چه بود؟

از چپ به راست : مهران شهاب‌الدین، پروین گلی‌آبکناری، ویدا گلی‌آبکناری، روزبه‌ گلی‌آبکناری

– مهران شهاب‌الدین عضو کمیته مرکزی سازمان بود. ما به‌عنوان مرکزیت می‌شناختیم.

بله عضو کمیته مرکزی و هیات سیاسی سازمان راه‌کارگر بودند. و البته در این سازمان بیشترین شمار اعدام شدگان رفقای مرکزیت سازمان بودند. بنابراین مهران شهاب‌الدین اطلاعات بسیار وسیعی داشت. اگر این اطلاعات را داده بود. سرنخ‌های بیشتری در دست سپاه و دادستانی مرکز بود . من آن زمان زندان بودم و دو تن از اعضای آن خانواده را دیدم. حتا می‌توانم بگویم هیچ اطلاعاتی از راه‌کارگر لو نرفته بود. رفیق روزبه را که من دیدم به شکل بسیار وحشیانه‌ای شکنجه کرده بودند. و رفیق‌شهاب‌الدین را هم به همچنین. من به نام دو شاهد و خودم می‌توانم شهادت دهم. اگر آن زمان شهاب الدین اطلاعات می‌داد، وسعت ضربه می‌توانست ابعادی بسیار بیشتر پیدا کند. من نمی‌خواهم قضاوت کنم.....

– نه! حالا من خدمتتان عرض می کنم....

پرسش من این بود که چه در نوشته خود شما و چه در جزوه راه کارگر، نوع ردی که از خانه داشته‌اند اینگونه طرح شده که شما خود می‌گویید. برادرتان حدود خانه را می‌دانستند و با ماشین همیشه رفت و آمد می‌کردند. تا اینکه شما را می‌بینند. در این باره چه می‌گوید؟

– من هم همین را می‌گویم. ببینید وقتی فردی دستگیر می‌شود و اطلاعات زیادی دارد، این نیست که اگر اطلاعاتی داد، دیگر خائن است و همه اطلاعات را داده است. ممکن است مهران شهاب‌الدین را می‌زدند، (حالا برای آنکه آنها را فریب دهد.) پیش خودش گفته : حالا ما یک چیزی می‌گوییم. این‌ها نمی‌توانند پیدا کنند. این نیست که اگر مهران شهاب‌الدین گفته : ما بالاتر از میدان ونک زندگی می کنیم، لو داده است. پیش خودش فکر کرده است بالاتر از میدان ونک جایی است تا سربند : حالا کجا این‌ها می‌توانند ناصر یا رحیم را پیدا کنند. شاید می‌خواسته بازی کند و فیلم‌شان کند. طوری راضی‌شان کند که من دارم اطلاعات می‌دهم. در زیر بازجویی موارد محدودی است که متهم می‌گوید اطلاعات نمی‌دهم، هر غلطی هم می‌خواهی بکن! معمولا نود و نه درصد زندانی‌ها می‌گویند : من اطلاعات می‌دهم چرا نمی‌دهم. در این موارد، برای نمونه می‌تواند گفته باشد همین چندی پیش مرا بردند خانه‌ای بالای ونک که خانه‌ی رحیم بود. یکی اینکه پیش خود می گوید: با این اطلاعات ممکن نیست پیدا کنند و دوم فکر می کند ما خانه را تغییر می‌دهیم.

پس ماجرای برادرتان چه می‌شود که اشاره کرده‌اید، با رفت و آمد در محله شما خانه را پیدا کرده‌اند؟

– مهران خانه را نداده است، خواسته است فیلم کنند این‌ها را و ظاهرسازی کند که من دارم اطلاعاتم را می‌دهم. گفته است : این رحیم یک جایی بالاتر از میدان ونک زندگی می‌کند. این‌ها هم ماموریت داده‌اند به نادر برادرم و گفته‌اند شما هر چه بیشتر در این مسیر رفت و آمد کن تا او را پیدا کنی. ممکن است در همین رفت و آمدها مرا و عباس را دیده باشد. یا اطلاعات بیشتری داشتند. من نمی‌دانم. من در مورد نخستین بازداشتم توضیح دادم که گفته بودم محمد اکبری آهنگران می‌آید سر کوچه زرین نعل مرا می‌بیند. حال ممکن بود همان روز که من با ساواکی می‌روم آنجا اتفاقا او از آنجا رد شود. این هم شاید آن‌گونه بوده است. فکر کرده است. این رحیم حالا کی او را پیدا می کند!

باری ادامه دهیم. پس شما همان شب منتقل شدید به اوین؟

– نخست این را بگویم که مهم است. در خودرو که نشسته بودیم من می‌خواستم محک بزنم که برادرم چه اطلاعاتی از من دارد. گفتم : آقا نادر حالا من ضد انقلاب و یا هر چه تو فکر می‌کنی، اما همسر من که کاره‌ای نیست.حامله هم هست. او را رها کنید برود. او گفت : این فرزانه خانم شما، یعنی اسم سازمانی‌اش را گفت! می‌نشسته پای تلفن و مسئول امور ارتباطات بوده. ما را خر فرض نکن! گفتم : آها آن ماجرای چند سال پیش را می‌گویی! ولی الان دیگر نیست. چون خانه‌ای داشتیم در خیابان رازی تهران که آن زمان ما فهمیده بودیم تحت کنترل است. این‌ها آمده بودند و یک دکه عینک فروشی جلو خانه ما درست کرده بودند. و از آنجا رفت وآمدهای ما را کنترل می‌کردند. تلفن خانه هم کنترل بود.
کی لو داده بود این خانه را؟ ابوالقاسم سرحدی‌زاده! شما می‌شناسید او را؟

بله ایشان از زندانیان سیاسی در رژیم گذشته و از وزرای دولت آقای میر حسین موسوی بودند. رابطه ایشان با شما چه بود؟

– ایشان دایی خانم کلهری همسر سابق من هستند. او از طریق رفت و آمد خواهرش به خانه ما آدرس ما را فهمیده بود. یکبار هم از دهنش در رفته بود به مادرش که مادر بزرگ همسر من بود، گفته بود: به فلانی و فلانی بگوید فکر نکنند رفتند پنهان شدند. هر جا باشند پیدایشان کردیم. بعد هم از طریق سیستم‌های تعقیب و مراقبت‌، فهمیدم تلفن ما کنترل می‌شود. و یک روز جمعه که عینک فروشی باز نبود، در سه یا چهار ساعت یک خانه کامل را تخلیه کردیم. پس آن زمان تلفن ما تحت کنترل بود و می‌دانسته‌اند که فرزانه می‌نشسته پای تلفن و مسئول ارتباطات بوده. و برادرم گفت : ما چندی پیش یک نفر را گرفتیم و سربسرش گذاشتیم و او بود که گفته است : خانه شما در این حدود است. ولی کل ماجرا را نگفت. و همینجوری چیزی به ما پراند. من با این گفتگو‌ها می‌گویم احتمالا ماجرا به مهران شهاب‌الدین برمی‌گردد. اگر پرسشی نیست ادامه دهم.

بفرمایید.

– همان شب ما را به کمیته مشترک – بند سه هزار یا زندان توحید- منتقل کردند. چهار شهریور است. من حساب کردم که عباس –حمید طهماسبی – عضو کمیته مرکزی است و یک هوادار نیست و می‌داند من بازداشت شده‌ام. مغز تشکیلات است و با همه در ارتباط است. مسئول امور تدارکات است. فرد قدیمی و شناخته شده است. هم ارتباطات سازمانی دارد و هم ارتباط شخصی. من هم خیالم راحت است که حمید طهماسبی دیده که ما بازداشت شدیم. البته او هم ممکن است پیش خودش بگوید حالا معلوم نیست چرا او را گرفته‌اند. شاید تصادفی بازداشت کرده‌اند و فردا آزاد می‌کنند. این‌ها احتمال‌هایی هست که ممکن است پیش آمده باشد. قراردادهای سازمانی ما بیست و چهار ساعت بود. در این مدت باید اطلاعات را حفظ می‌کردیم تا بچه‌ها امکان تخلیه داشته باشند. بعد می‌توانستیم بگوییم. من از ساعت هفت و هشت شب که به کمیته مشترک رسیدم، ناصر سرمدی پارسا با نام مستعار حمید بازجویی از من را شروع کرد. شروع کردند به کتک زدن ما، برادرم هم بعضی وقت‌ها بود. در شلاق زدن –کف پا- با آنکه چشمم بسته بود. اما صدایش را شنیدم. اینکه در شلاق زدن من شرکت کرده باشد. نمی‌دانم. فکر نمی‌کنم زده باشد. این‌ها تا صبح ما را کتک زدند. من می‌گفتم: اگر چیزی در دست دارید بگویید. آنها پاسخ می‌دانند : نه تو چیزی داری بگو. این بی ..... من نمی‌خواهم کلمه های نامتعارف بکار ببرم، احساساتی نمی‌شوم. بازجوها که خسته می‌شدند می‌رفتند و دو نفر دیگر می‌آمدند. یکی از آن‌ها که شلاق می‌زد گریه می‌کرد. دعای کمیل پخش می‌شد و این با دعای کمیل گریه می‌کرد و می‌زد. یا رَبِّ ارْحَمْ ضَعْفَ بَدَنی وَ رِقَّةَ جِلْدی وَ دِقَّةَ عَظْمی ..... خدای بر من ببخش و نمی‌دانم.... می‌گفت این دعا در باره توست، که داری کتک می‌خوری از این حرف‌ها . نزدیک ساعت هفت یا هشت صبح بود من پاهام تا زانو سیاه شده بود. طاقتم دیگر طاق شده بود. دست و پا بسته چشم بسته دهان بسته، گفته بودند هر وقت خواستی حرف بزنی انگشتت را بالا ببر. انگشتم را بالا بردم. گفت چیه ؟ گفتم می‌خواهم بگوییم. همه اطلاعاتم را می‌خواهم بدهم. تا آن موقع هیچی نگفته بودم، مطلقا حتا یک کلمه.

فردای ِ شب ِ بازداشت؟

– چهار شهریور شب مرا گرفتند. صبح روز بعد از بازداشت. ساعت هشت صبح است و من می‌خواهم به بیست و چهار ساعت برسم. بعد فکر کردم شاید در بیست و چهار ساعت نشود. با خودم عهد کردم این مدت را چهل و هشت ساعت کنم. و گفتم : تا چهل و هشت ساعت هیچی نخواهم نگفت حتا خانه خودم را. ولی طاقتم هم طاق شده بود. پس دوباره تکرار کنم این نیست که زیر بازجویی بگویی من هیچ نمی گویم. باید با بازجو مارمولک بازی دربیاوری. به هر حال به بازجو گفتم : می‌خواهم اطلاعات بدهم. گفت بگو. گفتم : مرا باز کنید برویم بنشینم جایی و برایتان بنویسم. من را باز کردند و بردند در اتاقی آنجا گفتم نیاز دارم فکر کنم. گفت : چه فکری می‌خواهی بکنی؟ حالا من پاها ورم کرده و سیاه از قسمت‌هایی هم خون بیرون می‌زند. الان هم جایش هست روی پای من. این رفت بیرون من یک تیغ کاتر کوچکی که جاسازی کرده بودم در لباس زیرم و برای مواقع اضطراری، آنرا درآوردم و رگ‌هایم را زدم. گفتم : اگر مردم که می‌میرم و خیالم راحت است و اگر زنده ماندم دست‌کم دو سه روز این‌ها نمی‌توانند به من دست بزنند. چون رگ به گونه‌ای است که دوباره پاره می‌شود. هنوز جای آن بر مچ و آرنج‌ام هست. من بر اثر خونریزی، افتادم. ناصر سرمدی پارسا آمد و سریع دکتر خبر کرد و دکتر هم گفت : من برای این سگ کمونیست داروی بی‌حسی استفاده نمی‌کنم و همینطوری بخیه می‌زنم. بدون بی‌حسی بخیه زدند. من بی‌حال بودم، ولی می‌شنیدم. دکتر می‌گفت : نمی‌توانید دست به او بزنید ولی بازجو می‌گفت : خیلی بهش احتیاج داریم. من هم خیالم راحت بود که دیگر نمی‌توانند دست به من بزنند. چون رگ‌های آرنج را زده بودم که خون با فوران بیرون می‌زد. اگر رگ مچ را بزنیم، خون آرامتر می‌آید اما دو رگ آرنج متفاوت است. دکتر می‌گفت باید برایش مرفین بزنیم چون بدون بیهوشی بخیه زدم و از درد می میرد. به من مرفین زدند. این روز ۵ شهریور است. مرا به سلولی بردند که در آنجا یک استاد دانشگاه سلطنت‌طلب بود. به او گفتند هر وقت این بیدار شد، به ما خبر بده. خودشان هم سر می‌زدند. من ۶ شهریور از خواب بیدار شدم. در این مدت هم البته بازجوها می آمدند و مرا تکان می‌دادند که بیداری؟ بیدار شو! ۶ شهریور، فکر کنم عصر بود. دکتر آمد و دید و به بازجوها گفت: می توانید ببرید و بازجویی کنید. مرا بردند اتاق بازجویی و دوباره سیلی و لگد شروع شد. من هم با خود گفتم : حالا که ۴۸ ساعت گذشته، می‌توانم خانه خودم را بگویم. در خانه ما هم مدارکی بود که در یک کپسول گاز جاسازی شده بود. کپسول گازی که ظاهرش کپسول گاز بود، ولی از بالا باز و بسته می‌شد و برای جاسازی مدارک جا داشت. این فکر را هم داشتم که عباس بازداشت شدن ما را دیده است و این‌که خانه را خالی کرده‌اند. آدرس خانه را دادم. پس شش شهریور و ۴۸ ساعت پس از بازداشت، من آدرس خانه خودم را دادم و یا این افراد به خانه رفتیم. تا وارد خانه شدیم این‌ها دیدند که کپسول گاز باز شده و یک بخش آن جایی است و بخش دیگر جایی دیگر افتاده است. گفتند تو ۴۸ ساعت آدرس را نگفتی تا بیایند و جاسازی‌ها را ببرند. و دوباره کتک شروع شد. جاسازی را هم تخلیه کرده بودند و برده بودند. سازمان مطمئن شده بود که من بازداشت شده‌ام.

آقای یاراحمدی اجازه بدهید. پیش از ترک خانه و بازداشت شما، رفیق طهماسبی به لو رفتن خانه مشکوک بوده است. این ماجرا را هم به شما گفته‌اند. در آن جزوه در ماجرا خانه چنین نوشته شده است. که ایشان ماشین را در جلو خانه پارک می‌کند و وقتی از خانه بر می‌گردد. دو قرص که در ماشین افتاده توجه‌شان را جلب می‌کند. داشبورد را باز می‌کند و می‌بیند بسته قرص در بسته است! و شیشه عقب ماشین کمی پایین کشیده شده است و این ماجرا را با شما در میان می‌گذارد.

– نه نه نه، دقت کنید! این مساله قرص را من نخستین بار است که می‌شنوم. در این حد ما نمی‌دانستیم. اگر ما می‌دانستیم خانه لو رفته است که اسناد را با خودمان می‌بردیم! تو جاسازی نمی‌گذاشتیم. آقای معینی این نکته‌ای را که شما می‌گویید من نمی‌دانم.

من نمی‌گویم در جزوه انتشار یافته راه کارگر است.

– من نمی‌دانم ممکن است این بوده و عباس به دلایلی به ما نگفته باشد.

روز پنجشنبه یعنی همان روزی که شما خانه را ترک کردید.

– درسته احسن، پنجشنبه بود، چون گفتم دعای کمیل می‌خواندند.

:من نقل قول از صفحه ۲۵ کتاب را کامل می آورم. متن کامل را در اینجا بخوانید :

«روز پنجشنبه رفیق A به وسیله تلفن با ر-خ تماس می‌گیرد و سپس برای بررسی مساله با ماشین خودش به سمت خانه او حرکت می‌کند. در بین راه متوجه می‌شود که به طور فشرده توسط اکیپ‌های تعقیب و مراقبت تحت تعقیب قرار دارد. رفیق A با ضدتعقیب‌های متعدد به ظاهر از تور خارج می‌شود و به خانه ر-خ می‌رود. او به رفیق A ماجرای بازجویی خیابانی خود را در خیابان فاطمی شرح می‌دهد و با توجه به مجموعه نمونه‌های مشکوک تصمیم می‌گیرند که از خانه خارج شوند. خانه ر-خ در واقع مدتی بود که تحت مراقبت قرار داشت و مامورین در خانه‌ای در حوالی آن‌جا مستقر بودند و از آن‌جا با دوربین و بی‌سیم رفت‌وآمد را کنترل می‌کردند و نکته جالب این‌که هیچ‌وقت رفقا را از کوچه‌ای که خانه ر-خ در آن‌جا واقع بود، تعقیب نمی‌کردند. بلکه حرکت آن‌ها را با بی‌سیم به تیم‌های تعقیب اطلاع می‌دادند و به مجرد این‌که رفقا وارد خیابان‌های اطراف می‌شدند، تعقیب را شروع می‌کردند.

این‌بار نیز مامورین با همین شیوه تعقیب را شروع کردند و رفیق A تا هنگام ورود به پارک‌‌وی متوجه تعقیب نشد. در مسیر پارک‌وی رفیق A متوجه یک گله پاسدار می‌شود که ماشین‌ها را متوقف کرده و مورد بازرسی قرار می‌دادند. اما با کمال تعجب به رفقا اجازه عبور می‌دهند. در حین عبور از کنار پاسداران رفیق A یک ماشین ب.ام.و با دو سرنشین را کنار خود می‌بیند. هدف رژیم از این کنترل و بازرسی خیابانی این بود که امکان فرار سوژه را با یک توقف اجباری به حداقل برساند و یک‌بار دیگر سوژه را چک و نیروهای تعقیب را در موقعیت مناسب قرار دهد. پس از عبور از کنار پاسداران، رفیق A از آینه بغل ماشین خود متوجه می‌شود که یک نفر در صندلی عقب ب.ام.و خود را مخفی می‌کند. در طول مسیر پارک‌وی چند بار رفیق A سرعت ماشین خود را کم و زیاد می‌کند. اما ب.ام.و نیز با تکرار این کار فاصله خود را با ماشین حفظ می‌کند که قطعیت تعقیب را به اثبات می‌رساند.

پس از عبور از چند خیابان همراه با ضد تعقیب ر-خ و همسرش از اتومبیل پیاده می‌شوند و رفیق A با ماشین سریعا دور می‌شود و با ضد تعقیب از تور خارج می‌شود. دشمن، ر-خ و همسرش را همان روز دستگیر می‌کند و از آن‌جا که شماره ماشین رفیق A را نیز در دست داشت، به پیدا کردن او امیدوار بود. رفیق A که از تور پلیس خارج شده بود ماشین را شبانه در جایی پارک می‌کند و فردا صبح برای جابه‌جا کردن ماشین به محلی که ماشین را پارک کرده بود، می‌رود. پلیس که شماره ماشین را در دست داشت، توانسته بود با بسیج نیروهایش محل پارک ماشین را پیدا کند و به‌این ترتیب رفیق A مجددا در تور پلیس قرار می‌گیرد.»

اکبر نعمتی عرب - حمید طهماسبی

نکته من این است که خانه لو رفته بود. شاید برای آزمایش کردن شما آدرس را می‌خواستند و شاید خانه‌ دیگری در نظر داشته‌اند.

– حالا من یک پرسش از شما می‌کنم. اگر این روایت درست است، پس چرا ۴۸ ساعت مرا زدند تا آدرس خانه را بدهم؟
این روایت درست نیست. اصلا این‌گونه نبوده است. اگر حمید طهماسبی به این گونه که در این جزوه نوشته شده می‌دانست خانه تحت نظر است، اول که خودش نمی‌آمد ما را ببرد. تلفن می‌کرد و به گونه‌ای می‌گفت خانه را ترک کنید. خودش که نباید بیاید خانه‌ای که می‌داند تحت نظر است! یا اینگونه اگر تحت تعقیب فشرده بوده‌ که نبایست می‌آمد خانه ما! برداشت من این است که راه‌کارگر روایتی غلط می‌گوید و علت آن‌را نمی‌دانم.

من فکر می‌کنم اگر این روایت هم نادرست باشد، علت آن نداشتن اطلاعات بیشتر در آن زمان است. درباره‌ی خانه این گفته‌های آقای طهماسبی است....

– نه! من الان دارم به چیزهایی شک می‌کنم. یک پرسش! اگر این خانه چنین تحت نظر بوده و با این تعقیب و مراقبت پیچیده، هواداری را که رفته است و اسناد را پس از بازداشت ما تخلیه کرده است، می‌شناسم. نه در هنگام بازداشت اسمش را گفتم و نه الان می‌گویم. مگر به ایشان اطلاع دهم که می توانم اسم‌تان را بدهم؟ و اگر گفت آری می گویم. ایشان ایران است.

نه نیازی به گفتن اسم نیست. اسم هیچ‌کسی را که ممکن است در خطر قرار گیرد. نگوئید. با همین گفتگو خوانندگان می‌توانند داوری کنند. ضمن آن‌که بعدها من به عنوان خبرنگار این موضوع را با شما پیگیری خواهم کرد.

– من دوباره می‌پرسم اگر عباس همه این ماجراها را دیده بود چرا به خانه ما آمد؟

من توضیح و نظرم را درباره‌ی آن بدهم. این جزوه در آن زمان اطلاعات بسیار موثر و مهمی را درباره‌ی تعقیب و مراقبت داد. کار بسیار هوشیارانه‌ای بود که سازمان راه کارگر انجام داد. چون برای نخستین بار مساله استفاده از تعقیب و مراقبت‌های پیچیده، چند وجهی و بیسیم و غیره را طرح کرد. این جزوه به خاطر نگاهی انتقادی که سازمان در طرح چگونگی ضربه‌ها به خود دارد، مهم است.

– اتفاقا من برداشتم این است که راه کارگر نخواسته قبول کند که در برابر یک حمله اتفاقی ضربه خورده است.

نه اتفاقا من هم بر این نکته تاکید دارم. این جزوه را شما باید بخوانید! سازمان راه‌کارگر همین را می گوید و به خود انتقاد می‌کند. من فکر می‌کنم راه‌کارگر پس از پیکار نخستین سازمانی بود که شجاعانه به چگونگی ضربه‌هایی را که خورد پرداخت. و نسبت به پیکار بسیار با جزییات بیشتر در این باره نوشته است. این انتقاد از سهل‌انگاری‌ها و نادیده‌انگاری‌هاست....

-آقا من عرض می‌کنم. اصلا تعقیب و مراقبتی نبود.

اگر اجازه بدهید این بخش‌ها در کنار مصاحبه شما بیاید. و بگذاریم

– برای تاریخ...

از روشن شدن برای تاریخ که روشن می‌شود. من همه نوشته خودم که در آن از جزوه راه‌کارگر و دیگران بازگفته‌ام را هم لینک داده‌ام.

– برداشت من این است راه کارگر موضوع را پیچیده کرده است بازهم می‌گویم برداشت سطحی من این است و حالا باید در این باره بیشتر تحقیق کنم. راه کارگر این برخورد را کرده است که بگوید ما با یک تعقیب و مراقبت اساسی روبرو بودیم و به همین خاطر ضربه خوردیم در حالی که...

چون شما جزوه را نخوانده‌اید. این برداشت من نیست. من در باره ضربه‌ها کم جستجو نکرده‌ام. این بحث را بگذاریم برای بعد، که گفته‌های شما و جزوه را در کنار هم بیاوریم. به ادامه ماجرای خانه برگردیم.

– یک هواداری داشتیم که به خانه ما رفت و آمد داشت و احتمالا او را سازمان فرستاده بود و اسناد را تخلیه کرده بود. ناصر سرمدی پارسا، بازجوی من در آنجا به حاج امین که ريیس بند سه‌هزار بود، بیسیم زد، و چون بیسم بود صدای دو طرف شنیده می‌شد. در باره این حاج امین هم بگویم که بعضی‌ها می‌گویند فلاحیان است، اما اشتباه است. بعد در زندان فهمیدم که این یک خیاطی بوده در خیابان قصردشت تهران. باری سرمدی پارسا به حاج امین گفت : خانه تخلیه شده است و فایده‌ای ندارد بمانیم. حاج امین گفت نه حالا بمانید و ببینید چه می‌شود. شاید کسی آمد.

این حاج امین رییس زندان به‌عنوان مقام اداری نبود.

– نه حاج امین مسئول سیاسی - امنیتی بود، یعنی در اصل سربازجوی کل بند سه‌هزار بود.

نام خانوادگی او را نمی‌دانید؟

– نه ولی یک آدم قد کوتاه با موهای جو گندمی فرفری و.... سرمدی آمد به من گفت: چطوری فهمیدند که خانه لو رفته؟ من راستش را گفتم که کسی که با ما بوده حمید طهماسبی بوده است. خیلی عصبانی شدند که از دستشان رفته است، دوباره کتک با سیلی و لگد شروع شد. گفتند : پس حالا پای تلفن می‌نشینی و درست پاسخ می‌دهی. ما یک علامت سلامتی و خطر داشتیم برای زمان‌هایی که اینگونه وضعیتی پیش آمد . با پاسدارها در خانه نشستیم، این علامت را بدهیم تا دیگران نیایند. علامت هم این بود که به جای آنکه بگوییم به خانه نیا که پاسدارها بفهمند و اذیت کنند و کتک بزنند، بگوییم بیا و اگر به کسی گفتیم بیا او نباید بیایید. نخستین کسی که زنگ زد علیرضا تشید بود با نام مستعار محسن که به خانه ما رفت و آمد داشت. گفت : چه خبر خوبی؟ سلامتی، من هم پاسخ دادم.....

شما می‌گویید در این مدت یعنی آقای طهماسبی به بقیه نگفته بود؟

– مطلقا نگفته بود. اگر گفته بود که محسن، علیرضا تشید یکی از افراد مهم تشکیلات به خانه ما زنگ نمی‌زد. علیرضا تشید گفت: چه خبر نبودی و از این حرف‌ها. من هم گفتم خبری نیست و اوضاع خوبه. گفت : می‌خواستم بیایم و یکسری اسناد بردارم. همینجوری مستقیم. من هم گفتم : بیا خیلی خوبه همه هستند. و قرار هم این بود که بگوییم اگر همه هستند و بیا یعنی پاسدارها اینجا هستند. اینقدر غیر جدی گرفته بودند که گفت : یعنی من بیام یا نه؟ گفتم : میگم بیا دیگه همه هستند. قطع کرد. بازجو گفت: چرا بهش نگفتی همین الان بیا؟ گفتم : اگر می‌گفتم شک می‌کرد. ولی گفتم همه هستند فامیل‌ها همه هستند تو هم بیا بشینیم دور هم باشیم. این گذشت ده دقیقه بعد بهرام، حسین قاضی تلفن کرد که مسئول امور امنیتی تشکیلات بود. تلفن کرد و گفت: می‌خواهم بیایم خانه‌تان من هم چون بار پیش گفتم : بیا خواهش می‌کنم، بیا عزیزم همه دوستان هستند، توهم بیا. این دو تا نیامدند و من سر این ماجرا بعد کتک خوردم. و دیگر مطمئن شدم. منی که در زندان نشسته‌ام خیالم راحت است که علامت سلامتی را داده‌ام. حال حمید طهماسبی به کنار که نگفته این‌ها زنگ زده‌اند. .چون فهمیدم این چهل و هشت ساعت هم بی‌خود کتک خوردم هیچ کسی خبر نداشت. و من فکر کردم بدبختی من تازه شروع شده است و باز هم باید ۴۸ ساعت دیگر بایستم. چون من همین الان تازه علامت بازداشت شدنم را داده‌ام.

شما چند ساعت در خانه ماندید؟

– تا شب ! نفر بعد خانم سرحدی زاده ،مادر همسر سابقم بود که زنگ زد. چون لو رفته و بازداشت شده بود، می‌گویم. گفت : چه خبر؟ کجا بودید؟ گفته بودند اتفاقی برایتان افتاده است. به خیر گذشت؟ علامت را هم به او دادم. گفت من نفهمیدم بالاخره بیام یا نیام! من گفتم بیا دیگه چرا نیایی گفت فرشته – فرزانه - یعنی دخترش کجاست؟ گفتم همین جاست بیا دیگه! چه باید می‌گفتم؟ پاسدار بالای سرم ایستاده و علامت ما این بود که وقتی گفتم بیا یعنی نیا. من دیدم پس از نیم ساعت صدای ماشینش از پشت در خانه آمد. پس علیرضا تشید و حسین قاضی فهمیدند و نیامدند و ایشان نفهمید و آمد. تا صدای ماشین آمد دم دهان مرا گرفتند و او هم کلید انداخت و آمد و با دختر سه سالش و بازداشت شد. تا مرا با پاهام سیاه شده و سرو صورت زخمی دید جیغ کشید. بعد همه ما را برداشتند و بردند به بند سه هزار و این ساعت هفت و هشت شب ِ شش شهریور است.
و بازجویی‌های من تازه آن زمان شروع شد. این دو نفر کی بودند فراری‌شان دادی؟ و رفتم زیر فشار برای علیرضا تشید و حسین قاضی.

چطور به شما می‌گفتند فراری دادید؟ چون خانم سرحدی‌زاده آمده بودند.

– من هم همین را گفتم که به آنها هم گفتم بیایند. آنها گفتند نه! آنها تیز بودند، گرفتند و این احمق بود نگرفت! آنها بچه نبودند. اگر من می‌گفتم بیایید و می‌آمدند آنها می‌گفتند درست گفتی. وقتی دیدند من گفتم بیا و آنها نیامدند، فهمیدند که من علامت فرستادم. در بازجویی اصل بر برائت نیست اصل بر شک است. من فکرم این بود که پس از تلفن، علیرضا تشید می‌رود و دست همسرش مریم را می‌گیرد و فرار می‌کند. با این حال تا چند روز بعد هم صبر کردم. و بعد خانه علیرضا تشید را گفتم. مطمئن بودم کسی نیست. بعد فهمیدم که در خانه بوده و بازداشت شده است. ما هم‌سلول شدیم و خود او به من گفت تو هیچ تقصیری نداری.

این که می‌گویید دو سه روز یعنی چه تاریخی؟ چند روز پس از شش شهریور....

– من فکر می‌کنم الان دقیق در ذهنم نیست، اما دو یا سه روز پس از شش شهریور بوده است. همان روز من نگفتم.

یعنی در حدود نه یا ده شهریور...

– احتمالا و اما به خوبی به یاد دارم سعی می‌کردم بازی کنم. من خیالم راحت بود. هم حمید طهماسبی بازداشت ما را می‌دانست و هم علامت دستگیر شدنم را به محسن و بهرام یعنی علیرضا تشید و حسین قاضی داده‌ بودم. پس با این‌ها بازی می‌کنم و بعضی وقت‌ها آدرس خانه‌ای را می‌دهم. چون واقعا می‌زدند و زیر بازجویی و فشار بودم. حالا ممکن است کسی قهرمان باشد، صد روز هم شلاق بخورد و چیزی نگوید. من فکر می‌کردم می توانم با این‌ها به گونه‌ای بازی کنم که هم زنده بمانم و هم اطلاعات را زمانی بدهم که سوخته باشد. بعد این رویه ادامه پیدا کرد. حسن اُردین را که گفتم پس از دو هفته بود. این‌ها از همسرم بازجویی می‌کردند و چیزهایی درمی‌آوردند و می‌امدند سراغ من. حسن اُردین را من فکر می‌کردم با زن و بچه‌اش زندگی می‌کند، دیگر در خانه نمی‌ماند.حتی دزدها و قاتل‌ها هم همین کار می‌کنند. اخر این‌ها چگونه تا دو یا سه هفته بعد در خانه‌هایشان نشسته بودند. من در مورد علیرضا تشید و حسن اًردین هیچ تقصیری را نمی‌پذیرم. در هر محکمه‌ای هم حاضرم همین صحبت‌ها را بکنم. یک زمانی هم جمهوری اسلامی می‌رود و این اسناد منتشر می‌شوند. معلوم می‌شود من درست می‌گویم. من نمی‌دانم چرا راه‌کارگر نمی‌خواهد بپذیرد این را که حسن سه هفته پس از من بازداشت شده است.

تاریخ‌ بازداشت ها این جا کمک می کند. اینکه دو هفته یا سه هفته بوده یا بیشتر یا کمتر. اما اصل مسله اینجاست که
شما البته زیر شکنجه بخشی از اطلاعات را درباره‌ی تشکیلات داده‌اید. تنها همین بود؟ یعنی اسامی و خانه‌ها بود ؟

– بله خب اسامی و خانه‌ها را می‌خواستند از من!

برای نمونه آقای تشید را می‌دانستند کیست؟ همان تشید است یا محسن؟

- آقای تشید را الان یادم نیست. من دقیقا الان یادم نیست. نمی‌دانم در حقیقت آن‌ها می‌دانستند یا نمی‌دانستند.

پس به شما می‌گفتند همان که زنگ زده کیست؟ آنها می‌دانستند که شما آدرس خانه ایشان را می‌دانید؟

– بازجو می‌زند و می‌گوید: آدرس این را بده. نمی‌داند که شما می دانید یا نه! او می‌زند و می‌گوید : بگو. از نظر او تو همه چیز را می‌دانی و می‌خواهی پنهان کنی. من که دو سه روز مقاومت کردم و خیالم راحت است به او علامت خطر را داده‌ام. پس خانه را ترک کرده است. کتک هم که داری می‌خوری. پس از سه روز من آدرس خانه او را دادم.

شما این احتمال را ندادید که عباس و یا آقای طهماسبی را هم گرفته باشند.

– یک درصد. برای اینکه اگر بگیرند معلوم می‌شود. از اطلاعاتی که در بازجویی می‌پرسند. بالاخره مشخص می‌شود چه می خواهند و چه می‌دانند. خیلی بعید است که بگیرند و هیچ نگویند. معمولا زندانی متوجه می‌شود چه کسانی بازداشت شده‌اند. خب من وقتی دیدم جاسازی تخلیه شده. این جور به نظرم آمد که عباس را نگرفته‌اند.
اگر تحلیل سازمان راه‌کارگر این بوده که آن خانه لو رفته است، طبیعی است حتا با بازداشت عباس هم خانه را خالی کند.
– من برداشتم این است که تحلیل آنها این نبود که خانه لو رفته، برای اینکه در این خانه تا آخرین روز راحت نشسته بودم . اگر خانه لو رفته بود عباس هیچ وقت نمی‌بایست بیاید به آن خانه. امکان ندارد. عضو مرکزیت یک سازمان به خانه‌ای لو رفته بیاید. ماشین‌اش لو می‌رود، چهره‌اش لو می‌رود. در خانه لو رفته می‌داند عکس می‌گیرند. این گفته راه‌کارگر با واقعیت نمی‌خواند.

از راست به چپ : حسن‌اُردین،حسین قاضی، علی‌رضا تشید، غلام ابراهیم‌زاده، علی شکوهی

من باز تاکید کنم که جزوه راه‌کارگر انتقادی است به خود و نوع نگاه‌شان به امنیت سازمان و برای همین منتشر کردند. اما متاسفانه اینگونه پیش آمده. آیا فکر نمی‌کنید رفیق طهماسبی برای نجات شما خطر را پذیرفت و آمد.

– نه من فکر نمی‌کنم. در هیچ تشکیلاتی اینگونه نیست که عضو مرکزیت سازمانی که می‌داند خانه‌ای زیر کنترل است، بیاید و هویت خود را به خطر بیندازد. به ویژه که احتمال بازداشتش صد در صد است. می‌توانست به راحتی با تلفن تماس بگیرد و به من بفهماند که در ماشین بنشنید و ضد تعقیب بزنید و خانه را ترک کنید.

این موارد پیش‌آمده اما پاسداران می‌گرفتند و ماشین را کنترل می‌کردند و بعد می‌گفتند برو، ولی به معنی تعقیب نشدن نبود....

– نه ولی من که گفتم وقتی سوار ماشین عباس شدیم هیچ گشت بازرسی نبود....

برگردیم به شکنجه‌ها .... شما خانه‌ی آقای اُردین یا چاپخانه را هم‌زمان با آدرس خانه آقای تشید دادید؟

– من فکر می‌کنم چاپخانه را من... البته من روز بعد از بازداشت قرار داشتم با اکبر نعمتی یا رضا نعمتی با نام مستعار اکبر

اکبر نعمتی عرب درست است.

– بله با نام مستعار اکبر که من مسئولش بودم و با او قرار داشتم. نه قرار را گفتم و نه سرقرار رفتم. و بازهم بگویم حمید طهماسبی هم که می‌داند، علیرضا تشید که می‌داند. و البته ما چاپخانه را استفاده نمی‌کردیم و فعال نبود افرادش رفته بودند. از آن طرف هم زیر کتک هستم که چاپخانه را بگو...

از کجا می دانستند که شما محل چاپخانه را می‌دانید؟

– نمی دانم شاید حدس می‌زدند. شاید از جایی شنیده بودند. شاید قاسم (روزبه گلی‌آبکناری) می‌دانست که من مسئول امور چاپ هستم. آنها می‌دانستند. من زیر فشار بودم که چاپخانه را بگو، من فکر می‌کنم ۵ روز پس از بازداشتم چاپخانه را گفتم. و در این مدت هم زیر فشار شکنجه و کتک بودم. و فکر می‌کردم این‌ها بازداشت مرا فهمیده‌اند و از آنجا رفته‌اند.

در ادامه‌ی این شکنجه‌ها برادرتان نقش فعالی داشت.

– نه نقش فعالی نداشت، ولی بود.

من یک‌بار شنیدم که گفت : اگر این‌بار هم دروغ بگویی من خودم شلاق به کف پاهات می‌زنم.

من یک پرسش دارم که بیشتر در باره روانشناسی شکنجه است و شکنجه شده. فکر می کنم شاید به آیندگان کمک کند. این احساس در زیر شکنجه که زندانی به خودش بگوید من که حالا این را گفته‌ام و پس حالا این را هم بگویم، یا اینکه محاسبه می‌کردید.

– محاسبه می‌کردم. حسن اُردین آدم بی‌خیالی بود. محاسبه می‌کردم حسن اُردین را باید آخر آخر بگویم. می‌گفتند آن پیرمردی که کارهای چاپ را می‌کرد، ( اطلاعات کلی داشتند.) او کیست؟ من پس از دو هفته یا سه هفته اسم او را گفتم. در عین حال این بود که معامله کنم. این را قبول دارم. ولی می‌خواستم اطلاعات سوخته بدهم. هم بگویم خانه یا مکانی را گفته‌ام و هم جایی را بگویم که فردی آنجا نباشد. یعنی دنبال نفع خودم هم بودم. ممکن است کسی انقلابی باشد و در آن شرایط دنبال نفع خودش نباشد. من دنبال نفع خودم بودم که دیگر شکنجه نشوم، ولی به گونه‌ای اطلاعات بدهم که فرد هم امکان فرار داشته باشد. مثلا اسم علیرضا تشید که علامت خطر را به او داده بودم و خیالم راحت بود که آدم تشکیلاتی است، سه چهار روز بعد گفتم. مثلا چاپخانه را که مطمئن بودم حمید طهماسبی رفته و گفته تخلیه کنید، پنج روز بعد گفتم. حسن اُردین را فکر می‌کنم بیشتر از دو هفته گفتم. هم محاسبه بود و هم محاسبه سود شخصی.

این نکته جالبی است که چگونه آنها اطلاعات درباره‌ی چاپخانه را داشتند و تا آن زمان اقدام نکرده‌ بودند. و در این زمان تنها شما و همسر سابق‌تان بازداشت شده بودید.

– نه پیش از آن قاسم و پروین (روزبه و پروین گلی آبکناری همسر مهران شهاب‌الدین) بازداشت شده بودند. پروین و روزبه می‌دانستند من مسئول امور چاپ هستم. آنها تحت مسئولیت من بودند. پروین مدت‌ها در یک شرکت پوششی تایپیست من بود.

یعنی آنها لو داده‌اند؟

– لو نه، اما اطلاعاتی داده‌اند.آنها را زده‌اند و مثلا از آنها پرسیده‌اند که رحیم چکاره است؟ گفته مسئول امور چاپ است.

چرا باید از آنها در باره رحیم بپرسند؟ تا آنجا که من می‌دانم بازداشت آنها نکته مهم‌اش این بود که آن‌ها را کمیته محل گرفت و دادستانی انقلاب مرکز به گونه‌ای دست‌پاچه هم شده بودند. نمی‌دانستند چه کسانی را گرفته‌اند و موضوع از چه قرار است. نمی‌دانستند حتا راه‌کارگری هستند. من آن زمان زندان بودم و به یاد دارم که در دفتر مرکزی دادستانی و به اصطلاح شعبه بازجویی و اخبار ساعت دو، آنها را با معرفی اسامی بعنوان فداییان اقلیت معرفی کرد. این نزدیک به اواسط شهریور است. چون تیرماه بازداشت شده بودند. اگر اطلاعاتی در این حد را آن زمان داشتند، شاید ضربه را زودتر می‌زدند.
مثلا مرداد ماه می‌زدند. این گونه نیست؟

– شما فکر می‌کنید مهران و روزبه و پروین یا باید همه اطلاعات را داده باشند یا هیچ اطلاعاتی نداده باشند !

نه من این‌گونه فکر نمی‌کنم. من هم زندانی بودم و با زندانیان زیادی سروکار داشتم و دارم...

– نتیجه‌ای که من می خواهم بگیرم این است : اول که این‌ها را گرفته‌اند نمی‌دانسته‌اند این‌ها چکاره‌اند. ولی بعد می‌توانند بفهمند که مهران شهاب‌الدین چه کسی است! و تحقیق هم می‌کنند و می فهمند راه‌کارگری هستند. در جنبش‌ چپ نامی آشنا بود و همه می دانستند راه‌کارگری است. از همین‌جا شروع می‌شود. پس می‌گویند حالا چه کسانی راه‌کارگری هستند. مثلا یکی رحیم است. بعد می‌زنند او را می شناسید یا نه؟ او را دیده‌اید یا نه؟ من گفتم پیشتر، حالا او هم زیر فشار فکر می‌کند رحیم را کجا پیدا می‌کنند.

من هم پرسشم همین بود . چرا باید بپرسند رحیم ؟ و دیگر چهره‌های شناخته شده‌تر رهبری راه‌کارگر چون رفیق علی شکوهی یا رفیق غلام ابراهیم‌زاده ...

– علت این است که دارند او را شکنجه می کنند. می‌گوید، پس اطلاعاتی بدهم و حرفی بزنم سرشان را گرم کنم. راه‌کارگری بودنش ثابت است. می‌گوید رحیم؟ بله چند مدت پیش با هم رفتیم در خانه‌ای ولی نمی‌دانم خانه‌اش کجاست.

بله این درست است ولی اگر این باشد....

– نه اینکه همه اطلاعات را بدهد...

نه پرسش من این است پس اگر اینگونه است، آن تحلیل نخستین غلط است!

– یعنی اگر چاپخانه لو رفته باشد... نه نه چاپخانه لو نرفته بوده، ولی می‌دانستند رحیم مسئول امور چاپ تشکیلات است. نه اینکه گفته باشند چاپخانه‌ای که در حدود شهریار است کجاست.

یکی از اصلی ترین مسايل‌ سپاه و امینتی‌ها این بود که انتشارات را خفه کنند. آیا در همان روزهای بازداشت شما روی این آمدند که اطلاعات از شما بگیرند؟ چون اگر درست فهمیده باشم بعد روی چاپخانه آمده‌اند؟

– برداشت من این بود که در روزهای نخست بازداشت، به دنبال بازداشت افراد تشکیلات بودند. و آدم‌های مهم و موثر تشکیلات، نه هوادارهای سازمان را.

یعنی چهره‌های اصلی را ...

– من می‌توانم بگویم حسین قاضی و علیرضا تشید را گفتم که علامت خطر را به آنها داده بودم.

شما گفتید محسن همان علیرضا تشید است یا خودشان این را می‌دانستند؟‌

– فکر کنم من گفتم. احتمالا من گفتم. یعنی زیر شکنجه می‌گفتند محسن کیه؟ محسن کیه؟ من گفتم علیرضا تشید .

این را با توجه وضع شکنجه‌ای که داشتید، می‌توانستید این را نگویید؟

– من فکر می‌کردم او در رفته است. توجه کنید! باید ببینیم فرد زندانی چگونه تحلیل می‌کند. من خیالم راحت بود که او فرار کرده است. من زمان شاه هم گفتم محمد اکبری آهنگران را گفتم که می‌دانستم فراری است. من فکر می‌کردم حمید طهماسبی که به همه گفته است و علیرضا تشید هم علامت را به او داده‌ بودم و در رفته‌اند. حالا شما ممکن است بگوئید که حمید طهماسبی را گرفتن.....

و زندانی نداند!

– نه تنها نداند، در آن لحظه زندانی به سود خودش ببیند. ...

آقای یاراحمدی پرسشم این بود که یک سوی پاسخ شما این است که صادقانه می‌گویید، من گفتم : محسن، همان علیرضا تشید است. یک سوی دیگر با همان تحلیل سود و زیان که می‌گویید «به نفع خودم هم بوده»، از این نمی‌ترسیدید که هر چه بیشتر از افرادی اینگونه نام ببرید، افراد نام‌داری چون آقای تشید بیشتر زیر شکنجه می‌روید. به هر حال علیرضا تشید کسی مثل من نبود که بگویند حالا بگیریم یا نه؟ یا دودل باشند که مهم است یا نه! علیرضا تشید است. با سابقه طولانی زندگیش از مجاهدین تا راه‌کارگر. برای جنبش آزادیخواهی کوهی بود. احساس نمی کردید این نام بردن‌ها، شما را بیشتر با خطر شکنجه رودررو می‌کند.

- من اطمینان داشتم که او فرار کرده است.

می‌دانم اما ....

– ببینید من مطمئن بودم که اعدامی هستم. وضعیت مثال امروز نبود، توجه کنید سال ۶۱ بود. از این طرف دارند می‌زنند از آن طرف هم من خیالم راحت است که علیرضا تشید در رفته است. حالا شما بروید بازداشت‌اش کنید!

ولی شما همان روز اول مساله‌تان وحشت از مرگ نبود، این روایت شما برای من تکان دهنده بود. چون در زندان خودکشی زیاد دیدم، رگ زدن زیاد دیدم. اما رگ آرنج را زدن یعنی من می‌خواهم بمیرم.

– آره درسته ....

با این شکل خودکشی، مرگ برای شما مساله‌ای نبود. یا بهتر بگویم زندگی مساله نبوده. آن سود و زیان که می‌گویید اینجا برای من محل پرسش است. شما خودتان می‌خواستید به زندگی خودتان پایان دهید. و آنگونه هم که گفتید دوبار و نه یک‌بار ! پس چطور به تحلیل سود و زیان رسیدید. من بیشتر آن حالت روحی شما را می‌خواهم بدانم. آن گذار به مرگ و سپس گذشتن از آن و سود و زیان زندگی. من تاکید دارم بدون داوری در باره روایت اما این روایت‌ها هم درس‌آموز برای ما و برای کشف حقیقت است و هم برای نسل‌های پسین. بدون شک من هم با شما موافقم که شکنجه و پایداری مکانیکی نیست، دیالکتیکی است. یک بده بستانی هم در آن هست. آنچه که همه بازجوها در همه جا می‌گویند، این است که هر زندانی و مقاوم‌ترین هم ده تا بیست درصد اطلاعات را می‌دهد. و ناپایدارترین هم همین درصد را نمی‌گوید. من تعجب می‌کنم. شما رگ آرنج خود را می‌زنید. یعنی خواسته‌اید هیچ امکانی برای بازگرداندن شما به زندگی به آنها ندهید. رگ مچ را با دستمال می‌بندند. من در زندان دیدم که زندانی را با همان رگ مچ بریده روی تخت خواباندند و شلاق زدند و همزمان دستش را بخیه زدند! اما شلاق ادامه داشت. اما آن شکلی که شما می گویید یعنی مرگ. و وقتی شما می‌گوئید من می دانستم اعدامی هستم. چرا باید بگوید محسن تشید است.

– (مکث) ببینید آن زمان که انسانی که تصمیم به خودکشی گرفته است، انسانی است که می خواهد خود را بکشد. انسانی که نمرده می‌خواهد زندگی کند. شما در آن لحظه‌ که کسی را می‌بینی که خودش را زیر قطار می‌اندازد و شما با شتاب به کمکش می‌روید، اگر محاسبه سود و ضرر باشد، ممکن است این‌کار را نکنید. اما زمانی که با عاطفه و احساسات اینکار را می‌کنید دیگر محاسبه سود و ضرر را ندارید. بدون این محاسبه خودتان را به خطر می‌اندازید تا چیزی یا کسی را نجات دهید.

ببینید آنچه که من از شما شنیدم و در این مدت گفتگو هم احساس کردم این است شما انسانی عاطفی هستید.....

– شدیدا من.........

مکث

اگر می‌خواهید گفتگو را قطع کنیم؟

– نه ادامه بدهیم....

این رابطه‌ها هم نزدیک بوده‌اند. برای نمونه آقای تشید را بگویم که من متاسفانه هیچ وقت ایشان را ندیدم. اما تشید یا هبت معینی و حسین قاضی و دیگران از چهره‌ای بارز آن نسل بوده‌اند. شما با آقای تشید هم روابطی عاطفی و نزدیکی داشتید.

– (مکث) بله دقیقا این بود. چون ما مدت‌ها در خیابان نصرت هم‌خانه بودیم. من، حسین قاضی و حمید طهماسبی با هم هم‌خانه بودیم. درست می‌گویید. ولی این را می‌خواهم بگویم آن زمانی که من علیرضا تشید را گفتم، اطمینان داشتم که او را نمی‌گیرند. حتا یک درصد هم احتمال نمی‌دادم که من علامت خطر را بدهم و او در همان خانه بماند.

این را درست می‌گویید این قراردادهای سازمانی است که در بسیاری از مواقع اجرا نشد. اصرار مرا ببخشید. اما در این باره، من شاید یکی از کسانی باشم که در این باره کم کار نکرده‌ام. من موافقم در بسیاری از موارد باید خانه تخلیه می‌کردند و نکردند، قرارهایی که نباید می‌رفتند و رفتند، و موارد بسیاری دیگر که من در آن نوشته که در کتاب زندان منتشر شد، توضیح داده‌ام . این بی‌امکانی‌ها و سهل‌انگاری‌ها و ناشناختن و کم بها دادن به قدرت جهمنی سرکوب جمهوری اسلامی را نوشته‌ام. و باید تاکید کنم این‌کار شجاعانه راه‌کارگر در انتشار این جزوه که شاید ایرادهایی هم داشته باشد. اما کاری یگانه است در میان سازمان‌های سیاسی . راه‌کارگر منتشر کرد و گفت ما این کم‌داشت‌ها را داشتیم. کاری شجاعانه است. به ویژه در آن زمان سال‌ ۶۶ را می گویم. که هیچ سازمانی نمی‌خواست آشکارا از ضربه‌ها و شکست‌ها بگوید. اما راستش بازهم من این پرسش را دارم که شما بگویید محسن یا تشید! این برای من بی‌پاسخ است. من فکر می‌کنم شما می‌توانستید بگوئید این محسن است و من هم نام واقعی او را نمی‌دانم.

– ببینید آن بازجو که ایستاده بالای سر تو می‌داند که تو با همه این افراد و رهبران در زندان نظام سلطنتی بوده‌ای و همه را می‌شناسی و نمی‌توانی بگویی من فلانی را نمی‌شناسم. می‌داند که تو همه رهبران را می‌شناسی. در بازجویی جایی می‌توانی ایستادگی کنی که زمینه‌ای برای دروغ گفتن باشد. یا باید ایستادگی کرد و گفت من نمی‌گویم او هم می‌گوید می‌زنم و تا بمیری تا بگویی. در صورتی که تو می‌توانی با بازجو بازی کنی. جلو بروی و عقب بیایی. من گفتم این حسین قاضی است چون اطمینان داشتم فرار کرده است. اطمینان داشتم حمید طهماسبی فرار کرده است. وقتی این اطمینان هست، پس خیالت راحت است و می‌گویی اسمش را می‌گویم.

پس شکنجه‌ها ادامه داشت و شما چاپخانه را هم گفتید؟

– بله دقیقا، فکر می کنم روز چهارم یا پنجم بود.

اکبر نعمتی عرب آنجا بازداشت شدند؟

– بله اکبر نعمتی آنجا بازداشت شد.

ولی بازجویی ادامه داشت یعنی با هر اطلاعاتی که شما می‌دادید فشارها بیشتر می‌شد یا کمتر می‌شد؟

– فرقی نداشت، آنها می‌زدند. می‌گفتند این گونه که قطره قطره گفتی، پس هنوز خیلی از چیزها را نگفتی. ولی قطعا چون روزهای اول نبود. هیچ وقت نپذیرفتند که من همه اطلاعات را داده‌ام. می‌گفتند تو آدم متقلب و دروغگویی هستی. داری ما را فریب می دهی.

یعنی هنوز اعتماد نکرده بودند.

– هیچ وقت این اعتماد نبود.

با آنکه آقای تشید و دیگران در دستشان بود ولی می‌گفتند شما بیشتر می‌دانید.

– نه نه نمی‌گفتند شما بیشتر می‌دانید اما بازجو همیشه اصلی که دارد، عدم اعتماد است.

بازجویی‌های شما چه مدت به درازا کشید؟

– فکر می کنم تا یکی دو ماه طول کشید. بعد قضیه این شد که دادستانی انقلاب مرکز یعنی لاجوردی فشار آورد به بند ۳۰۰۰ که شما باید بازداشتی‌ها را به ما تحویل بدهید. بعد بسیاری از ما بازداشت شده‌ها را به زندان اوین بردند.

بند ۲۰۹

– من الان یادم نیست چه بندی بود.

ولی انفرادی بودید.

– انفرادی ولی تو اتاق‌های ۵ یا شش نفره و تک نبودیم.

یادتان هست آن جا با چه کسانی هم سلول و هم‌بند بودید؟

– بله کسی بود به اسم آقای معین که با سازمان اقلیت فدایی بود. یکی دیگر بود که مترجم معروفی بود او هم اقلیتی بود؟ احمد عطاالهی بود. آهان نوریان ...

عطا نوریان مترجم و روزنامه‌نگار و نویسنده و شما همه در یک اتاق بودید با هم.

– بله همه با هم بودیم. البته خب رفت و آمد زندانیان هم بود.

شما در این اتاق بود که به گفته خودتان تصمیم گرفتید « تواب بازی » دربیاورید؟

– من پس از آغاز ملاقات‌ها با پدرم بود. در واقع آنها ندا را به من دادند که ما دنبال این هستیم که از طریق خمینی نجاتت بدهیم. می‌گفتند که لاجوردی می‌گوید نه! این‌ها توبه ندارند و باید اعدام شوند. عضو بالا باید اعدام شود. بعد که ملاقات ها بیشتر شد (چون هم ملاقات حضوری می‌دادند به پدرم و هم ملاقات کابینی.) پدر و مادرم به من رساندند که این‌ها هم گفته‌اند که تو هم باید خودی نشان بدهی. من گفتم من دیگر اطلاعات خاصی ندارم. گفتند نه خودی نشان بده یعنی نمازی بخوان روزه‌ای بگیر یه چیزهای ظاهری. بعد پیام همسر خواهرم(بهمن طاهریان مبارکه) را به من دادند. که او هم بازپرس زندان اوین بود و بعد شد مسئول اطلاعات آذربایجان شرقی یا غربی! آن را به یاد ندارم. او هم گفته بود که ما پیگیر نجات دادنش هستیم. و این هم باید یک خودی نشان دهد. از آن موقع من تصمیم گرفتم به نماز خواندن و روزه گرفتن، و اینکه من دیگر عقاید گذشته‌ام را ندارم.

این در چه تاریخی بود ؟

– چندین ماه پس از بازداشت. اما در داخل زندان شما می‌توانید از آقای همایون راستان از اعضای راه‌کارگر بپرسید. من با او هم اتاق بودم. شما از ایشان یک کلمه نخواهید شنید که من کسی را اذیت کرده باشم. یا «تواب» بازی درآورده باشم.

کدام بند؟

– یادم نیست ولی در اوین با هم بودیم. ایشان در باره‌ی هم اتاق بودنش با من نوشته است.

این خود نشان دادن شما برای فرار از اعدام بود؟

– بله دقیقا ...

و این به همکاری هم کشیده می‌شود. ببینید شمار زیادی هستند که می‌گویند شما در گشت‌های سپاه و کمیته حضور داشتید و فعالان سیاسی به ویژه زندانیان سیاسی دوران سلطنتی را شناسایی می‌کردید. آیا واقعا این کار را انجام می‌دادید؟

من می‌توانم بگویم یکی دوبار رفتم. شوهر خواهرم (بهمن طاهریان مبارکه- بازپرس در اوین و با اسم مستعار حبیب فرمانده اطلاعات آذربایجان ، ۱۳۸۲-۸۸ سفیر ایران در اوکراین و سپس مشاور احمدی‌نژاد) به من پیام داده بود که این‌ها می‌آیند و ترا می‌برند در خیابان و تو همکاری کن. من هم فکر کردم در ماشین می‌نشینم، ولی الزامی ندارد همکاری کنم. من یک یا دو بار در ماشین گشت نشستم، ولی مطلقا هیچ همکاری نکردم.

برای نمونه آقای فریدون احمدی از زندانیان سیاسی دوران سلطنتی در صفحه فیس‌بوک‌اش همین چند روز پیش نوشته است که تو خیابان تجریش....

– بله خواندم .

گفتند آنجا شما را دیده‌اند که بیسیم هم دستتان بوده و پاسدارها در حال بازرسی ماشین‌ها بوده‌اند. ایشان می‌گویند که من شانس آوردم که مرا ندید.....

– هیچ جا امکان ندارد بیسیم دست من بوده باشد.

حالا بیسیم را ممکن است ایشان اشتباهی گفته باشند. اما اصل ...

– نه نه من هیچ‌وقت از ماشین پیاده نشدم. هیچ وقت به من اعتماد نداشتند که از ماشین پیاده شوم و تو بازرسی و گشت شرکت کنم. همیشه مرا در وسط می‌نشاندند و دو نفر هم در دوسوی من نشسته بودند. می‌گفتند اگر کسی را دیدی به ما معرفی کن.

شما کسی را هم معرفی کردید؟

– مطلقا مطلقا، شما حتا یک مورد هم پیدا نمی کنید که من معرفی کرده باشم. این‌ها دقیقا یک کلاغ چهل کلاغ است. کسانی را که گفته‌اند، یکی حیدر زاغی ، یکی آقای بیوک (فرج اله سعیدی) این‌ها را مطلقا من شناسایی نکردم. و اگر کسی چون شما که می‌گوید مساله هبت معینی، هیچ اینگونه چیزی در ذهن من نیست که من کسی را نشان داده‌ام و گفته باشم این را بگیرید.

به مساله هبت معینی می‌رسیم. اما این بندی را که شما گفتید، کسانی بودند که به آن‌ها هم همین اتهام « تواب» زده شده و در کل برخورد نادرستی با آنها شد. من خودم از واژه «تواب» استفاده نمی‌کنم، ولی در باره هیچ‌کدام از آنها این حرف و حدیث و اتهام وجود ندارد. تنها مصاحبه آنها باعث شد که تواب خوانده شوند و واقعا هم نبودند. اما در مورد شما به گونه‌ای دیگر صحبت می‌شود. برای نمونه چرا آقای بیوک (فرج اله سعیدی) را می‌گویند شما معرفی کردید؟

– لو دادی

بله شناسایی یا لو دادید.

– واقع‌بین باید بود. نه، من لو ندادم.

از شما در زندان برای بازجویی کمک می‌خواستند.....

– من هیچگاه در هیچ بازجویی شرکت نکردم. هیچگاه. یک بار در بندی که ما بودیم. دیدیم سر و صدای زیادی هست. و زمانی که رفت و آمدها زیاد می‌شد، یعنی بازداشت کرده‌اند. من را از سلول کشیدند بیرون و فردی را به من نشان دادند. خانم آزاده همسر غلام ابراهیم‌زاده بود. او با چشم بند بود. او را به من نشان دادند. گفتند این را می‌شناسی . گفتم آره همسر غلام ابراهیم زاده است. او هم با من چند کلمه صحبت کرد. گفت مرا از کجا می‌شناسی. حتما من می‌شناسمت. و مرا برگرداندند به سلول. در همین حد. یا یک بار هم یک نفر را گرفته بودند به نام عبدالله افسری ممقانی او را آوردند با من روبرو کردند. گفتند او را می‌شناسی؟ گفتم نه نمی‌شناسم. با اینکه می‌شناختم. در زمان شاه با هم بودیم. بعد از طریقی شناسایی‌اش کردند و آمدند مرا از سلول بیرون کشیدند و کتک مفصلی زدند.

پس چرا شما آزاده را گفتید؟

– خب یک عده زیادی را گرفته‌اند و عده‌ای هم هوادار....

ایشان همسر آقای غلام ابراهیم زاده بودند!

– ببینید شما فضای عمومی را نمی‌فهمید. یک عده زیادی را گرفته‌اند. این را هم گرفته‌اند. به نظر من مساله لو رفته بود.

باشد لو رفته بود، ولی شما مجبور نبودید آقای یاراحمدی، شما زیر شلاق بازجویی که نبودید. مثل آن دوران که چاپخانه را بگویید یا خانه رفیق تشید را بگویید.

– من به نظرم آمد که این‌ها می خواهند امتحان کنند و اطلاعاتی را که خودشان می‌دانند، از من بخواهند، تا قبول کنند که من واقعا تواب هستم. و به نظرم چیز مهمی هم نبامد و گفتم.

آیا در زندان شما آقای نورالدین ریاحی را شناسایی کردید؟

– مطلقا من ریاحی را ندیدم. من حتا زمان شاه هم ایشان را ندیده بودم. این چیزهایی که می گویند مطلقا دروغ محض است. چیزی که گفته باشم خودم می‌گویم. من، ریاحی و بیوک و حیدر زاغی را که می‌گویند، مطلقا من شناسایی نکردم. این واقعیت قضیه است.

خانم فریبا ثابت، همسر ابراهیم آوخ در خاطراتشان پیشتر نوشته بودند. ولی چند روز پیش هم با یادآوری بازداشت علیرضا تشید یادآوری کردند که چگونه با کمک همسایه از تور فرار کرد. حتما خوانده‌اید.

– بله خواندم

ولی فریبا می‌گوید در زیر بازجویی من صدای ناصر یاراحمدی را می‌شنیدم. که وقتی حرف‌هایی را که می‌زدم، می‌گفت نه نه دروغ میگوید.

– کجا بوده؟

در اوین.

– مطلقا من یادم نمی‌اید.

یادتان نمی‌آید! یا ممکن است این‌کار را کرده باشید ؟

– نه من که مطلقا در هیچ بازجویی شرکت نکرده‌ام. من می‌توانم بگویم یادم نمی‌آید، ولی مطلقا می‌توانم بگویم در هیچ بازجویی شرکت نداشتم. این مورد خانم فریبا ثابت، یعنی که کسی مورد شکنجه قرار گرفته باشد و من کنارش ایستاده باشم. مطلقا قبول ندارم. این چیزهایی را که الان عده‌ای دارند از این میان آقای دماوندان و یا کسی دیگر با شناسه اُردین می‌نویسند، مثلا این زمان شاه با ساواک در ارتباط بوده است. یا در زمان ازدواج علیرضا تشید با هم بودیم و... مطلقا یک دروغ‌هایی را دارند می نویسند که من خودم دارم شاخ درمی‌آورم.

این‌ بحث دیگری است اگر شما در آن زمان با ساواک بودید باید کسانی دیگر پاسخ بدهند. ولی پرسش من این است همچنان این است جاهایی که مجبور نبودید، چرا همکاری کردید؟

– جاهایی که مجبور نبودم و می‌دیدم که اطلاعات مهمی نیست ....

از کجا می‌دانستید اطلاعات مهم نیست؟ برای نمونه همسر آقای ابراهیم‌زاده مهم است! دکتر غلام یکی از رهبران اصلی سازمان بود. شما خود آقای ابراهیم‌زاده را که ندیدید؟ یعنی شناسایی نکردید؟

– مطلقا

رفیق علی‌رضا شکوهی ...

– مطلقا! چیزهای عجیب و غریبی که می‌گویند همین است که من در بازداشت غلام ابراهیم زاده و علیرضا شکوهی شرکت داشتم. مطلقا اینگونه نبوده است. من در سلولم بودم و همان شب مرا از سلولم کشیدند بیرون. متوجه شدم که عده‌ زیادی را بازداشت کرده‌اند. در مواردی که به نظرم یک هوادار بوده یا فکر می‌کردم لو رفته است، همکاری کردم. که نشان بدهم دروغ نمی‌گویم و من واقعا برگشته‌ام.

شما آن زمان اطلاعات مهمتری هم داشتید که نگفتید؟

– مکث – اطلاعات مهمتر.. یعنی همکاری نکرده باشم.

بله.

– اطلاعات درباره‌ی سازمان ؟

بله سازمان یا افراد...

وقتی این افراد را پس از من گرفتند، دیگر چیزی به نام اطلاعات سازمانی نمانده بود و دیگر سراغ من هم اصلا نیامدند.

یعنی چیزهایی داشتید که نگفته باشید؟

– مثلا همین عبدالله افسری ممقانی را من نگفتم. درباره‌ی سازمان، همان فردی که آمد خانه ما را تخلیه کرد و اسناد را برد هیچ‌وقت نگفتم. و وقتی هم بازداشت شد، من او را معرفی نکردم. در زندان فردی بود که در زیرمجموعه خودم بود. با اسم مستعار محمود، من فهمیدم که او را تصادفی گرفته‌اند. او را هیچ وقت معرفی نکردم. مواردی اینگونه بوده.

شما شرکت در بازجوی‌ها و همکاری برای بازجویی و شناسایی و ... در کل رد می کنید؟

– صد در صد رد می‌کنم. خانم فریبا ثابت بیاید و بگوید کدام موضوع بوده؟ بازجو کی بوده؟ در کجا بوده؟ این‌ها را روشن کند. مثلا بگوید بازجو فلانی بود. روشن کند.

من فکر می کنم اگر این گفتگو منتشر شود، مباحث زیادی هست که پیرامون آن باید صحبت شود. اگر هدف همانگونه که گفتیم دستیابی به حقیقت باشد همه می‌توانند روایت خودشان را بگویند. من در باره گشت و پرسشم را بپرسم.
ماجرای بازداشت هبت معینی چاغروند چگونه بود؟

– هبت معینی چاغروند! در مورد هبت که واقعا خودم هم متاسفم از این اتفاقی که افتاده و بازداشت شد. در واقع کشته شد. به هر حال رفیق من بود، من هم الان خودم را در صف رژیم که نمی‌دانم. اگر در صف رژیم بودم که آن طرف بودم. می‌ماندم آنجا نان و آبی و مقام و پستی هم داشتم. همه خانواده هم که آنطرفی بودند. مادرم همیشه به من می‌گفت: دو رکعت نماز بخوان و یقه‌ات را هم ببند، هر کاری دلت می‌خواهد انجام بده. میری بالا. زیر بار نرفتم آمدم این‌طرف. من الان خودم را در صف مخالفان می‌دانم. منظورم این هم نیست که کسی مرا بپذیرد یا نه. من خودم خودم را مخالف می‌دانم. و ده دوازده سال است علیه رژیم می‌نویسم. چرا هویت خودم را علنی نمی‌کردم. به دلیل همین حرف‌ها و فحاشی‌ها که می‌دانستم جاری خواهد شد. ولی این را هم می‌دانستم بالاخره روزی این مساله باید حل شود. من خودم را حتا یک برانداز می‌دانم. از لحن نوشته‌های من متوجه شده باشید. من حتا اصلاح‌طلب هم نیستم. یک براندازم. و هنوز هم خودم را یک انقلابی می‌دانم. یعنی خودم را فرزند انقلاب ۵۷ می دانم. انقلاب پنجاه و هفتی که هنوز ادامه دارد، از مشروطیت شروع شده و به ۵۷ رسیده و به‌عنوان یک انقلاب مداوم ادامه دارد. من البته دیگر مارکسیست نیستم. ولی خودم را یک انقلابی می دانم. که وظیفه خودم می‌دانم که در راه اجرای اهداف انقلاب ۵۷ حاضرم جانم را بدهم. الان که اینجا هستم. پس من به این موضوع و به موضوع هبت نگاه می‌کنم. با اینکه یک مارکسیست نیستم. چپ نیستم. اما به شدت یک ملی‌گرا با گرایش به عدالت اجتماعی هستم. بنا بر این طبیعی است با چپ‌ها احساس نزدیکی کنم. پس من وقتی به بازداشت‌ها و کشته شدن‌ها و هبت و دیگران نگاه می‌کنم از این منظر نگاه می‌کنم. طبیعی است که متاثر بشوم.

خانواده من یعنی نه تنها مادرم و خواهرم یعنی برادرم و شوهر خواهرم آقای بهمن طاهریان مبارکه که از مقام‌های امنیتی است همه به دنبال این بودند که نشان بدهند من همکاری می‌کنم. من یک بار که الان هم سالش یادم نیست. از سلول آوردند بیرون و گفتند که آقا یک فردی را بازداشت کرده‌ایم که تو او را می‌شناسی به دلیلی که ما نمی‌خواهیم او بفهمد که ما او را چطور بازداشت کرده‌ایم. می‌خواهیم فکر کند که تصادفی بازداشت شده است. و یکی از راه‌هایی که اتفاقی دستگیر شده باشد این است که کسی شناسایی اش کرده باشد. گفتم کی؟ گفتند هبت‌الله معینی چاغروند که با تو در زمان شاه زندان بوده است. الان بازداشت شده و تو هیچ کاری نمی‌خواهد انجام بدهی تنها ترا می‌بریم و پنج شش دقیقه آنجا می‌نشینی تا او ترا ببیند با این که چشمش بسته است اما می‌تواند ترا ببیند. چند کلمه هم حرف بزن تا او صدایت را بشنود. ما می‌خواهیم که او فکر کند که تو شناسایی‌اش کرده‌ای و توسط تور و یا برنامه‌ای بازداشت نشده است. من گفتم باشد. مرا سوار ماشین کردند و بردند در خیابان صفا در یک آپارتمانی در طبقه دوم. من وارد آپارتمان شدم. دیدم که هبت روی صندلی نشسته است. احتمالا دست و پایش بسته بود. فکر می‌کنم. تا آنجایی که در ذهنم هست دست و پاهایش را بسته بودند. چون در آپارتمان باز بود و پنجره داشت. طبعا باید بسته باشند که نتواند فرار کند. چشم‌هایش را هم بسته بودند. من وارد اتاق شدم. آنها داشتند با او حرف می‌زدند که دیدی ترا هم دستگیر کردیم. فکر کرده بودی می‌توانی از دست ما فرار کنی. یکی از خودتان لو داد. من جمله‌ها را به یاد ندارم. اما من هم گفتم : آره هبت راست می‌گویند، دستگیر شدی. اینطور حرفی زدم. و آن‌ها در حال جر و بحث بودند. هبت هم می‌گفت من کاره‌ای نیستم. حالا گرفتید بعد از مدتی آزاد می‌شوم. من زمان شاه زندانی بودم الان فعالیتی ندارم. این طور گفتگوی میان‌شان جریان داشت. در حد رد فعال بودن و تشکیلاتی بودن و غیره ... من البته نمی‌دانستم هبت با کدام جریان سیاسی است. احتمال زیاد نمی‌دانستم. چون آن موقع مسئله اقلیت و اکثریت به این شدت نبود. بعد هم به من اشاره کردند برو. و مرا برگردانند زندان. این کل قضیه هبت بود.

این خانه که می‌گویید در خیابان صفا، در خود خیابان صفا بود؟

– نبش ایرانمهر به صفا بود. خود صفا که شرقی غربی است. نبش یکی از خیابان‌هایی بود که شمالی جنوبی به صفا می رسید.

آقای یاراحمدی چرا بازجوها باید به شما تحلیل‌شان را می‌گفتند؟ اینکه ما نمی‌خواهیم بفهمد چگونه بازداشت شده است. چه دلیلی داشت که این را به شما بگویند چون این نقشه خودشان بود. ببخشید می‌پرسم یا خیلی پرت بودند یا به شما خیلی اعتماد داشته‌اند.

– شما هر پرسشی که دارید بپرسید. اصلا مشکلی نیست. ببینید مساله این بود که یک جوی من، برادرم و شوهرخواهرم ساخته بودیم که این‌ها به اصطلاح مرا از خودشان می‌دانستند. می‌گفتند تو که از خودمانی، تو که ضد انقلاب نیستی تو برادرت، پدرت، (پدر من هم پاسدار بود.) فضایی به وجود آورده بودیم که این خودی است. ولی این طور نبود که خودی است، مرا بیاورند و آزادم بگذارند هر کجا می‌خواهم بروم یا چشمم باز باشد. من مانند بقیه با چشم‌بند بودم. این که گفتند شاید به این خاطر بوده که می‌خواستند مرا راضی کنند. شاید اگر این را نمی‌گفتند من می‌گفتم گرفتید و می‌شناسید. و به من چه ربطی دارد. من هم به نظرم رسیده بود که یک خودنمایی بکنم که من چیزهایی که شما می‌گویید انجام می‌دهم.

من دو روایت را شنیده‌ام به نقل از خود هبت که با دو زندانی در زندان صحبت کرده است. آن روز از شما شنیدم در نخستین گفتگو اصطلاحی لری بکار بردید که معنای آن به فارسی می‌شود یعنی برای هبت دارد جانم می‌رود.

– آره گفتم.

هبت‌‌معینی چاغروند

این جان بدر آمدن برای ما دوستان رفقا و خانواده، به ویژه مساله است. هبت برای ما کم کسی نبود. و البته نه تنها هبت که ستون‌هایی ویران شده در لو رفتن‌ها و کشته شدن‌ها که خود شما روز نخست گفتید خودم را مقصر می‌دانم. هبت در زندان می‌گوید : سر خیابان ایرانمهر از ماشین پیاده شدم. رفتم در کابین تلفن که تلفن بزنم برای دادن علامت سلامت قرارم. وقتی در کابین بودم یک ماشین سواری آرام آرام در خیابان رد می‌شد. آرام رفتن آن توجه‌ام را جلب کرد چون خیابان خلوت بود و دلیلی نداشت با سرعت کم برود. در یک لحظه ماشین از جلوی من گذشت و من چشم در چشم ناصر یاراحمدی شدم. همان لحظه به خودم گفتم دیگر دیر است. از کابین که بیرون آمدم مرا گرفتند. این روایت هبت است برای دو زندانی که هستند. یکی از رفقای هبت هم که آن روز با او قرار داشت ماشین هبت را دیده است که از همان خیابان رد ‌شده و ایشان هم در پاریس هستند. و سازمان فدایی هم در تحلیل خود همین را گفته است.

– نگفته که رفته در یک آپارتمان؟

نه دوباره تاکید کنم سر خیابان ایرانمهر و در کابین تلفن چشم در چشم ناصر یاراحمدی و بعد مرا گرفتند. روایت دیگری که یکی از بچه‌های زندان تعریف کرده است از آقای تشید و هبت است که در بند سه آموزشگاه مدت کمی با هم بودند. و یک روز درباره‌ی انترناسیونالیسم و یا انقلاب دمکراتیک دارند بحث می‌کنند. آقای تشید می‌گوید هبت سر انترناسیونالیسم کاملا توافق داریم، سر بقیه موضوع‌ها نه! هبت با خنده می‌گوید علیرضا سر یک مساله دیگر هم توافق داریم! ناصر یاراحمدی هر دوی ما را اینجا آورده! و هر دو بلند بلند می‌خندند. این را یکی از زندانیان برای دوستان تعریف کرده بود و او هم زندان اصفهان منتقل شد و گویا یکبار این را دارد تعریف می‌کند و با شما بگو مگو می کند.

– واقعا اینگونه بوده است؟ من این روایت را رد می‌کنم، حتا اگر هبت گفته باشد.

هبت معینی چه دلیلی دارد این را بگوید؟

– من نمی‌دانم. من نمی‌توانم بگویم چرا، ولی من روایت صد در صدی را که واقعی می دانم همان بود که گفتم. شما می‌گویید من با این آقا در زندان دستگرد اصفهان درگیر شدم.

نه نگفتم درگیری، گفتم بگو مگو، راستش را بخواهید من سال‌هاست به دنبال شما بوده‌ام. و می خواستم روایت شما را هم بدانم. این را هم بگویم خیلی از اعضای خانواده‌های این کشته شدگان و از آن میان خانواده من از دیدن عکس و خبرهای شما آن‌هم پس از این سال‌ها حا‌لشان بد شد. خود من هم حال و روز خوبی ندارم امروز ....

– بله حق دارید.

ولی دستیابی به حقیقت هدف ما بود. این روایت شماست و آن روایت هبت و هبت‌ها. من میان این دو روایت، روایت هبت را قبول دارم.

– قبول دارم حق باشماست.

من از هبت می‌گویم چون در این رابطه و حق دارم ولی در باره‌ی دیگر هبت‌ها هم می‌تواند درست باشد. هبت آدمی نبود کسی را آزار دهد و متهم کند. شما در زندان شاه او را دیده بودید. نقد مواضع و باورهای سیاسی هبت را زیاد شنیده‌ام و خودم هم با بسیاری از آن‌ها همراهم. اما من کسی را ندیده‌ام که درباره‌ی صداقت و اخلاق او شک کند، از مجاهدین خلق تا راه کارگر و پیکار و دیگر نیروهای سیاسی. من یک نفر را ندیده‌ام که از هبت به عنوان دروغ‌گو نام ببرد. حتا می‌توانم بگویم از دشمنان فکری او ...

– مطلقا این‌طور نبوده. من هم موافقم.

این هم یکی از گره‌گاهی است که می‌تواند بحث‌های بیشتری در باره آن انجام شود.

– درست است اما ببینید مثلا شما گفتید این آقا .. در زندان به من در این باره گفته است. من بگویم نخستین کسی که به من در باره مقصر بودنم در ارتباط با بازداشت هبت گفته است شما بودید. پیش از آن چند بار مطالبی را خوانده بودم.

آن دوست می‌گفت همین مورد بحث علیرضا و تشید را تعریف کرده است.

– اصلا در این مورد کسی با من حرف نمی‌زد . اصلا می‌ترسیدند. چطوری بعد می آمد و به من می گفت تو تشید را لو دادی.

می گفت که در جمع چند نفره‌ای که داشتم این را تعریف می‌کردم. شما از کنار آن‌ها رد شدید و شنیدید و اعتراض کردید. در جمع بچه‌های فدایی پیرو بیانیه ۱۶ آذر بودند. متاسفانه شماری از آن‌ها اعدام شدند.

– حالا شما از کسانی که در زندان دستگرد بودند بپرسید. من آنجا موضع تواب نداشتم. من در زندان دستگرد اصفهان در برخورد با بچه‌ها موضع تواب نمی گرفتم.

اصلا از بحث « تواب» و غیر «تواب» نمی‌گفت. شما زیاد ورزش می‌کردید، سرتان به کارتان گرم بود. این که درست است؟

– بله

حتا می‌گفت بعدها که بچه‌ها فهمیدند ایشان همان ناصر یاراحمدی است تعجب می‌کردند. بگذریم. آقای یاراحمدی برای من، آن جمله‌ای را که گفتید خیلی جالب بود. گفتید به عنوان یک ملی‌گرا، یک مخالف جمهوری اسلامی ایران، همه این‌ها مهم هستند. گفتید : برای این دوستان اعدام شده و جان داده، ناراحت هستید. حتا بخشی از طرفداران رژیم هم ناراحت شدند و گریه کردند. من بارها با زندانیان قدیمی و جدید اصلاح‌طلبان و ... دیدار داشته‌ام همه از کشتار کسانی مانند رفقا زمردیان، تشید، شهاب‌الدین، علی شکوهی و ریاحی‌ها، هبت و.... باوجود اختلاف مواضع اما ناراحت بودند. یک نوع پشیمانی در دفاع از این نظام در نگاهشان بود. ورای این‌که مخالف یا موافق باشیم، احساس شما در برابر این کشتگان و خانواده‌ها چیست؟

– شرمندگی. از همین که نقش تواب را بازی کردم. همین که به قول شما این طرف آدم مهمی نبود، چرا گفتی. همین می‌شود همکاری. همین که شمار زیادی نقش تواب را بازی نکردند و کشته شدند و من نقش تواب بازی کردم. این شرمندگی است. نتوانستی مقاومت کنی...

نه من این را نمی گویم چون برای من «تواب» بودن نیست. «تواب» یعنی با زور شلاق است که بازگشته می‌شود. من می‌گویم بازگشته.

– من قبول دارم صد در صد قبول دارم

اما این بخش‌هایی را که می‌گویید می‌توانستید انجام ندهید. حالا اگر روایت هبت درست باشد که من باور دارم، اما می توانستید اینکار را نکنید.

– من برای شما به جان بچه‌هام قسم می‌خورم، که روایت من از هبت همین بود که گفتم.

من روایت شما را شنیدم ...

– بعنوان یک روایت قبول کنید

حتما. صحبت ما درباره‌ی شرمندگی بود. به قول مارکس شرم احساسی انقلابی است.

– همیشه ممی ـ محمدرضا شالگونی- می‌گوید این را

آقای شالگونی به درستی همیشه در جنبش چپ این نکته را گوش‌زد می‌کنند.

– من در این سال‌ها همیشه تحلیل‌های آقای شالگونی را دنبال کرده‌ام.

راستش را بخواهید چون در اینجا زیاد صحبت از راه‌کارگر شد. افزون بر رفیق علی شکوهی که هم‌ولایتی ما هم بودند. یکی از بچه‌های زندان آن زمان می‌گفت من در زندان دو تا سرگًرد لر شناختم، یکی از فدایی ها یکی از راه‌کارگر چون گًرد زیاد داشتیم ولی هبت و علی سرگرد بودند. به دلیل شکنجه‌ها و آزارهایی که دیده بودند. و رفقای راه‌کارگر و بخش زیادی از اعضای کمیته مرکزی راه‌کارگر دلیرانه همه به خاک افتادند. باری بگذریم. از شرم گفتید و احساس انقلابی من پرسشم این است درباره‌ی این شرمندگی که می‌گویید چه کاری حاضرید انجام دهید؟

– در برابر دادگاه قرار گرفتن.

واقعا به این باور دارید؟

– باور دارم. من آدم ماتریالیستی هستم. می‌پذیرم و هیچ مشکلی ندارم. چرا چون در قضاوت فردی یک نفر به من فحش می دهد. یک نفر دلش می‌سوزد. یک نفر می‌گوید حق داشت. این فایده ندارد! ما انسان‌های متمدنی هستیم. یک موضوعی داریم به اسم دادگاه و دادخواهی. من اروپایی‌ها را قبول دارم و در مورد من هم سیاست بازی نخواهند کرد.....

چون در آغاز این گفتگو هم همین را گفتید من می پرسم. اگر همین امروز من و یا من نوعی، ولی خودم را می گویم چون من دارم با شما صحبت می‌کنم، شکایت کنم بعنوان حقی که دارم، شما می‌پذیرید در یک دادگاه....

– دادگاه رسمی باشد

دادگاه رسمی و عادلانه و دمکراتیک .

– نه نه، دادگاه دمکراتیک نه. یک دادگاه دولتی

بله من هم همین منظورم بود در یک کشور دمکراتیک، من که دادگاه سومالی را قبول ندارم

– نه دادگاه دمکراتیک می رود روی مسائل چپ.

من دوباره تاکید کنم دادگاهی در یک کشور دمکراتیک برای نمونه در فرانسه و یا آلمان و بلژیک و...
گفته شما درباره‌ی دستیابی حقیقت و شرمندگی که می‌گویید در این بخش از گفتگو چه می تواند باشد؟

– گفته‌ من در این بخش این است : من به همه کسانی که در حوادثی به خاطر بازداشت من برای آن‌ها پیش آمده، در برابر آن‌ها خودم را صد در صد مقصر می‌دانم. حرفی در برابر آن‌ها برای زدن ندارم. این به این معنا نیست همه ادعاها را قبول کنم. ولی همین که مانند همه آن‌هایی که ایستادند و مقاومت کردند و کشته شدند، نبودم این را نقطه ضعف می‌دانم. به این خاطر شرمنده‌ام. کسی هست که دست ندارد یا پا ندارد. اما نقطه ضعفی که خود مسبب آن باشی، طبعتا نتیجه‌اش شرمندگی است. در برابر هر دادگاهی حاضرم قرار بگیریم. و هر مجازاتی را هم به رای دادگاه در کشورهای اروپایی با طیب خاطر می‌پذیرم. زندان می‌روم.

ولی برداشت من این است مجازات من و افرادی چون من که دست کم شک به آنها هست. باید اگر ما طرفدار رژیم هستیم. یعنی به این نتیجه رسیدید که من با رژیم هستم باید بدون معطلی سعی در بازداشت من بکنید. اما اگر به این نتیجه نرسیدید که این آقا نه تنها با رژیم نیست که بی‌طرف هم نیست و علیه رژیم هم فعالیت می‌کند. می‌نویسد و افشاگری می‌کند. این افراد را باید گذاشت پس از سرنگونی جمهوری اسلامی اسناد و مدارک کاملا در دستتان باشد. با طیب خاطر آنگاه من و مانند مرا محاکمه کنید. الان بسیاری از اختلاف‌ها در روایت‌ها هست و حقیقت کشف نخواهد شد.

من هم با شما موافقم و پیشتر هم در باره‌ی دادخواهی نوشته‌ام. من موافق دادگاهی ملی هستم و این مسائل برای مردم ایران و آیندگان روشن شود و اصلی‌ترین کار هم کمک به کشف حقیقت است. با این هم موافقم که بخش بسیار زیادی از حقیقت در اسنادی است که در دست رژیم ایران است. اما همین گفتگوها هم مهم هستند. من شاید این حرفم انتقاد بسیاری به دنبال داشته باشد اما از شجاعت شما برای این گفتگو متشکرم.

– وظیفه من بود چون خودم را فرزند انقلاب می‌دانم. در مقابل کسانی که به من فحش می‌دهند. حتا فحش‌های ناموسی، من سرم پایین است.

اصلا مهم نیست. آن چه که مهم است این پیام شماست. که شرمنده‌ام. و به خانواده‌ها، بیشتر برخی از سازمان‌های سیاسی داغدار هستند و حق دارند رفقاشان بودند و باید هم. اما خانواده‌ها هستند که آسیب دیده‌اند. این شرمندگی و این تلاش برای روشن شدن بخش‌هایی از حقیقت حتا با اختلاف در روایت‌های کنونی به نظرم کار خوبی است. مهم نیست این حکومت هم سرنگون شود یا نشود، ولی تا جایی که می‌توانیم به روشن شدن حقیقت کمک کنیم.

– من این را می‌گویم : تا موقعی که رژیم هست ما می‌توانیم به دنبال کشف حقیقت باشیم. برای تبعات قضایی آن به نظرم بگذاریم تا زمانی که یک نظام ملی در ایران روی کار بیاید.

این را بحث را خواهیم کرد. اما پرسش آخر اگر روزی در برابر فرزندان یکی از اعدام شدگان مانند فرزند رفیق هبت یا رفیق تشید و دیگران قرار بگیرید و از شما بپرسند چرا، چه پاسخی می دهید؟

– شرمندگی ، چون در آن لحظه من در صف دشمنان هبت بودم. همین که نشستم تو ماشین و رفتم و گفتم بله بازداشتت کردند. من آن لحظه در صف دشمن بودم. حالا نقش بازی کردم یا هر کاری دیگر در صف دشمن بودم. مجاز می دانم که دادخواهان هر برخوردی را که می‌خواهند بکنند. می‌خواهند برخورد قضایی کنند، مرا کتک بزنند.

این کارها را هیچ‌گاه خانواده‌ای نکرده و نمی‌کند. اما آن جمله شرمندگی تقاضای بخشش است؟

– دقیقا تقاضای بخشش است

یعنی در برابر خانواده‌های که عزیزانشان را از دست دادند ....

– دقیقا اگر در دو صف متخاصم بودیم، یعنی حزب‌اللهی بودم می‌گفتم هر کاری که می‌خواهید بکنید! من الان خودم را در صف این خانواده‌ها می‌بینم. من خودم را مخالف نظام می‌دانم. خواهان سرنگونی این نظام هستم.

من در باره خانواده‌ها می گویم، چون این یک بحث سیاسی است و یک بخش آن عاطفی و احساسی است. یک بخش دادخواهی قضایی است. این را هم بگویم خیلی از همان حزب‌اللهی‌ها برای نمونه در شهر خودمان ابراز تاسف و شرمندگی کرده‌اند. و شماری هم از آن‌ها از خانواده‌ها تقاضای بخشش کرده‌اند. به باور من بخشش یک امر شخصی است و حقوقی نیست. همان دولت ملی که شما می‌گویید وظیفه دارد که برای دادخواهی اقدام قضایی کند. حالا من و خانواده ببخشم یا نه زیاد مساله مهمی نیست.

– خانواده‌ها مرا جزو فرزندان خودشان بدانند و اگر از این فرزند کوچک خودشان خطایی سر زده، ببخشند.

آقای یاراحمدی از شجاعت برای پذیرفتن این گفتگو متشکرم و شکنجه و جنایات در زندان انسان‌ها را وادار به خیلی کارها کرده است و می‌کند. اما به گفته آن فرزانه، دیگر آنچه می‌کشد مرگ نیست فراموشی است. باید برای فراموش نکردن تلاش کرد.

این گفت‌وگو‌ پیشتر به تاریخ ۲۰ اکتبر ۲۰۲۰ در بیداران منتشر شده است.

اعدام ده زن بهایی، نخستین اعدام جمعی زنان در تاریخ معاصر ایران

admin — 2026-07-05T22:03:11Z

برگردان فارسی سخنرانی در مراسم یادمان اعدام ده زن بهایی به تاریخ ۲۶ خرداد ۱۴۰۲ در مرکز بهاییان - پاریس

پیش از اعدام ده زن بهایی در شیراز و به مدت سه سال، صدها زن ِ فعال سیاسی و منتقد ایرانی در شهرهای مختلف کشو، از آن میان در زندان بدنام اوین در تهران، اعدام شدند
با این حال، بنا بر کاووش‌های من، اعدام ده زن بهائی به تاریخ ۲۸ خرداد ۱۳۶۲، در شیراز می‌تواندهمچون نخستین اعدام جمعی زنان در تاریخ معاصر ایران نگارش شود.

خانم‌ها، آقایان،
بسیار خرسندم که امشب در میان شما حضور دارم تا از شجاعت و پایداری ده زن بهایی که برای باورشان اعدام شدند، تجلیل کنیم.

پیش از این اعدام و در طی سه سال، صدها زن ِ فعال سیاسی و منتقد ایرانی در شهرهای مختلف کشو، از آن میان در زندان بدنام اوین در تهران، اعدام شدند

با این حال، بنا بر کاووش‌های من، اعدام ده زن بهایی به تاریخ ۲۸ خرداد ۱۳۶۲، در شیراز چون نخستین اعدام جمعی زنان در تاریخ معاصر ایران ثبت شده است.

می‌خواهم در این شب یادمان بگویم، در همه این سال‌ها و این اعدام‌ها، به ویژه اعدام‌های گسترده‌ی هم‌میهنان بهایی ما، با سکوت کمابیش همه‌گیرمردم ایران همراه بود. و گاه سکوتی همدستانه.

ما ندیدیم، یا شاید نخواستیم بینیم، که این زنان و مردان، دوستان‌، همسایه‌ها، همکلاسی‌ها ودیگران، که به‌ناگاه در شب و مه «ناپدید» می‌شدند، چون همان یهودیانی بودند که نازی‌ها آنها را برای محرومیت از حقوق خود با ستاره زردی نشان می‌کردند. بهایی‌ها یهودی‌های ما بودند که آن‌ها را نمی‌دیدیم.

این همان گورستانی است که جمهوری اسلامی به ویژه امروز می‌خواهد نابودش کند، تا نام‌های قربانیان را از حافظه ما پاک کند و هم‌زمان آثار جنایت خود را از میان بردارد. از چهار ماه پیش، بهاییان به پرداخت بهای قبر از حق خاکسپاری مردگان خود در پاره‌ی آرامستان خود، محروم کرده‌اند. زمین این آرامستان چون یک ملک خصوصی است که چهل و دو سال پیش بدست آورده‌اند .

من آنها را در خاوران دیدم، که رژیم به آن گورستان نجس‌ها و لعنت‌شدگان نام نهاده بود. «لعنت‌آباد»، مکانی که چهار عضو از خانواده‌ام پس از اعدام، درگورهای جمعی به خاک سپرده شده‌اند. آنجا فهمیدم که داستان ما یکی است و گورستان‌های ما نیز. این گورستان در دو پاره‌ میان بهائی‌ها و زندانیان دین‌ناباور ِاعدام‌شده، تقسیم شده است. زندانیان اعدام‌شده بیشتر در گورهای بی‌نام‌ونشان و جمعی به خاک سپرده شده‌اند.

در برابر مقاومت بهائیان که از پرداخت باج خودداری می‌کنند، ماموران وزارت اطلاعات فوت‌شدگان را خودسرانه و بدون حضور خانواده‌ها و خاکسپاری بر اساس آیین‌شان، در پاره‌ی گورهای فردی و جمعی زندانیان اعدام شده دفن می‌کند.
ده زن بهائی اعدام‌شده در شیراز نیز به‌دست ماموران امنیتی نظام، در یک مکان نامعلوم و گویا در گورستان بهاییان شیراز بدون حضور و اطلاع خانواده به خاک سپرده شدند، گورستانی که چند سال بعد ویران شد!

امشب می‌خواهم بگویم که داستان ما یکی است، گورستان‌مان نیز یکی است و ما همچنان از حق سوگواری و حتا داشتن یک مزار در کشور پهناورمان محروم هستیم.
امروز وظیفه ماست و باید در کنار هم برای حفاظت از مکان‌های یاد و یادمان و به ویژه ماندگاری خاوران مبارزه کنیم.

این نوشته پیشتر در سایت بیداران منتشر شده است

پرویز قلیچ‌خانی زنده‌دار ِ اندیشه‌ی خدمت‌گزاران ِ باغ آتش

admin — 2026-06-29T21:16:07Z

نوشتن درباره‌ی چهره‌های ملی دشوار است، به‌ویژه که بخت دوستی نزدیک نیز با چنین اسطوره‌ای داشته باشیم. در این نوشتن‌ها، دل و قلم با هم می‌لرزند، از گزافه‌گویی یا ناسنجیده‌ نوشتن. بنیاد فرهنگ مرده‌ستایی بر ستایش بی‌چون‌وچرا است و بی‌فرهنگی سیاسی پُر از کین‌اندیشی. به گمان من پرویز قلیچ‌خانی اگر از خیام وام‌گیرم، هم «سرمایه‌ی داد» بود و هم «نهاد ستم»، هم «کمال و هم «کم» بود. چون همه اسطوره‌ها. نخست انسان بود و تا آنجا که توانست انسانی زیست، کمال ِ دادخواهی را بر ستم و کمی چیره کرد. در این نوشته نیز چون « روایت ناتمام آرش …» که در ویژه‌نامه‌ی درباره‌ی پرویز و آرش منتشر شد و در آن روایت‌های دیگری از اسطوره‌ی آرش را به یاد آوردم، تلاش کرده‌ام که به راستینی روایت پایبند باشم. و هم‌چنان باور دارم « پرویز قلیچ‌خانی در این آرش کوشا برای زنده نگه داشتن ِ اندیشه‌ی خدمت‌گزاران باغ آتش بود. سال‌ها بعد شاید روایت این آرش هم‌چون آرش کماندار بازگفته شود. اما من بر این باورم که روایت این آرش یکی از بهترین روایت‌های شکست ماست. و هنوز روایتی ناتمام.»

درنگ نخست
نخستین بار در نیمه شب ۲ خرداد ۱۳۶۵، که با چند رفیق از آلمان به فرانسه رسیدیم، عمو پرویز را از پشت شیشه‌ی فولکس‌واگن آبی‌ رنگ‌اش در میدان ایتالیای پاریس دیدم. می‌دانستم از هواداران سازمان فدایی است و از«هبت» برادرم که با احترام ویژه‌ای از او نام می‌برد، شنیده بودم که در انشعاب سال ۱۳۶۰ به سازمان فداییان پیرو بیانیه ۱۶ آذر پیوسته است. آن شب برای راهنمایی و بردن ما به خانه‌ی «محمد اعظمی» آمده بود. وقتی رسیدیم و پیش از ورود به خانه، در میان دیگر مسافران تا سلام کردم چون آشنایی نزدیک در آغوشم گرفت. چندی بعد هم قرار گذاشت و در میدان جمهوری همدیگر را دیدم. آن روزها هنوز برخی موازین مخفی‌کاری در تشکل‌های سیاسی رعایت می‌شد و چنین بود که به خارج آمدن هواداران و اعضای سازمان‌ از ایران را رهبران سازمان‌های سیاسی از تشکیلات پنهان می‌کردند. اما عمو پرویز زیاد اهل مخفی‌کاری‌های به شیوه‌ی رفقا نبود. «مسعود نقره‌کار» رفیق قدیمی‌اش که مسئول کمیته آلمان سازمان بود و از روز نخستی که به آلمان رسیده بودم پیگیر کارهایم بود، آمدنم را به او گفته بود. در نخستین دیدار عمو پرویز تنها از «همایون» ( هبت معینی چاغروند) و خانواده پرسید، از زندان و آخرین ملاقات‌ها. از گفته‌ها فهمیدم که با هبت در ایران دیدارها داشته است. نکته‌ی نخستی که در این دیدار سخت بر دلم نشست « به جان هبت» گفتن عمو پرویز بود، قسمی که تنها در خانواده بزرگ ما رایج بود. و نکته دوم به‌کارگیری «عمو» و «خاله» برای رفقای مرد و زن بود. عمو پرویز می‌گفت در ایران نیز این دو زبانزد مردمی را به‌کار می‌گرفته است چرا که باور داشت هم در خانواده صمیمیت و احترام را بیشتر می‌کند وهم سویه‌ی امنیتی آن برای پرهیز از رفیق رفیق گفتن‌های پیاپی بود که پس از انقلاب گمان‌دار شمرده می‌شد!

درنگ دوم
در آن روزها افزون بر غربت و تبعید، چون بسیاری دیگر سرگشتگی‌های من هم بسیار بود. نمی‌دانستم این‌جا چه‌کار می‌کنم و انگیزه‌‌ای برای ماندن نداشتم. مانند همه‌ی به‌تبعبد‌آمدگان گمان بازگشت هرچه زودتر را داشتم. با وجود بودن شماری از رفقا که بسیاری‌شان رهبران سازمان بودند و بسیار هم به من لطف داشتند، اما با عمو پرويز پیوند بیشتری پیدا کردم. خانه‌اش و به ویژه با بودن خاله فاطی زنی بی‌همتا («فاطمه صفا» همسر نخست عمو پرویز)، چون خانه‌ام بود. و پس از آمدن همراه آن زمان زندگی‌ام که خویشاوندی خانواده‌گی با خاله فاطی داشت، رفت‌وآمدها بیشتر شد. خاله فاطی با چیره‌دستی در زبان انگلیسی و فرانسه بیشترین کارهای اداری ما را انجام می‌داد. در دیدارها یکی از جدل‌های همیشگی‌ با عمو پرويز درباره‌ی وضعیت سیاسی و سیاست‌های سازمان بود. نگاه پرويز پُر از اعتماد و احترام به سازمان و رهبری سازمان بود و برای آن‌ها سخت مایه می‌گذاشت. و من چنان که هبت سال‌ها پیش گفته بود : « بیشتر قلبم با آن‌ها بود تا مغز و فکرم!» و اینگونه دلبستگی‌هایم کمتر. رفتار‌ فروتنانه‌ی عمو پرویز شناخته شده بود اما این رفتار در برابر شماری از رهبران سازمان دوچندان بیشتر بود. پرویز انسان کمی نبود و بی‌شک از بسیاری‌ از آن‌ها هم نامدارتر و کارآمدتر بود. برخی‌ از این «عموها» هیچگاه نتوانستند ریشه‌های آن احترام و فروتنی را بفهمند که بی‌شک برخاسته از شخصیت ویژه‌ی پرویز بود و کمتر پیوند با مقام سازمانی آن‌ها داشت.

درنگ سوم
زمانی هم که نامزدم از ایران به فرانسه آمد. من در کمپ پناهندگی در نود کیلومتری پاریس زندگی می‌کردم. پرویز و فاطی هر دو پیشنهاد کردند که در روزهای نخست آمدن او در خانه آن‌ها بمانیم. برای پیشواز و رفتن به فرودگاه هم عمو پرویز با همان فولکس‌واگن که در آن زمان‌ که کمتر کسی ماشین داشت، هم تاکسی سرویس و هم وسیله اسباب‌کشی برای همه‌‌ی رفقا بود، مرا همراهی کرد. و تا انجام کارهای اداری نخستین چندین روز آن‌جا ماندیم.

ما افزون بر سرعت بخشیدن به کارهای اداری ِ درخواست اقامت، باید پیوندمان را ثبت می‌کردیم. با آن‌که هیچ کدام باورهای سنتی و مذهبی نداشتیم اما نیز برای احترام به باورهای خانواده تصمیم گرفتیم عقد کنیم. در برابر واکنش‌های شوخی همراه با نکوهش‌ برخی رفقا، عمو پرویز از این گزینه‌ی ما حمایت کرد. شماری از دوستان هم پیگیر کار شدند. یکی از رفقا قراری برای ما از مسجد بزرگ پاریس گرفت، وقتی به آن‌جا رفتیم و فهمیدند که ایرانی هستیم گواهی از سفارت خواستند و هنگامی که گفتیم پناه‌جو هستیم، نپذیرفتند. چند روز بعد عمو پرویز، «آیت‌الله سید مهدی روحانی» را در پاریس پیدا کرد و با او تماس گرفت. او برادر «آیت‌الله سید صادق روحانی» از مراجع سرشناس قم بود، که پس از انقلاب بازداشت خانگی شد و سخت مورد آزار قرار گرفت. خود ایشان هم معروف به رهبر شیعیان اروپا، پیش از انقلاب نماینده‌ی محمدرضا شاه بود که دفتر نمایندگی مذهب تشیع در فرانسه را مدیریت می‌کرد. آقای روحانی درخواست کاپیتان قلیج‌خانی را پذیرفت و ما را با احترام بسیار برای انجام مراسم عقد به خانه‌‌اش در یکی از محله‌های اعیان‌نشین پاریس دعوت کرد. عمو پرویز و یکی دیگر از دوستان که با ما آمده بود، شاهد ما شدند و آقای روحانی عقدنامه‌مان را صادر کرد. به‌هنگام عقد هم آقای روحانی چندین بار تکرار کرد که «از این‌کارها نمی‌کند و تنها به احترام کاپیتان قلیچ‌خانی پذیرفته است.» عصر آن‌روز خاله فاطی و عمو پرویز شماری از دوستان را به خانه‌شان دعوت کردند و جشن کوچکی برای ما تدارک دیدند.

کار تشکیلاتی با عمو پرویز دشوار بود! عمو پرویز خوگر رفتار و کرداری بود که با نظم سنتی سازمان‌ها هم‌خوان نبود. اگر دیداری با آمده‌ای از ایران داشت، تاخیر در جلسه را نابجا نمی‌دانست. بسیاری از کارهای سازمان به‌ویژه برای رابطه با ایران از راه پیوندهای عمو پرویز به سرانجام می‌رسید و این با انواع سدهای مخفی‌کاری ناسازگار بود!

درنگ چهارم
در پاییز سال ۱۳۶۶ سازمان فداییان نهادی را تاسیس کرد به نام «واحد خبر» که کار آن تهیه‌ی بولتنی از خبرهای روزنامه‌های ایران برای کمیته‌ی مرکزی بود. من، عمو پرویز، «بتول آراسته» و «فرشته . آ » را که گویا تا آن زمان در تشکیلات سازماندهی نشده بودیم، در این واحد گذاشتند. آن روزها پیدا کردن روزنامه‌‌های ایران در خارج از کشور دشوار بود. برای آبونمان شدن روزنامه‌ها در ایران نیز به آدرس دریافت‌کننده نیاز بود که کمتر پناه‌جویی می‌پذیرفت آدرس‌ خانه‌اش را به روزنامه‌های ایران بدهد! دو دکه در خیابان و میدان شانزه‌لیزه‌ی پاریس، روزنامه‌های کیهان و اطلاعات را هفتگی می‌آوردند و دیگر روزنامه‌ها را شماری از دوستان و به‌ویژه عمو پرویز از راه آشنا‌هایی که در پاریس داشت و کم هم نبودند، پیدا می‌کردند و به ما می‌دادند. ما هر ماه بولتنی در چند رونوشت از خبرها فراهم می‌کردیم. یکی ازبرتری‌های کار ما در این واحد آشنایی بیشتر با وضعیت ایران بود، در زمانی که تنها سرچشمه‌های خبر رادیو‌های بی بی سی، آمریکا بود، دسترسی به روزنامه‌ها و گردآوری خبرها بیشتر از دیگران ما را به واقعیت‌هایی ایران نزدیک می کرد. راست این است که شکست و پناه آوردن به خارج نیز آشفتگی‌های فکری را بیشتر کرده بود، در این میان پاره‌‌ی از رهبران ِ سازمان نیز نه شکست و بحران برآمده از شکست را می‌پذیرفتند و نه پاسخ‌گوی این آشفتگی‌ها بودند. یا دست‌کم راه‌کاری برای آن داشتند. در جلسه‌های واحد ما هم بحث‌ها جدی و گاه پُرتنش می‌شد. در این واحد ما سه نفر کمابیش بیشتر از عمو پرویز به دیدگاه‌های سازمان انتقاد داشتیم، با بودن دو زندانی تازه آزاد شده و اعضای خانواده‌های زندانیان سیاسی، دلبستگی به وضعیت زندانی‌های سیاسی بیشتر و انتقاد از نبود اقدام‌ عملی در دفاع از زندانیان سیاسی باره‌های همیشگی جدل‌ها بود. افزون، پرسمان‌هایی چون مواضع سازمان درباره‌ی حکومت که همچنان با وجود ناباوری بیشترین اعضا و اعضای رهبری سازمان به مشی گذشته‌ی سازمان فدایی اکثریت، اما از پیش‌کشیدن شعار سرنگونی رژیم طفره می‌رفت، نقد گذشته و چرایی ضربه‌ها بر سازمان یا چگونگی سازماندهی تشکیلات باقی مانده در ایران و مبارزه در داخل نیز، جدل‌برانگیز می‌شدند. عمو پرویز افزون بر اعتماد به « عمو» های رهبری، باور داشت که با هر انتقادی باید سازمان را در این موقعیت حفظ کرد و از انتقادهای تنش‌زا خودداری کرد. مسئولیت واحد بر عهده‌ی رفیقی از مشاوران کمیته مرکزی بود که بسیار سخت‌آیین و نگاهی بس از بالا به هواداران و اعضا داشت. ایشان حتا ما را سزاوار برای گفته‌های ساده‌ی درباره ی سازمان نمی‌دانست و تا چه رسد به انتقاد از آن. در جلسه‌ها و جدل‌هایی که پیش می‌آمد، عمو پرویز تلاش می‌کرد تنش را کم کند و همزمان از ما هم دفاع کند. که خود دوباره به جدل‌هایی در میان خود ما به‌دور از رفیق مسئول دامن می‌زد! راست این بود که عمو پرویز هم دنیا دیده بود و هم از ما بیشتر این‌گونه مسئول‌ها را دیده بود، در قلب مهربانش با ما همراه بود، اما چون ما برافروخته نمی‌شد. کار تشکیلاتی با عمو پرویز دشوار بود! عمو پرویز خوگر رفتار و کرداری بود که با نظم سنتی سازمان‌ها هم‌خوان نبود. اگر دیداری با آمده‌ای از ایران داشت، تاخیر در جلسه را نابجا نمی‌دانست. بسیاری از کارهای سازمان به‌ویژه برای رابطه با ایران از راه پیوندهای عمو پرویز به سرانجام می‌رسید و این با انواع سدهای مخفی‌کاری ناسازگار بود!

یکی از خواست‌های همیشگی ما در این واحد که عمو پرویز با آن بی‌چون‌وچرا موافق بود، و به انجام رسید، پذیراندن حق دسترسی به بولتن برای همه‌ی اعضای تشکیلات در سراسر اروپا بود. این‌که چرا چهار عضو سازمان باید بسیج شوند و بولتنی منتشر کنند تا خبرهای ایران را تنها کمیته مرکزی بخوانند؟ که البته برخی‌شان هم نمی‌خواندند و برخی دیگر بر سر واقعیت خبرها که با تحلیل آن‌ها همخوانی نداشت با ما جدل هم می‌کردند.

یکی از روزها که در جلسه بحث بالا گرفته بود و رفیق مسئول از انتقادها به تنگ آمده بود، به‌یکباره گفت : ببینید من اگر در مدت زندگی‌ام از فعالیت دانشجویی تا زندان زمان شاه و تا امروز که کار سیاسی کرده‌ام، می‌رفتم کفاشی می‌کردم الان استاد بودم! و من هم پاسخ دادم : رفیق شما کار اشتباهی کردید که کفاش نشدید. اگر کفاش می‌شدید دست‌کم دو جفت کفش درست و حسابی برای مردم درست می‌کردید! رفیق مسئول هم سخت رنجید و قهر کرد! عمو پرویز آن شب به‌هنگام بازگشت از جلسه که چون همیشه اگر محل آن دوردست بود، مرا با ماشین تا جایی می‌رساند به وارانه‌ی بارهای پیشین نصیحت نکرد و هیچ نگفت تنها سیگار پشت سیگار کشید. در آخر جمله‌ای گفت که با آن‌که با جدل ِ جلسه در پیوند نبود اما سخت مرا تکان داد. «محمدرضا جون اگراین‌ها شعار سرنگونی بدهند همه زندانیان سازمان را اعدام می‌کنند!» اما سال‌ها گذشت تا در کتاب یادماندهای زندان ِ «جعفر یعقوبی» (مرزهای ناشناخته مرگ و زندگی)، عضو جان‌ به‌دربرده‌ی سازمان خواندم که پس از تغییر موضع سازمان و سردادن شعار سرنگونی، شماری از اعضای زندانی سازمان را با آن‌که حکم داشتند به بازجویی برده و سخت زیر فشار گذاشته بودند. در این کتاب نویسنده بر این گمان است که چند اعدام در آن‌سال‌ها در پی تغییر مشی سازمان بوده است.

واحد مرکزی خبر پس از مدتی منحل شد. آخرین بولتن ما در اسفند ماه ۱۳۶۶ منتشر شد که در آن بر بنیاد خبرهای روزنامه‌های ایران، امکان پذیرش صلح از سوی جمهوری اسلامی برجسته شده بود. این در حالی بود که تحلیل سازمان چون بسیاری دیگر از نیروهای سیاسی، برآن بود که «پذیرش صلح به معنای سرنگونی رژیم است!»

راست این است که شکست و پناه آوردن به خارج نیز آشفتگی‌های فکری را بیشتر کرده بود، در این میان پاره‌‌ی از رهبران ِ سازمان نیز نه شکست و بحران برآمده از شکست را می‌پذیرفتند و نه پاسخ‌گوی این آشفتگی‌ها بودند. یا دست‌کم راه‌کاری برای آن داشتند. در جلسه‌های واحد ما هم بحث‌ها جدی و گاه پُرتنش می‌شد.

درنگ پنجم
در آن سال‌ها سازمان در سالگرد نوزده بهمن و یادمان سیاهکل مراسمی برگزار می‌کرد. گواهم که بیشترین بار برگزاری این مراسم بر دوش پرویز و همسرش فاطی و گاه دختر نوجوانشان هاله بود. برگزاری اینگونه مراسم البته به زبان‌زد امروزی گونه‌ای وزن‌کشی درمیان سازمان‌های سیاسی بود و یکی از هدف‌ها آن نیز گردآوردن شمار بیشتر ایرانی‌ها و به رخ کشیدن شمار بیشتر شرکت‌کنندگان در مراسم‌.

در یکی از این مراسم‌ها گویا دوستانی پیشنهاد کرده بودند که پرویز قلیچ‌خانی کاپیتان نامی تیم ملی فوتبال ایران سخنرانی یا پیامی بخواند. این پیشنهاد از سوی برخی از اعضای کمیته مرکزی سازمان به دلیل مصاحبه‌ی تلویزیونی عمو پرویز پس از بازداشت در سال ۱۳۵۰ پذیرفته نشده بود. من آن زمان در حوزه‌ی دیگر از سازمان کار می کردم و بیشتر با دستگاه‌های فتوکپی برای بازانتشار ارگان و جزوه‌های سازمان سروکار داشتم. شبی عمو پرویز با من تماس گرفت و از من خواست که روز بعد برای کار مهمی به محل کارش بروم. عمو پرویز به دشواری می‌توانست دلگیر بودن‌اش را پنهان کند و آن روز سخت درهم بود. جزوه‌ی قدیمی که پیش از انقلاب منتشر کرده بود و در آن برای انجام مصاحبه و درخواست عفو، از خلق ایران پوزش خواسته بود، به‌دستم داد تا چندین رونوشت از آن با کیفیت خوب تهیه کنم. جزوه را پیشتر خوانده بودم، اما کنجکاو شدم و دوباره آن را خواندم. روز بعد که رونوشت‌ها را برای عمو پرویز بردم، چرایی نیازش به این رونوشت‌ها را پرسیدم. ماجرای مخالفت با سخنرانی و پیام را گفت و افزود : می‌خواهم آن‌ها را به کمیته مرکزی سازمان بدهم. از رفتار رهبری سازمان سخت رنجیده بود و حق داشت. به‌گمان من عمو پرویز در آن جزوه به خود سخت بی‌انصافانه انتقاد کرده بود. بی‌پرده‌گویی انتقاد از خودش هر چند صادقانه و شجاعانه بود، اما چنان‌که پسین‌تر در این‌باره چند بار با هم گفت‌وگو کردیم، این نگاه به اعتراف‌گیری در پی شکنجه و فشار بر زندانی نادرست بود.عمو پرویز این نگاه را تا سال‌های آخر زندگی‌اش حفظ کرد و در آرش نیز به‌کار بست.

درنگ ششم
از زمستان سال ۱۳۶۶، و درپی نخستین اعتصاب غذای جمعی زندانیان در اوین و گوهردشت، خبرهایی که از ایران می‌آمد، همه روایت از فشارهای بیشتر بر زندانی‌های سیاسی در ایران و وضعیت ناگوار آن‌ها داشتند. شمار بسیاری از اعضای سازمان خواهان اقدام‌های جدی در این باره بودند. پاره‌ای از رهبران سازمان با آنکه خود نیز نگران بودند وآسیمه‌سری‌ها را می‌پذیرفتند، اما غرق در اختلاف‌های درون سازمانی در چاره‌اندیشی‌ها به آن برتری نمی‌دادند. من از ترکیه برای سازمان عفو چندین نامه از وضعیت زندان و خانواده نوشته بودم. در پاریس هم به‌هنگام مصاحبه برای درخواست پناهنده‌گی، نهاد بررسیدن درخواست‌های پناهندگی به جای مصاحبه‌ی فردی، نشستی با حضور نمایندگان سازمان‌عفو و جامعه‌های جهانی مدافع حقوق بشر برگزار کرد، که در آن‌جا بیشتر از زندان و شکنجه در ایران صحبت کردیم تا وضعیت خودم. در آن نشست خاله فاطی برای ترجمه مرا همراهی کرده بود. اما پس از آن نشست دیگر ارتباطی نگرفته بودم.

شبی در خانه‌ی عمو پرویز که در باره‌ی وضعیت زندانی‌ها صحبت می‌کردیم، عمو پرویز پیشنهاد کرد که جدا از اقدام‌های سازمان خود اقدام کنیم و با همیاری خاله فاطی با دفتر عفو بین‌الملل فرانسه در پاریس تماس بگیریم. از آن روز تا روز ۱۸ آذر ۱۳۶۷ یعنی همان شبی که خبر اعدام هبت را به من دادند، با خاله فاطی باربار به دفتر سازمان عفو بین‌الملل در پاریس رفتیم.

شهرهای بزرگ ایران در بهار ۱۳۶۷ موشک‌باران شدند. رژیم قطعنامه‌ی ۵۹۸ را پذیرفت و آتش بس اعلام شد، عملیات فروغ جاویدان مرگبارانه به پایان رسید و «رژیم فقها» همچنان برجا ماند. تا آن تابستان شوم فرا رسید.
در آن روزها عمو پرویز دیگر کمتر از «عموهای کمیته مرکزی» دفاع می‌کرد. او با شمار زیادی از اعضای کمیته آلمان همراه شده بود که با کمیته مرکزی ناهمسویی نظری و تشکیلاتی داشتند و کمی پیش از اعدام‌ها درتابستان ۶۷ از سازمان جدا شدند. عمو پرویز اما آن زمان از سازمان جدا نشد. روز ۱۹ مرداد پریوش خواهر بزرگم از تهران با وجود قطع بودن ارتباط تلفنی از ایران به خارج، اما توانست چند لحظه تماس بگیرید و بگوید : به دادمان برسید دارند همه را اعدام می‌کنند! سخت آشفته‌ بودم و بیشتر از همیشه پناه‌ام خانه پرویز و فاطی بود. در اواخر مهر ماه همان سال متوجه شدم عمو پرویز به‌گونه‌ای از من فرار می‌کند! به دل نگرفتم و چون همیشه با توجیه سیاسی آن را برای خودم حل کردم. یکی از روزهای پایانی آبان‌ماه برای قراری کاری به نزدیکی میدان جمهوری پاریس رفتم بودم که نزدیک محل کار عمو پرویز بود. صبح زودی بود و چون زودتر از ساعت قرارم به محل رسیده بودم، تا ساعت قرارم به کافه‌ای رفتم و با کمال تعجب عمو پرویز را دیدم که پریشان نشسته و دارد ویسکی می‌خورد. از دیدن من بسیار تعجب کرد و من احساس کردم مزاحم شده‌ام. بعدها برایم تعریف کرد که خبر اعدام هبت را پیشتر شنیده بوده و برای همین در آن روزها نمی‌خواست با من رودررو شود. آن چهره‌ی پریشان و دردمند همیشه در ذهنم مانده است. روز ۱۸ آذر ژاله خواهرم به اوین رفته بود و خبر اعدام را به او داده بودند، همان روز نیز من و خاله فاطی بازهم به دفتر سازمان رفتیم و عمو پرویز اما هیچ نگفت. ( ماجرای آن روز را در پاره‌ی پانزدهم نام‌ها و یادها بازگفته‌ام) آن شب مادرم از ایران به من تلفن کرد و خبر کوتاه ِ اعدام را گفت. پرویز در همه آن‌روزهایی که شمار زیادی از دوستان و رفقا به خانه من می‌آمدند، تنها آخر شب سری می‌زد و باز هم هیچ نمی‌گفت.
شبی از همان شب‌ها با او درباره‌ی برگزاری مراسمی برای هبت و به نام خانواده مشورت کردم. روز بعد عمو پرویز گفت که با مسعود نقره‌کار هم‌پرسی کرده و بهتر است مراسم را در آلمان برگزار کنیم. همین کار را کردیم. مسعود با کمک دوستان دانشجو سالن آمفی‌تاتر دانشگاه فرانکفورت را پیش‌گرفت و با عمو پرویز همه کارها را انجام دادند. «نسیم خاکسار»، «منصور خاکسار»، «ناصر کاخساز» رفقای سازمانی و همبندان هبت سخنران بودند و برنامه را «علی ستاری» همبند دیگر هبت و صدای مانای سازمان فدایی اجرا کرد. قرار بود که در مراسم تنها فراخوان کمیته هماهنگی نهادهای سراسری آلمان خوانده شود که برای نخستین بار به‌وجود آمده بود و گردهم‌آیی بزرگی در اعتراض به کشتار زندانیان سیاسی سامان داده بود و دیگر پیام‌های داده شده به مراسم تنها نام برده شود. اما مسئول کمیته آلمان سازمان، با قلدری نمی‌خواست نظر جمع را بپذیرد و رفتار کسی که ده‌ها عضو سازمان را مجبور به ترک سازمان کرده بود، حاشیه‌ساز شد. به هر روی مراسم با حضور بسیاری از چهره‌های سازمان‌های چپ و به‌وارانه‌ی فضای آن روزها که خط و خط‌کشی‌های سیاسی حتا به یادمان‌ها هم کشیده شده بود، به خوبی برگزار شد. چند روز پس از بازگشت از فرانکفورت، عمو پرویز به دیدنم آمد و گفت : این حضرات با چاقلی مسئول آلمان راه افتاده‌اند و دارند می‌گویند از تو استفاده شده! تا به نام همایون علیه سازمان اقدام کنی! اما جان ِ همایون و به حرمت سوگ‌مان هیچ نگو! نکته آن‌که هر چهار سخنران از اعضای برجسته سازمان و ناصر کاخساز و نسیم خاکسار عضو کمیته مرکزی سازمان بودند. نسیم خاکسار چندی پس از آن مراسم در گردهم‌آیی بزرگ انجمن‌های سراسری آلمان شعر بلندی را که برای هبت سروده بود با پیش‌گفتاری درباره‌ی خودش را چون کناره‌گیری از سازمان و کنشگری تشکیلاتی خواند. و آن مسئول هم مدتی پسین‌تر پی زندگی‌اش رفت!

به توصیه عمو پرویز عمل کردم و حتا پاسخی به گلایه‌های رفقای ارجمندم ندادم. تنها چندی بعد دیگر نمی‌توانستم تنها با قلبم وبی باورهایم زندگی کنم و پیش از عمو پرویز از سازمان کناره گرفتم.

درنگ هفتم
در پاییز ۱۳۶۹ با شماری از دانشجویان ایرانی که از ایتالیا به فرانسه آمده بودند و چند کنشگر تبعیدی دیگر گفت‌وگوهایی را برای انتشار مجله‌ای آغاز کردیم. چون همیشه این ایده را با عمو پرویز پیش‌کشیدم، که استقبال کرد، ولی چند روز بعد با همان جمله همیشگی « محمدرضا جون» دست نگه‌دار و ما هم در فکر کاری هستیم و نباید پراکنده‌کاری کرد، ماجرای آرش را که هنوز نامی نداشت، با من طرح کرد. من هم دوستان را برای نشستی با پرویز دعوت کردم. گفت‌وگویی چند ساعته انجام شد، چند نفری از آن میان من طرح عمو پرویز را پذیرفتیم. از آن پس چگونگی راه اندازی مجله را کمابیش با من در میان می‌گذاشت. آرش در میانه‌ی جنگ نخست خلیج فارس در بهمن ۶۹ منتشر شد. مقاله‌ی نخست نخستین شماره آن گزارشی درباره‌ی جنگ و نظم نوین جهانی بود که من تهیه کرده بودم.! من می‌دانستم مسعود نقره‌کار نیز از بنیاد‌گذاران آرش است، اما از وجود مهدی فلاحتی بی‌خبر بودم. فکر می‌کردم نشریه‌ای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی و با ارگانی سازمانی فاصله دارد. با آن‌که عمو پرویز از مشورت با رفیق محمدرضا شالگونی در باره‌ی آرش با من حرف زده بود. من همان زمان چون امروز رفیق شالگونی را یکی از شایسته‌ترین و مورداعتمادترین نیروهای چپ ایران می‌دانم. همکاری با آرش یا بهتر بگویم با عمو پرویز را شروع کردم و بسیار خوشحال بودم. هرکاری از دستم برمی‌آمد انجام می‌دادم، از کمک به صفحه‌بندی تا توزیع آرش در کیوسک‌های روزنامه‌فروشی در پاریس.

راست این است که آرش تنها با شخصیت و پشتکار و روش ویژه‌ی پرویز قلیچ‌خانی این همه سال دوام آورد و توانست به یکی از بی‌‌همتاترین رسانه‌های عقیدتی کشور تبدیل شود. پرویز قلیچ‌خانی بود که توانست در آرش نوشته و انگاره‌های شمار بسیاری از برجسته‌ترین روشنفکران، دانشوران و کنشگران چپ و ملی کشور را منتشر کند.

آرش آرام آرام راه باز می‌کرد. در آن سال‌ها شمار کنشگرانی که از سازمان‌های سیاسی جدا می‌شدند، رو فزونی داشت. آن زمان به آن‌ها «منفعل‌ها» می‌گفتند و هنوز تا «منفرد» خواندنشان راه درازی در پیش بود! نکته آنکه شماری از این کنشگران در آرش امکانی برای نوشتن پیدا کرده بودند که با گذشت زمان و بیشتر شدن بحران‌های سیاسی بازهم بر شمارشان افزوده شد. اما راست این است که برخی از فعالان سیاسی از انتشار آرش ناخرسند بودند و سخن‌پراکنی و به این و آن وابسته کردن آرش ادامه داشت. در شماره‌ی سه آرش پرویز قلیچ‌خانی نوشته‌ی کوتاهی منتشر کرد در آنجا آرش را حاصل همفکری با مسعود نقره‌کار و «‌م.پیوند» که از کودکی باهم بزرگ شده بودند، معرفی کرد. و از چگونگی کمک مالی برای انتشار آن روشنگری کرد. آرش مجله‌ای چون دیگر رسانه‌ها نبود. نه تحریریه داشت و نه روزنامه‌نگار ثابت که درباره‌ی مقاله‌ها گفت‌وگو یا تصمیم‌گیری انجام شود. همانگونه که به عمو پرویز شوخی-جدی می‌گفتم برای آن یک« مرکز غیبی» تصمیم می‌گرفت. از شماره‌ی ده «مهدی فلاحتی» یا همان م.پیوند به‌عنوان سردبیر معرفی شد. من هم در کنار کارهایم و به ویژه پس از آغاز همکاری با گزارش‌گران بدون مرز با آرش با همان نامی که عمو پرویز به من داده بود «محمدرضا همایون» کار می‌کردم. ( نامی ساخته شده از اسم کوچک من و «همایون» نامی که هبت برادرم را در سازمان فدایی با آن می‌شناختند. این نام البته «مستعار» هم نبود چون بسیاری در تبعید مرا به نام برادرِ ِ همایون صدا می‌زدند و می‌زنند!) بیشتر گزارش‌های خبری و گاه مصاحبه و …. اما همزمان با پُرآوازه شدن آرش، گونه‌ای که این نشریه در پیش گرفته بود برایم یادآور همان کار تشکیلاتی در سازمان سیاسی بود. آرش به‌درستی ارگانی سیاسی ایدئولوژیک بدل شده بود. من مخالفتی با نشریه‌ی عقیدتی نداشتم. عمو پرویز روش کار خود را داشت که با هیچ معیار روزنامه‌نگارانه‌ای هم‌خوان نبود. و من هم به گفته‌ی عمو پرویز « غلظت حقوق بشر خونم بالا رفته بود!» افزون بر حقوق بشر، زندان و اعدام و خاوران هم برایم پرسش‌های جدی بودند که باید به‌گونه‌ای دیگر درباره ی آن‌ها کار می‌کردم. نگاه آرش به این پرسمان‌ها با باورهایم همخوانی نداشت. چندین‌بار با عمو پرویز صحبت کردم و هر بار با « محمدرضا جون» عمو پرویز دلم نمی‌آمد بر باورم پافشاری کنم. در آخر بر سر چند نوشته و دست‌بردن در آن‌ها و سپس برخی نوشته‌ها و نقدهایی سوگیرانه و با نگاه تسویه‌حساب مانند و آن احساسی که گویا به نام نشریه با سازمانی سیاسی کار می‌کنم، سوایی‌ام را بیشتر کردم. با بیشتر شدن مسئولیت‌هایم در گزارش‌گران بدون مرز و راه اندازی تارنمای بیداران همکاری‌ام با آرش پایان یافت.

با این همه باید بگویم که پرویز قلیچ‌خانی آرش را برترین ارگان سیاسی چپ کرد که بسیاری از انگاره‌های گوناگون چپ را نمایندگی می‌کرد. دوسیه‌های آرش درباره‌ی پرسش‌برانگیز‌های جامعه از نگاه چپ با گردآوری انگاره‌های کمابیش « همه «عموهای» کمیته‌ مرکزی‌ها و عضوهای سازمان‌های سیاسی» بی‌‌‌پیشینه است. راست این است که آرش تنها با شخصیت و پشتکار و روش ویژه‌ی پرویز قلیچ‌خانی این همه سال دوام آورد و توانست به یکی از بی‌‌همتاترین رسانه‌های عقیدتی کشور تبدیل شود. پرویز قلیچ‌خانی بود که توانست در آرش نوشته و انگاره‌های شمار بسیاری از برجسته‌ترین روشنفکران، دانشوران و کنشگران چپ و ملی کشور را منتشر کند.

درنگ هشتم
پرویز قلیچ‌خانی نیز همه زندگی را در تیر آرش نهاد و پیوند با عمو پرویز بدون پیوند با آرش بس دشوار بود. افزون گسست‌های خانواده‌‌گی برای هر دوی ما و گاه سکوت را نپذیرفتن از سوی من در چند مورد، پیوند را کم‌رمق‌تر کرد. با این حال عمو پرویز را گاه‌به‌گاه می‌دیدم. برخی از روزنامه نگاران که با میانداری پرویزخان می‌خواستند ارتباط بگیرند یا روزنامه‌نگارانی که از من می‌خواستند تا با کاپیتان دیدار کنند. و البته و به ویژه هربار که عضوی از خانواده می‌آمد و دیدار با عمو پرویز بایسته‌ای بود که باید انجام می‌شد.
آخرین بار عمو پرویز را پیش از بیماری در مراسم رونمایی کتاب زنده‌یاد باقر مومنی دست‌رنج ناصر مهاجر دیدم. یکی از روزنامه‌نگاران ایران خواهان دیدار با او بود و وقتی گفتم با خرسندی پذیرفت. چند روز بعد در رستورانی همدیگر را دیدیم و جالب آنکه خبرنگار نتوانست به قرار بیاید و من و عمو پرویز تا نیمه‌شب با هم نوشیدیم و گفت‌وگو کردیم. بس خوشحالم که باز به گفته‌ی عمو پرویز با هم سنگ‌هایی را باز کردیم.

سال پیش بود که سر زده به دیدارش در آسایشگاه سال‌مندان رفتم. تا مرا دید لبخند زد و من خوشحال که عمو پرویز مرا شناخته است! چون همیشه دستش را گرفتم و بوسیدم. و چون همیشه «نکن پسر» بلندی گفت و دستش را کشید. همچنان لبخند بر لبش بود. تا نشستم گفت همایون ریش گذاشتی! کی آزاد شدی؟ قلبم به تپش افتاد. خواستم بگویم عمو پرویز منم! که ادامه داد خوب شد آمدی خارج!

سخت شگفت‌زده شدم چندی پیش از این دیدار در پرلاشز و در روز خاک‌سپاری مادر شایگان عمو پرویز را در کنار «رضا اکرمی» دیده بودم و وقتی به عمو پرویز گفته بود می‌شناسی، عمو پرویز لبخند پُر معنایی زده بود.
نمی‌دانم چقدر آن‌جا ماندم و چه گفتم. اما از آنجا تا خانه‌ام چندین کیلومتر را پیاده آمدم و گریستم. دیگر به دیدارش نرفتم. روزی که مهدی اصلانی می‌خواست برای دیدار خداحافظی برود، نخست با خودم گفتم من هم همراه شامیتی بروم، اما بعد پشیمان شدم، نه برای آسیمه‌سری و آشفته شدنم، برای دل پرویز نرفتم.

مادرم اگر بود، امروز سوگوار عمو پرویز بود. و باز می‌گفت به پرویزخان بگو همه نوشته‌ها و عکس‌ها و شعرهای هبت در آرش را نگه داشته‌ام. باز هم از پیمان‌داری همیشگی‌ پرویزخان به هبت و رفقایش و خاوران قدردانی می‌کرد.
مادرم اگر امروز بود، شاید دوباره همان مویه‌ی لری را می‌خواند که « کسی د ِ مو مرده د ِ او کسون نومی» ! (کسی از ما مرده است از آن کسان نامدار)

درنگ آخر
عمو پرویز یک روز پیش از سیزدهمین سالگرد رفتن مادرم رفت! در همان ۲ خرداد که نخستین بار در پاریس دیدمش. مادرم پرویز قلیچ‌خانی را دوست داشت، می‌گفت « پرویزخان با همه رفیق‌های هبت متفاوت است»، بی‌شک یکی نیز برای احترام و دلبستگی ویژه‌‌ای بود که عمو پرویز به هبت داشت و نیز برای لطف پدرانه و سایه مهر گسترده‌اش بر من و خانواده بود.

آخرین سفر مادرم به پاریس در سال ١٣٨۶ بود. چون همیشه پرویزخان به گفته خودش پیش از سوت داور به دیدارش آمد. در چنین دیدارهایی چه مادرم و چه دیگر اعضای خانواده‌ ،عمو پرویز گل و شیرینی نمی‌آورد، با چندین کیلو میوه می‌آمد! «من که می‌دانم در این روزها رفت‌وآمد زیاد است » آن روز تنها من و مادرم در خانه بودیم. پس از چند دقیقه‌ای من برای پاسخ به تلفنی به تراس خانه رفتم و گفت‌و‌گویم کمی به درازا کشید. به یک‌باره صدای بلند گریه شنیدم، با نگرانی به سالن بازگشتم و دیدم هر دو سخت می‌گریند. نخستین بار بود که این چنین گریه‌ی عمو پرویز را می‌دیدم. مادرم پس از رفتن عمو پرویز، گفت من نمی‌خواستم گریه کنم ولی با دیدن گریه‌ی پرویز بود که زار زدم. پرویزخان خواسته بود دوباره روایت نخستین بار به خاوران رفتن‌اش را پس از اعدام‌های ۶٧ تعریف کند و برایش چند بیت از مویه‌های لری را بخواند که در خاوران می‌خوانند! مادرم تعریف کرده بود و مویه خوانده بود.

چندی پس از کشتار تابستان ۶۷ نوار صوتی از مویه‌خوانی در سوگ هبت به‌دستم رسیده بود و یک روز که عمو پرویز به خانه‌ ما آمده بود و ماجرای نوار و مویه‌ها را تعریف کردم. با اصرارش نوار را گذاشتم تا گوش کند. آن روز عمو پرویز گریه نکرد، اما دژم و درهم بی‌درنگ برخاست و خداحافظی کرد و رفت. بعدها هرچه اصرار کرد کپی از نوار را به او بدهم، پشت گوش انداختم و ندادم.

گام‌ها و روش‌های سرکوب و بازداشت ۱۳۵۷ - ۱۳۷۰ (پاره‌ی آخر)

admin — 2026-06-26T09:25:04Z

در موفقیت ضربه‌های کاری به سازمان‌های سیاسی، شباهت ساختاری تشکیلات این سازمان‌ها کمک بزرگی به دستگاه اطلاعاتی رژیم بود. این ساختار که در راس آن رهبری، کمیته مرکزی و اجزای آن قرار داشت و سپس ارگان‌های رابط و مرکزی و در آخر بدنه‌ی سازمان، به تشکیلات متمرکز معروف بود. رابطه‌ی عمودی این ساختار تعقیب و مراقبت را به هدفش «سر مار» نزدیک می‌کرد. کمابیش همه‌ی سازمان‌های سیاسی با تفاوت‌هایی جزیی این ساختار را در زمان فرود آمدن ضربه داشتند.

ضربه‌های کارآ به سازمان‌های سیاسی
در موفقیت ضربه‌های کاری به سازمان‌های سیاسی، شباهت ساختاری تشکیلات این سازمان‌ها کمک بزرگی به دستگاه اطلاعاتی رژیم بود. این ساختار که در راس آن رهبری، کمیته مرکزی و اجزای آن قرار داشت و سپس ارگان‌های رابط و مرکزی و در آخر بدنه‌ی سازمان، به تشکیلات متمرکز معروف بود. رابطه‌ی عمودی این ساختار تعقیب و مراقبت را به هدفش «سر مار» نزدیک می‌کرد. کمابیش همه‌ی سازمان‌های سیاسی با تفاوت‌هایی جزیی این ساختار را در زمان فرود آمدن ضربه داشتند.

مجموعه دانسته‌های رژیم از این ساختار چه با جمع‌آوری اطلاعات در سال‌های پیشین و فعال کردن سرنخ‌ها و چه همکاری نادم‌ها و شناخت رژیم از رهبران سازمان‌ها و … تعیین کننده بود. به وارانه‌ی رژيم، نه دانسته‌های سازمان‌های سیاسی از توان پلیس سیاسی و نه تجاربی که در دوران «ستم‌شاهی» کسب کرده بودند با واقعیت آن روز و رژیم حاکم هم‌خوانی داشت. افزون این مجموعه تجارب پس از انقلاب نه جمع‌بندی و نه آموزش داده شد.

به‌مثل تعقیب و مراقبت، کنترل تلفنی و … همه بر کارکردهای ساواک استوار بود؛ و بیشتر برگرفته از دستور‌عمل «جزوه ساواک» بود که پس از انقلاب به دست سازمان‌های سیاسی افتاده بود و به آن اتکا می‌شد. نخست این جزوه‌ها حاوی همه‌ی تاکتیک‌ها و تکنیک‌های مورد استفاده پلیس سیاسی نبود و دوم رژیم جمهوری اسلامی نیز به آن دست‌یافته بود! و به پیشرفته کردن آن‌ها اقدام کرده بود از آن میان استفاده از ابزار مدرن چون فرستنده و گیرنده‌های قوی و کنترل از راه دور در تعقیب و مراقبت و …

به‌مثل سازمان‌های سیاسی برای بی‌اثر کردن کنترل تلفنی به موارد گفته شده در «جزوه ساواک» اتکا می‌کردند. اما تکنیک و کاربرد کنترل تلفن در زمان ساواک نه دستگاه‌های ماکروویو با قدرت کنترل چند هزار دستگاه که رژیم در اواسط سال ۶۰ به آن مجهز شده بود، که بسیار محدودتر بود. و البته باید گفت که حتا همان موازین امنیتی دوران ساواک نیز رعایت نمی‌شد. یا نفوذی در رژیم «ستم‌شاهی» کسی چون سیروس نهاوندی و عباسعلی شهریاری و مانند آن‌ها بود و نه یک عضو سازمان که زیر وحشیانه‌ترین شکنجه‌های بی‌رویه و زمان بر سر قرار آورده می‌شد.
دستگاه اطلاعاتی رژیم از اواسط سال ۶۰ کار متمرکز را درباره‌ی سازمان‌های سیاسی آغاز کرد. تخصصی شدن و تقسیم‌بندی بازجویی‌ها و تشکیل گروه‌های کاری پیرامون سازمان‌های سیاسی در هر شعبه بازجویی از جمله نشان‌های این کار متمرکز است. در اوین ۱۲ شعبه بازجویی به وجود آمده بود که شعبه‌های ۱، ۲، ۳ و ۷ مخصوص بازجویی از گروه‌های مسلمان به‌ویژه مجاهدین بودند.

این شعبه‌ها نیز بنابر وضعیت سازمانی و تقسیم‌بندی تشکیلاتی آن به بخش‌های مختلف تقسیم می‌شدند. مثلا شعبه یک تحت ریاست سربازجویی به‌نام حاج‌آقا پیشوا به دو بخش شعبه یک الف و شعبه یک ب تقسیم شده بود. شعبه ۳ نیز دارای دو بخش الف و ب بود. بنابر تشکل سیاسی و رده سازمانی زندانی، شعبه بازجویی آن تعیین می‌شد. یعنی سمپات‌ و سمپات‌های مالی و بعد عضو و کادر و کادر ویژه نظامی و … . شعبه ۷ مخصوص بازجویی از نیروهای ویژه نظامی و متمرکز بر مجاهدین بود که توسط وحشی‌ترین بازجوهای اوین با ریاست حاج‌آقا فکور قرار داشت. ناصریان (قاضی مقیسه) از مسئولین پسین اوین و یکی از عاملان اجرای کشتار ۶۷ از جمله بازجویان این شعبه بود. شعبه ۶ تحت ریاست فردی به‌نام حامد مخصوص بازجویی از زندانیان چپ و شعبه ۵ تحت ریاست سربازجو رحیمی برای زندانیان چپ توده‌ای و اکثریتی بود. شعبه‌های ۴، ۹ و ۱۰ موارد متفرقه را بازجویی می‌کردند. شعبه ۹ زیر نظر حاج‌‌آقا جواد پرونده‌های شهرستان‌ها و موارد خاص چپ یا مجاهد را در بر می‌گرفت.

از میانه‌ی سال ۶۰ تا اواخر سال ۶۴ ضربه‌های موثری بر سازمان‌های سیاسی وارد آمد. در این ضربات اولین هدف «مرکزیت» سازمان‌‌ها بود که در این مورد متاسفانه ضربه‌ها کمابیش موفق هم بودند. تقریبا همه‌ی رهبری سازمان پیکار، بخش بزرگی از رهبری اقلیت، سهند و کومه‌له، بخشی از رهبری راه کارگر، سازمان فدائیان خلق ایران همه‌ی رهبری و تشکیلات مخفی و نظامی حزب توده، بخشی از رهبری اکثریت، در فاصله ۶۰ - ۶۲ بازداشت و یا در به‌هنگام بازداشت کشته شدند.

از اواخر سال ۱۳۶۰ همه‌ی زندانیان در بازجویی مرحله‌ای را می‌گذراندن به‌نام «چارت‌کشی» که زندانی می‌بایست چارت تشکیلاتی را که با آن کار می‌کرد، در هر حدی که می‌شناخت می‌کشید. مجموعه‌ی چارت‌های یک تشکیلات واحد با هم مطابقت داده می‌شدند. این اطلاعات چه از سوی نادم‌ها به واقعی‌ترین شکل و چه توسط زندانیان مقاوم، کم و بیش غیرواقعی در اختیار بازجو قرار می‌گرفت. اما می‌توانست تا اندازه‌ای از چگونگی ساختار تشکل گفته‌شده را به‌دست دهد. واحد اطلاعات سپاه، افزون بر استفاده از اطلاعات به‌دست آمده در شعبه‌های زیر نظر خود همین تقسیم‌بندی‌ها را نیز در بند سه هزار و دویست و‌نه به‌گونه‌ای جدی‌تر سازمان داده بود. بازجویی‌های «فوق‌ تخصصی» به‌ویژه از رهبران و کادرهای بالای سازمان‌های سیاسی توسط بازجویان سپاه انجام می‌گرفت.

اطلاعات به‌دست آمده از بازجویی‌ها به گروه‌های کار انتقال داده می‌شد که در آن‌ها بخشی از نادم‌ها هم به خدمت مشغول بودند، تا از سوی آن‌ها جمع‌بندی شود و سپس دوباره در اختیار دستگاه اطلاعاتی قرار می‌گرفت. این گونه از میانه‌ی سال ۶۰ تا اواخر سال ۶۴ ضربه‌های موثری بر سازمان‌های سیاسی وارد آمد. در این ضربات اولین هدف «مرکزیت» سازمان‌‌ها بود که در این مورد متاسفانه ضربه‌ها کمابیش موفق هم بودند. تقریبا همه‌ی رهبری سازمان پیکار، بخش بزرگی از رهبری اقلیت، سهند و کومه‌له، بخشی از رهبری راه کارگر، سازمان فدائیان خلق ایران همه‌ی رهبری و تشکیلات مخفی و نظامی حزب توده، بخشی از رهبری اکثریت، در فاصله ۶۰ - ۶۲ بازداشت و یا در به‌هنگام بازداشت کشته شدند. از اواخر سال ۱۳۶۱ سیاست بازداشت‌های جمعی و خیابانی موجی و همه‌جانبه فعالان سیاسی کاهش یافت و ضربه موثر بر رهبری و «زدن سر مار» سیاست اصلی رژیم شد.

استفاده از روش‌های بازداشت جمعی، نظربگیری، تور پهن کردن و … اگرچه جای خود را به ضربات متمرکز داد. اما در مقطع وارد آوردن ضربه این تاکتیک‌ها برای دستگیری نیروهایی که ممکن بود از حلقه محاصره ضربات بگریزند به‌کار گرفته می‌شد. به‌عنوان مثال در تیر ماه ۶۲ زمانی که سپاه اقدام به وارد آوردن ضربه به تشکیلات راه کارگر کرد، کنترل خیابانی و تور پهن کردن تا اواسط مرداد ۶۲ در تهران ادامه داشت و یا در آبان همان سال، زمانی که سازمان فدائیان خلق ایران ضربه خورد تا پایان آذر ماه خیابان‌های تهران پُر از گشت و کنترل بود. جالب آن‌که بیشتر ضربه‌ها و بازداشت‌ها نیز در روزهای برگزیده‌ای از سال عملی یا اعلام می‌شدند که روزهای یادبود و جشن‌های سیاسی - مذهبی جمهوری اسلامی به‌شمار می‌آمد.

بازداشت به هنگام ضربه به معنای دستگیری «در حین ارتکاب به جرم» محسوب می‌شد و همین امر در بازجویی و چگونگی آن، اندازه‌ی اطلاعات در دست بازجو و نیروهای اطلاعاتی نقش پراهمیتی داشت. از آن‌جا که همه‌ی تشکل‌های سیاسی تقریبا این‌گونه ضربه خوردند، هر ضربه تجربه و اطلاعات بیشتری در خدمت رژیم بود که در آینده برای نیروی پسین به کار گرفته می‌شد.

باید بر این نکته تاکید کرد که عقب‌نشینی و تغییر ساختار تشکیلات از سوی سازمان‌های سیاسی نوعی مقابله با وضعیت موجود بود، اما این تغییر با تاخیر و آن‌هم در پی چند سال فعالیت علنی و نیمه‌علنی و بحران‌های درونی نمی‌توانست آن‌گونه که باید موثر باشد. تشکیلات غیرمتمرکز و قطع بسیاری از روابط عمودی تشکیلاتی فقط توانست ضربه را کندتر کند. ضمن آن‌که نیروی اصلی این مجموعه نیز همان افراد تشکیلاتی گذشته بودند. الگوی تشکل غیرمتمرکز نیز همان تشکل متمرکز اما در ابعاد کوچک‌تری بود. این تغییرات چنان‌که بعدها معلوم شد نتوانست پلیس سیاسی «رژیم فقها» را که «سرنخ‌های متعددی در دست داشت» از ضربه زدن باز دارد.

«… این ضربات عمدتا مربوط به سال‌های ۶۱ - ۶۲ می‌باشد. در دوره مزبور رژیم فقها با تمام قوا سرکوب نیروهای اپوزیسیون را شروع کرده بود و با استفاده از شناسایی‌های دوره علنی و نیمه‌علنی فعالیت آن‌ها، سرنخ‌های گسترده‌ای از سازمان‌های مختلف به‌دست آورده بود و به طور عمده روی تاکتیک تعقیب و مراقبت متمرکز شده بود. در این دوره با این‌که سازمان ما بر بستر سمت‌گیری توده‌ای و استقرار در میان کارگران، تبدیل ساخت نیمه‌علنی و متمرکز گذشته به ساخت مخفی و غیرمتمرکز را در دستور کار خود قرار داده بود، اما به‌دلیل شناخت رژیم از کادرها و اعضا و سرنخ‌های متعددی که از دوره فعالیت در شرایط نیمه‌علنی در روابط وجود داشت و کم‌تجربگی نیروهای جوان سازمان که در دوره انقلاب به جنبش کمونیستی پیوسته بودند و تجارب دوران ستم‌شاهی را به‌طور مستقیم در اختیار نداشتند این امکان به دست دشمن افتاد که سرنخ‌های اولیه‌ای به‌دست آورد و با کار پرحوصله تور تعقیب و مراقبت خود را برای به دام انداختن کادرهای سازمان ما پهن نماید. هما‌ن‌طور که فاکت‌ها نشان می‌دهد در هر یک از تورهای دشمن رفقای ما از وجود تور مطلع شده و برای خنثی کردن آن برنامه‌ریزی کرده بودند اما از آن‌جا که دشمن از چند نقطه شروع به پیشروی کرده بود و از آن‌جا که اصل عدم تمرکز به‌طور تعمیق یافته پیاده نشده بود، آلودگی امنیتی بیش از حد ارزیابی، پیش روی کرده بود و در نتیجه ابعاد ضربه گسترش یافت و ضربات سختی بر پیکره سازمان ما وارد آمد.» (۵۳)

از کاربردی‌ترین روش‌های نیروهای اطلاعاتی رژیم در وارد آوردن ضربه، تعقیب و مراقبت‌های دائمی، پیچیده و گسترده بود و همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد این سیستم تعقیب و مراقبت با آن‌چه که نیروهای سیاسی و عمدتا «چریک» از دوران رژیم پیشین تجربه کرده بودند کاملا تفاوت داشت. هر «سرنخ» در دست رژیم به «سوژه» تعقیب و مراقبت تبدیل می‌شد تا به هدف و ضربه منجر شود. «سوژه» گاه ماه‌ها زیر مراقبت و تعقیب بود تا سرنخ اصلی پدیدار شود. و طی این مدت «مرکز» مجموعه اطلاعات را بررسی و گروه‌های کار به شناسایی موقعیت و مقام سوژه می‌پرداختند. تعقیب‌های دراز مدت بیشتر با استفاده از ابزار پیشرفته، بسیج نیروهای انسانی در نهایت دقت انجام می‌گرفت.

«تور مهم دیگر پلیس در روابط سازمان ما در تابستان ۶۱ پهن گردیده منجر به دستگیری تعدادی از رفقا و از دست رفتن بخشی از امکانات چاپ گردید. در جریان همین عملیات پلیس سیاسی بود که ناصر یاراحمدی خائن (رحیم خائن که به اختصار ر-خ می‌نامیم) نیز دستگیر گردید و پلیس با استفاده از اطلاعات این خائن خودفروخته دام بزرگ‌تری را برای ما پهن نمود. در مورد سرنخ اولیه این تور تعقیب و مراقبت دو احتمال وجود دارد. گویا برادر فالانژ ر-خ یک‌بار وی را سوار ماشین شخصی که در اختیار او بود، می‌بیند و احتمالا شماره ماشین را در اختیار پلیس دشمن می‌گذارد. احتمال دوم این‌ است که چون یکی از فامیل‌های نزدیک همسر ر-خ از مقامات زندان بود، ممکن است از کانال تعقیب مادرزن ر-خ، سرنخ از او به‌دست پلیس افتاده باشد. به‌هر حال دشمن با همین سرنخ به‌ظاهر ساده تور خود را می‌گسترد.

موارد مهمی که از این تور تعقیب و مراقبت نمود پیدا کرد، به‌این قرار است:

در اثر مشاهده چند نمونه مشکوک در حول و حوش ر-خ، وی و همسرش در قرنطینه قرار می‌گیرند و علاوه بر این قرار می‌شود که برای مدتی از خانه خود عقب‌نشینی کنند و به‌طرق غیرمستقیم از رجوع یا عدم رجوع پلیس به خانه‌شان کسب خبر کنند. پس از یک ماه به‌دلیل ندیدن مورد مشکوک جدید و عدم یورش پلیس به خانه‌شان مجددا به خانه خود برمی‌گردند. پس از حدود دو هفته در صبح روز پنج‌شنبه (در شهریور ۶۱)، ر-خ با ماشین خودش در خیابان فاطمی در حال پارک ماشین خود به ظاهر توسط یک ماشین گشت سپاه مظنون واقع می‌شود و پس از این‌که او را بازرسی می‌کنند و ماشین را هم کاملا می‌گردند از او سوالاتی می‌کنند که چون محمل خوبی داشت آن‌ها به ظاهر قانع می‌شوند. سپس از وی می‌پرسند که چند روز قبل ماشین خود را به چه کسی داده بودی؟ با این سوال، ر-خ متوجه می‌شود که قضیه تصادفی نیست و برنامه‌ای در کار است. زیرا او چند روز قبل ماشین را به یکی از رفقای سازمان داده بود.

احتمالا دشمن با این تاکتیک می‌خواست که او احساس خطر کند و برای ارتباط سریع‌تر و فعال‌تر با سازمان به تکاپو بیفتد، تا دست به حرکات اضافی برای ارتباط‌گیری بزند و دشمن بتواند تعقیب و مراقبت خود را فعال نماید زیرا در این دوره ر-خ قرنطینه و طبعا روابطش محدود بود. با توجه به این‌که ماشین ر-خ بهترین سرنخ و رد برای تعقیب بود دشمن با این تاکتیک می‌توانست موجب شود که ر-خ شتاب‌زده برای ارتباط فعال‌تر با تشکیلات به این و آن رابطه سریزند و موجب گسترش آلودگی و به‌دست آمدن سرنخ‌های جدید شود.

دو روز قبل از این حادثه رفیق -A به خانه ر-خ رفته و شب نیز در آن‌جا مانده بود و صبح روز بعد که -A از خانه بیرون می‌آید و سوار ماشین خود می‌شود، متوجه می‌شود که دو عدد از قرص‌هایش کف ماشین افتاده است. داشبورد را باز می‌کند و مشاهده می‌کند که شیشه قرص در حالی‌که سرش بسته است در جای خود قرار دارد. ماشین را وارسی می‌کند و مشاهده می‌کند که شیشه درب عقب ماشین پایین است. بالافاصله به خانه برمی‌گردد و واقعه را برای ر-خ شرح می‌دهد و تاکید می‌کند که ممکن نیست هیچ‌یک از دو اشتباه را کرده باشد (انداختن دو قرص کف ماشین در حالی‌که به‌دلیل بیماری حاد به آن محتاج بود و نیز باز گذاردن شیشه درب ماشین.) ر-خ معتقد بود که دزد این‌جا زیاد است و حتما کار دزد است.

رفیق A در حالی‌که به حادثه کاملا مشکوک شده بود از خانه بیرون می‌آید و آن روز خود را کاملا چک می‌کند که چند نمونه مشکوک می‌بیند که با ضد تعقیب بلافاصله مورد مشکوک متوقف می‌شود. در واقع دشمن به‌دلیل داشتن شماره ماشین رفیق A و نیز سرنخ‌های دیگری که در دست داشت، نمی‌خواست به نحوی رفیق را تعقیب کند که حساسیت او را برانگیزد و به محض مشاهده علائم هشیاری و حساسیت از رفیق A بلافاصله تعقیب را رها می‌کرد.

روز پنجشنبه رفیق A به وسیله تلفن با ر-خ تماس می‌گیرد و سپس برای بررسی مساله با ماشین خودش به سمت خانه او حرکت می‌کند. در بین راه متوجه می‌شود که به طور فشرده توسط اکیپ‌های تعقیب و مراقبت تحت تعقیب قرار دارد. رفیق A با ضدتعقیب‌های متعدد به ظاهر از تور خارج می‌شود و به خانه ر-خ می‌رود. او به رفیق A ماجرای بازجویی خیابانی خود را در خیابان فاطمی شرح می‌دهد و با توجه به مجموعه نمونه‌های مشکوک تصمیم می‌گیرند که از خانه خارج شوند. خانه ر-خ در واقع مدتی بود که تحت مراقبت قرار داشت و مامورین در خانه‌ای در حوالی آن‌جا مستقر بودند و از آن‌جا با دوربین و بی‌سیم رفت‌وآمد را کنترل می‌کردند و نکته جالب این‌که هیچ‌وقت رفقا را از کوچه‌ای که خانه ر-خ در آن‌جا واقع بود، تعقیب نمی‌کردند. بلکه حرکت آن‌ها را با بی‌سیم به تیم‌های تعقیب اطلاع می‌دادند و به مجرد این‌که رفقا وارد خیابان‌های اطراف می‌شدند، تعقیب را شروع می‌کردند.

این‌بار نیز مامورین با همین شیوه تعقیب را شروع کردند و رفیق A تا هنگام ورود به پارک‌‌وی متوجه تعقیب نشد. در مسیر پارک‌وی رفیق A متوجه یک گله پاسدار می‌شود که ماشین‌ها را متوقف کرده و مورد بازرسی قرار می‌دادند. اما با کمال تعجب به رفقا اجازه عبور می‌دهند. در حین عبور از کنار پاسداران رفیق A یک ماشین ب.ام.و با دو سرنشین را کنار خود می‌بیند. هدف رژیم از این کنترل و بازرسی خیابانی این بود که امکان فرار سوژه را با یک توقف اجباری به حداقل برساند و یک‌بار دیگر سوژه را چک و نیروهای تعقیب را در موقعیت مناسب قرار دهد. پس از عبور از کنار پاسداران، رفیق A از آینه بغل ماشین خود متوجه می‌شود که یک نفر در صندلی عقب ب.ام.و خود را مخفی می‌کند. در طول مسیر پارک‌وی چند بار رفیق A سرعت ماشین خود را کم و زیاد می‌کند. اما ب.ام.و نیز با تکرار این کار فاصله خود را با ماشین حفظ می‌کند که قطعیت تعقیب را به اثبات می‌رساند.

پس از عبور از چند خیابان همراه با ضد تعقیب ر-خ و همسرش از اتومبیل پیاده می‌شوند و رفیق A با ماشین سریعا دور می‌شود و با ضد تعقیب از تور خارج می‌شود. دشمن، ر-خ و همسرش را همان روز دستگیر می‌کند و از آن‌جا که شماره ماشین رفیق A را نیز در دست داشت، به پیدا کردن او امیدوار بود. رفیق A که از تور پلیس خارج شده بود ماشین را شبانه در جایی پارک می‌کند و فردا صبح برای جابه‌جا کردن ماشین به محلی که ماشین را پارک کرده بود، می‌رود. پلیس که شماره ماشین را در دست داشت، توانسته بود با بسیج نیروهایش محل پارک ماشین را پیدا کند و به‌این ترتیب رفیق A مجددا در تور پلیس قرار می‌گیرد.

رفیق A جای ماشین را تغییر و سپس پیاده و نیز با استفاده از تاکسی برخی از کارها و قرارهایش را انجام می‌دهد. رفیق A حتی در این لحظه تعقیب و مراقبت را بیشتر در حد در دام بودن ر-خ و خانه او می‌دید و به این نکته که ممکن است تور تعقیب و مراقبت گسترش و عمق بیشتری داشته باشد، بی‌توجه بود.» (۵۴)

در این تعقیب و مراقبت‌ها علاوه بر استفاده از اکیپ‌های متعدد، از ابزار پیشرفته چون رادارهای ردیاب و فرستنده‌ها و گیرنده‌های قوی نیز استفاده می‌شد.

برخی از زندانی‌ها پس از سال‌ها اسارت در جمع‌بندی تجارب خود به این موارد پی بردند.

«در ارتباط با تعقیب وسیله نقلیه پلیس غیر از تعقیب مستقیم که امکان کنترل آن توسط راننده از طریق آینه جلو و بغل وجود دارد از فرستنده‌هایی استفاده می‌کند که مثلا تشخیص می‌دهد که فلان ماشین را که تحت نظر داشته‌اند در چه حوالی پارک کرده و آن‌وقت می‌تواند محل را بدون آن‌که راننده شکی در مورد تعقیب وسیله نقلیه‌اش کرده باشد، تحت نظر گرفته و اطلاعات خود را تکمیل کند.» (۵۵)

تکمیل اطلاعات، شناسایی مقام و موقعیت «سوژه» بود. به همین دلیل سپاه اقدام به فیلم‌برداری و گرفتن عکس می‌کرد. با عکس و شناسایی آن به اهمیت سوژه پی می‌برد و چگونگی ادامه‌ی تعقیب و مراقبت را سازمان می‌داد. رهبران شناخته‌شده‌ی سازمان‌های سیاسی، زندانیان سیاسی سابق که اکثرا از رهبران و مسئولین تشکل‌ها بودند، «پایه‌های» اهمیت «سوژه» را تشکیل می‌دادند.

«آخرین موردی که موجب شد رفقا تعقیب مراقبت را قطعی بدانند این بود که رفیق مسئول که خود چند مورد تعقیب و مراقبت دیده بود. روزی در حین عبور از خیابان یک ماشین در برابرش توقف می‌کند و از داخل ماشین با دوربین از رفیق عکس می‌گیرند و ماشین به سرعت حرکت می‌کند و دور می‌شود.» (۵۶)

عکس‌برداری و فیلم گرفتن در سال‌های اولیه بعد از انقلاب آغاز شده بود، به جز مورد زنده‌یاد محسن فاضل که در آغاز این نوشته آمد، موارد بسیاری دیده شده بود از جمله در مورد حزب توده ایران که به نوعی رکورددار عکس و فیلم و مراقبت بود.

«طبری گفت: روبروی دفتر کار عموئی هم دوربین نصب کرده‌اند و از هرکس که به آن‌جا رفت و آمد می‌کند عکس‌برداری می‌کنند.» (۵۷)

تعقیب و مراقبت دستیابی به هدف «زدن سر مار» و در تور قرار دادن جمع وسیع را مدنظر داشت ولی هرآن‌جا که امکان پاره شدن تور پلیس به وجود می‌آمد و یا «سوژه» خود دارای اهمیت بود. پلیس اقدام به دستگیری موردی می‌کرد. اگر «سوژه» آن اهمیت لازم را نداشت دستگیری موردی را تصادفی وانمود می‌کرد.

«یک تاکتیک مهم دشمن… بازجویی خیابانی و بازداشت‌های کوتاه‌مدت بود که پلیس از این طریق اطلاعات خود را تکمیل می‌کرد و با صحنه‌سازی آن را تصادفی جلوه می‌داد تا ما را خام سازد.» (۵۸)

«خام» کردن نیروهای سیاسی فقط با بازداشت‌های خیابانی نیست، سناریوهای پیچیده دستگاه اطلاعاتی رژیم بر بستر زمینه‌هایی است که این «خام‌سازی»ها امکان می‌یابند. سازمان فدائیان خلق ایران که ضربات فاجعه‌باری را متحمل شد، در یکی از تحلیل‌های درونی خود از ضربات چنین می‌گوید:

«ماجرای اصلی دو ضربه اخیر از این‌جا شروع شد که در شهریور ماه یکی از کاندیداهای عضو سازمان به نام «ش» که از امکانات گسترده‌ای برخوردار بود و این امکانات مورد استفاده بی‌ویه رهبری تهران قرار می‌گرفت، به‌دستور تشکیلات، به دلیل ضعف‌های مبارزاتی‌اش از طرفی و داشتن اطلاعات زیاد از طرف دیگر، عازم خارج می‌شود. فرد نام‌برده مساله سفرش به خارج را با چندین نفر از روابط محفلی‌اش از جمله شخصی به نام غ، که سابقا با یکی از گروه‌های سیاسی بوده و سپس به مهره رژیم مبدل شده بود، مطرح می‌نماید. این خبر از این طریق به پلیس درز می‌کند. او قبل از خارج شدن از کشور دستگیر می‌شود (درست‌تر آن‌که به هنگام خروج از کشور دستگیر می‌شود) و سریعا تسلیم خواست‌های پلید دشمن می‌گردد. او در شرایطی که دستگیر شده بود از طریق تلفن وانمود می‌کند که سالم به ترکیه رسیده است.

رفقای کمیته تهران هم به جای این‌که خبر سلامت او را از طریق تشکیلات ترکیه پیگیری نمایند و از این طریق متوجه سلامت‌اش شوند، قرار سلامت را به‌گونه‌ای تنظیم نمودند که در صورت دستگیری امکان رو دست خوردن وجود داشت، به همین‌خاطر اطلاعات او روی تشکیلات کور نشد و کمیته تهران کماکان امکاناتش را مورد استفاده قرار می‌داد. این واقعه در شروع ضربه مهر ماه نقش بسیار اساسی داشت. چون اولا مادر «ش» پیک مستقیم «ج» یکی از اعضای کمیته ایالتی تهران بود و او بر این مساله آگاهی داشت و پلیس را پس از دستگیری در جریان قرار داده بود.

ثانیا تا نزدیک به ۲۰ روز پس از دستگیری «ش» کمیته ایالتی تهران از ماجرا بی‌اطلاع بود و این مدت برای پلیس فرصت طلایی به وجود آورد تا تعدادی از نیروهای بالای تشکیلات را تحت تعقیب مراقبت قرار دهد. ثالثا اطلاعات او از رفقای بالای تشکیلات به‌دلیل استفاده بی‌رویه از امکاناتش زیاد بود. به‌دنبال این قضیه کمیته ایالتی تهران متوجه تعقیب و مراقبت می‌گردد و برای خنثی کردن آن چند هفته وضعیت فوق‌العاده اعلام می‌کند. اما علی‌رغم این آمادگی تاکتیک تعقیب و مراقبت به‌نحو گسترده مورد استفاده پلیس قرار گرفت و بر زمینه ضعف ساختاری این تاکتیک موثر واقع شد.

در حدود ۱۸ مهر ماه یکی از رفقای کمیته ایالتی تهران که رد به او منتقل شده بود، دستگیر می‌شود. به‌دنبال آن روز ۲۶ مهر ماه یکی دیگر از اعضای کمیته ایالتی تهران به نام «ج» که در مرکز تعقیب و مراقبت بود، دستگیر می‌شود و زیر شکنجه‌های وحشیانه و قرون وسطایی رژیم خون‌ریز جمهوری اسلامی تسلیم شده و قرار اجلاس هیات اجراییه و یا به احتمال زیاد کمیته ایالتی تهران که به منظور بررسی وضع فوق‌العاده ایالت تشکیل می‌شد را لو می‌دهد. پلیس در روز ۲۸ مهر ماه حدود اوایل شب کلیه رفقای کمیته ایالتی تهران را در درون جلسه دستگیر می‌کند.» (۵۹)

استفاده از تواب-نفوذی و وادار کردن زندانی در زیر شکنجه‌های وحشیانه به همکاری که در تجربه‌های گذشته (گروه فرقان، تشکیلات دادستانی و …) نمونه‌های موفقی به حساب می‌آمدند، یکی از اصلی‌ترین تاکتیک‌های دستگاه‌های اطلاعاتی تبدیل شده بود. و چشم اسفندیار ساختارهای تشکیلاتی که بیش از ضوابط امنیتی بر روابط فردی متکی بودند. فرد در این شرایط در صورت عدم مقاومت خطری است که نه تنها روابط پیرامون خود که مجموعه وسیعی را در خطر قرار می‌‌دهد.

سازمان فداییان، در ادامه تحلیل درونی در رابطه با مساله ساختار می‌گوید:

«… بر زمینه ضعف ساختاری،‌ شکسته شدن عنصری توانست ضربات قابل توجهی متوجه تشکیلات نماید. در این یورش مدارک، اسناد و قرارهای مکتوبی از منازل رفقا کشف شد که دامنه ضربه را گسترده‌تر نمود، به‌گونه‌ای که ضربه به تعداد زیادی از کادرهای ذخیره کمیته ایالتی و مسئولین واحدهای پایه کشیده شد و اسناد و امکانات مالی با خسارتی قابل توجه، به‌دست پلیس افتاد.»

پنهان کردن زندانی که به همکاری پرداخته بود، حتا ماه‌ها پس از دستگیری از چشم دیگر زندانیان و یا حتا از تشکیلات، اوج موفقیت روش تواب-نفوذی بود. در بسیاری از مورد زندانی نادم حتا قرارهای سلامت خود را نیز اجرا می‌کرد. صحنه‌سازی‌های پلیس با استفاده از تواب‌ها و یا تصادفی جلوه دادن دستگیری، بازی با ذهنیت نیروهایی بود که سال شصت را پشت‌سر گذاشته بودند و شناسایی خیابانی را امری طبیعی قلمداد می‌کردند! گشت‌های رنگارنگ سپاه در خیابان‌ها و ذهنیت شناسایی از طریق توابین، یک شگرد اصلی سپاه را پنهان می‌ساخت، تعقیب و مراقبت‌هایی که بافتن «تور» ریزبافت و بزرگی بود.

«در خرداد ماه پلیس که متوجه برخی واکنش‌ها از جانب رفقا می‌شود تصمیم به دستگیری و حذف رفیق مقصود از روابط می‌گیرد و این رفیق را همراه همسرش در خیابان و ظاهرا از طریق شناسایی توسط یکی از نادمین که رفیق را می‌شناخته دستگیر می‌نماید. پلیس به‌این ترتیب می‌خواست که مورد را تصادفی جلوه دهد در حالی‌که کاملا آگاهانه و برنامه‌ریزی شده بود. اما همسر رفیق مقصود را آزاد می‌کند تا هم به‌عنوان یک سرنخ از او استفاده کند و هم این‌که خبر صحنه‌سازی برای دستگیری رفیق را به گوش سازمان برساند.» (۶۰)

استفاده از صحنه‌سازی‌ها علاوه بر سردرگم کردن نیروهای تشکیلات، عامل فشار بر زندانی در بازجویی نیز بود. طبیعی جلوه دادن یک دستگیری یا توجیه تعقیب و مراقبت، در ذهن نیروهای سیاسی که به‌دنبال حرکات «مرموز» و «غیرعادی» سپاه بودند شکی برنمی‌انگیخت و معمولا توسط مردم «عادی» زودتر از خود این نیروها کشف می‌شدند.

در سال ۶۲ یکی از سازمان‌های سیاسی محلی را برای دبیرخانه خود تحت محمل شرکت ساختمانی در اطراف میدان فردوسی کرایه می‌کند. به هنگام حمل و نقل وسایل، صاحب‌خانه به یکی از مسئولین سازمان که قرارداد را امضا کرده است، می‌گوید: «وسایل شما هم خیلی زیاد است، نکند شما هم خرابکار هستید.» و بعد توضیح می‌دهد که همین خانه در سال شصت یکی از خانه‌های تیمی مجاهدین بوده که مورد شناسایی و حمله سپاه قرار گرفته بود. مدتی بعد از استقرار، یکی از همسایگان به یکی از کسانی که به شرکت رفت‌وآمد دارد، گوشزد می‌کند که گویا مدتی است یک واکسی در این کوچه بن‌بست و روبه‌روی شرکت آن‌ها مستقر شده است.» (۶۱)

ضربه سازمان فوق و دستگیری بخشی از کادرهای مرکزی آن تا امروز در پرده‌ای از ابهام است. ظاهرا با شناسایی یکی از رهبران سازمان زنده‌یاد هبت‌الله معینی چاغروند توسط ناصر یاراحمدی در خیابان و به شکل تصادفی پلیس همه‌ی سرنخ‌ها را فعال می‌سازد تا ضربه سراسری را وارد کند. ضربه به دبیرخانه سازمان و منزل زنده‌یاد بهروز سلیمانی که در هنگام دستگیری اقدام به خودکشی کرد و دستگیری تعدادی از کادرها و اعضا، از یک‌سو نشان‌گر نوعی تعقیب و مراقبت بیش از ضربه بوده است.

مواردی این‌گونه در اغلب ضربات که اصلی‌ترین نیروهای رهبری سازمان‌ها را نشانه رفته بودند، بسیارند:

«مورد مهم دیگر که روز قبل از ضربه ۷ تیر روی داد و در واقع بر اثر واکنش مردم، تحت کنترل و مراقبت بودن خانه‌ای که رفقای شهید علیرضا شکوهی و غلام ابراهیم‌زاده در آن زندگی می‌کردند رو شد، این بود که صبح روز قبل از ضربه ۷ تیر یکی از رفقا برای خرید بیرون می‌رود و مشاهده می‌کند که یک پاسدار بسیجی با اهالی ساختمان در حال مشاجره است. پاسدار می‌گفت که ما دنبال قاچاق‌چیان هروئین هستیم. با تحقیقات بیشتر رفقا روشن می‌شود که حدود ۱۷ روز است که عده‌ای مامور با دوربین و سایر وسایل در ساختمانی با ۵۰ متر فاصله مستقر هستند و آپارتمان‌های واقع در ساختمان مربوط به آن‌ها را تحت مراقبت قرار داده‌اند.

رو شدن این قضیه به‌این صورت بوده که خانمی که در یکی از آپارتمان‌های این ساختمان زندگی می‌کرد متوجه حرکات پاسداران که با دوربین آپارتمان‌های مقابل را کنترل می‌کردند شده و شروع به اعتراض و طرح این مساله با همسایه‌ها می‌کند که موجب اعتراض جمعی همسایه‌ها می‌شود و حالا پاسدار مزبور جهت توضیح برای آن‌ها آمده بود. رفیق شکوهی تصمیم می‌گیرد که یکی از رفقا که همراه او در خانه بود خانه را ترک کند و خودش در خانه بماند تا رفیق شهید غلام ابراهیم‌زاده نیز به خانه برگردد و با تکمیل اطلاعات تصمیم نهایی برای نحوه عقب‌نشینی از خانه را بگیرد. واقعیت این است که محمل‌سازی پاسداران که دنبال قاچاقچی هستند تا حدی زمینه این تصمیم را فراهم کرده بود.» (۶۲)

تعقیب و مراقبت اگر اصلی‌ترین روش برای ضربه بود. در کنار آن استفاده از دیگر امکانات برای وارد آوردن ضربه یا پیدا نمودن «سرنخ» اهمیت داشت. با این‌که استفاده از تلفن به شکل عمومی در همه‌ی سازمان‌ها منع شده بود، اما کم‌وبیش به‌عنوان وسیله ارتباطی سریع به کار گرفته می‌شد. استفاده از تلفن بنابر تجارب رژیم گذشته فقط در خانه و محل اقامت ممنوع بود. برای همین بسیاری از نیروها از تلفن‌های عمومی استفاده می‌کردند. در طی دوره‌ای دستگیری در اطراف کابین‌های تلفنی و تور گذاشتن در بعضی از مناطق تهران متداول بود. به نوعی که داشتن سکه‌های ۲ ریالی از جمله موارد «مشکوک» بودن محسوب می‌شد. استفاده از تلفن عمومی با این نگاه که کمتر امکان کنترل دارد چندان نادرست نبود. اما استفاده همیشگی در محدوده‌های معین به کنترل و شناسایی محل امکان می‌داد. ردیابی خانه‌های تیمی و منازل تحت کنترل از این طریق یکی از عوامل ضربه‌ها بود.

«در ۱۲ اردیبهشت ۶۱ ضربه سنگینی به سازمان مجاهدین وارد شد که طی آن رهبری بخش اجتماعی و تعداد زیادی از فرماندهان نظامی مجاهدین در محاصره دشمن گرفتار آمدند. در این ضربه مهم گویا سرنخ اصلی و علت تسری آن به‌این صورت بوده که یکی از پایگاه‌های مجاهدین در تقاطع شریعتی-رسالت به طریقی لو اما رژیم بدون آن‌که به پایگاه مزبور حمله کند از طریق کنترل تلفن پایگاه مزبور به برخی از پایگاه‌های مجاهدین و یا به تلفن‌های عمومی نزدیک پایگاه‌هایش می‌رسد. برای نمونه ۳ خانه پایگاهی در فرمانیه به‌این صورت لو می‌رود که آن‌ها از تلفن عمومی منطقه خود مرتبا با پایگاهی که در تقاطع رسالت بود تماس می‌گیرند و در نتیجه رژیم از طریق ردگیری خط تلفن به شماره کیوسک تلفن عمومی می‌رسد و کیوسک تلفن را زیر مراقبت می‌برد و با تعقیب مراجعین به تلفن عمومی مزبور، به یکی از خانه‌های رهبری بخش اجتماعی مجاهدین دست می‌یابد. سپس از آن‌جا که رهبری بخش اجتماعی توسط تلفن خانه‌ به خانه با هم تماس می‌گرفتند خانه‌های دیگر نیز لو می‌رود و سپس رژیم در ۱۲ اردیبهشت به طور هم‌زمان ضربه سنگین خود را وارد می‌سازد.» (۶۳)

از اواخر سال ۶۱ بخشی از سازمان‌های سیاسی اقدام به خروج رهبری سازمان و استقرار آن در خارج از کشور کردند. هدایت تشکیلات توسط رهبری در خارج از کشور استفاده بیشتر از وسایل ارتباطاتی را در دستور روز این نیروها قرار گرفت.
دستگاه اطلاعاتی رژیم نیز با آگاهی از این امر، کنترل خود را بر اداره پست و مخابرات شدت بخشید.
در مورد کنترل نامه‌ها، در طبقه دوم اداره پست مرکزی در خیابان سپه، صدها تن از پاسداران معلول جنگ مستقر شده بودند و به امر کنترل نامه‌ها می‌پرداختند. در اولین مرحله نامه‌هایی که به و یا از خارج ارسال می‌شدند با عبور از دستگاه کنترل وزن و تمبر بازدید می‌شدند و در صورتی‌که نامه‌ای غیرعادی تلقی می‌شد، یعنی وزنی غیرعادی داشت یا آدرس محل لو رفته‌ای از سازمان‌های سیاسی در خارج از کشور بر آن نوشته شده بود، تحت بازرسی دقیق‌تر قرار می‌گرفت. این‌گونه نامه‌ها با رد شدن از زیر اشعه‌های مادون در صورت نامریی‌نویسی کشف می‌شدند، آدرس، محل قرار و … سرنخ‌های تعقیب و مراقبت می‌شدند. در بسیاری از موارد رژیم خود حتا بعد از خواندن نامه به ارسال آن ادامه می‌داد و ماه‌‌ها حتا «رابطه» را «سالم» نگه می‌داشت تا سرنخی را بیابد.

در رابطه با کنترل تلفنی، در اداره مخابرات مرکزی در میدان توپخانه، مرکز ماکریور، امر کنترل تلفن‌ها را پیش می‌برد، این دستگاه می‌توانست صدها مکالمه را به‌صورت هم‌زمان ضبط کند و در صورت وجود گفت‌وگوی غیرعادی شماره را در خارج و داخل شناسایی کند، شماره‌های لو رفته‌ خارج در حافظه این دستگاه همین‌که ارتباط وصل می‌شد مکالمه را ضبط می‌کرد.

در این مرحله نیز دستگاه اطلاعاتی رژیم گام‌ها از سازمان‌های سیاسی جلو بود ضربات جدی در سال‌های ۶۳ - ۶۶ به بقایای تشکل‌های سیاسی در ایران بیشتر از طریق ارتباطات خارج وارد آمد و یا این ارتباطات در آن موثر بودند. موثر بودن ارتباط با خارج از این نظر اهمیت داشت که مرکز فرماندهی در خارج از طریق عمدتا تلفن بر نیروهای خود فرمان می‌راند. تبدیل شماره تلفن‌های لو رفته در داخل به «سرنخ» تعقیب و مراقبت و در صورت ضربه استفاده از تلفن خارج برای «خام» کردن مرکز ارتباطات و فرماندهی از طریق فشار آوردن به زندانی در اعلام سلامت خود بهترین فرصت برای ضربه و بازداشت‌های جمعی بود.

«پس از حدود یک ماه و نیم که از ضربه گذشته بود ج از زندان با ما تماس گرفت و خبر سلامتی خود و رفیق دبیر تهران را به اطلاع ما رساند. با این‌که صدایش کمی تغییر کرده بود ما نتوانستیم متوجه شویم که از زندان تماس می‌گیرد. این مساله زمانی تقویت گشت و شگرد پلیس موثر افتاد که دبیر تهران نیز حدود یک ماه پس از تلفن ر-ج با ما تماس گرفت و خبر سلامت خود را به ما رساند.» (۶۴)

رژیم علاوه بر کنترل تلفن و پست، نیروها و رفت و آمدها را نیز به خارج تحت کنترل داشت در این رابطه حتا گاه بعضی از پیک‌ها اجازه رفت و آمد می‌داد.

ضربه بزرگی که سازمان اکثریت در تابستان سال ۶۵ متحمل شد و در طی آن صدها نفر از فعالان آن در داخل دستگیر شدند، حاصل ماه‌ها و حتا سال‌ها کار مدام تعقیب و مراقبت بود.

«همه‌ی کادرهای شرکت‌کننده در پلنوم وسيع ۶۵ … به هنگام بازگشت به ایران دستگیر و اعدام می‌شوند… بنا به پیام این رفیق فدایی از زندان، مسئولین اطلاعاتی رژیم قبل از برگزاری پلنوم وسیع از محل برگزاری، تاریخ و تعداد شرکت‌کنندگان آن باخبر بوده‌اند…» (۶۵)

این بازداشت‌های وسیع در زمانی رخ داده بود که مساله ارتباطی سازمان اکثریت علاوه بر راه‌های معمول یعنی پست و تلفن از طریق قاچاقچیان مواد مخدر نیز در افغانستان زیر ضرب قرار گرفته بود.

«آیا استفاده از ضد انقلابیون افغانی که در ارتباط مستقیم با ساواما بودند به‌عنوان پیک و رابط با فعالان تشکیلات و از جمله با سرشاخه‌های تشکیلات داخل و لو رفتن صدها فدایی مبارز…» (۶۶)

در چنین شرایطی است که

«علیرضا اکبری شاندیز «جواد» عضو ه-س مسئول کردستان … تا آخرین روزهای زندگی از زندان «اوین» با خانه‌ای در برلن غربی که به اصطلاح مرکز ارتباط با داخل ایران بود تماس تلفنی داشته است.» (۶۷)

دستگاه اطلاعاتی رژیم به ضربه زدن در ایران بسنده نکرد، در طی این سال‌ها چند ده نفر از فعالین سازمان‌های سیاسی توسط «نفوذی»های رژیم در خارج از کشور ترور شدند. در پاکستان ترکیه، اتریش و … تاکتیک ترور به وسیله نفوذی و برقراری رابطه و کشاندن «سوژه» این‌بار به کشوری مرزی و کشتن آن‌ها، نیاز به تشکیلات وسیع در خارج از کشور داشت.

سخن آخر

«هر سازمان رزمنده‌ای که برای کسب قدرت درگیر مبارزه طبقاتی است الزاما در رویارویی‌های مستمرش با پلیس سیاسی صدماتی را متحمل خواهد شد.» (۶۸)

تقریبا همه‌ی تحلیل‌ها و گفته‌ها درباره‌ی ضربات و بازداشت‌ها با این کلمه‌ها آغاز و پایان می‌یابند. اما این گفته‌ها که در اساس گفته‌های درست‌‌اند، در نگاه به فاجعه نه می‌تواند یاری‌گر بازنگری و نه روشن‌گری باشند.

پاسخ به همه‌ی چرایی ضربه‌ها حتا امروز نیز پس از سال‌ها کار دشواری است. گذشته از این که سازمان‌های سیاسی نیز تمایلی به یادآوری دوره‌های تلخ تاریخ خود ندارند. اما باوری که این ضربه‌ها و نتایج هولناک آن را «امر تاریخ و اجتناب‌ناپذیر بودن تلفات در مبارزه» و … می‌داند، باوری ساده‌انگار و توجیه‌گر است که چشم بر تاریخ و حقیقت بسته است. باوری که خوش‌بینی، غفلت، ناتوانی در رهبری و هدایت و ناباوری به قدرت و توان رژیم را نه می‌خواهد و نه می‌تواند (با خوش‌بینانه‌ترین تحلیل) قبول کند.

در مبارزه با رژیم‌های مستبد و جنایت‌کار آن هم از نوع مذهبی آن، باید منتظر هر لحظه‌ی حادثه بود، اما تکرار فاجعه به‌گونه‌ای سیستماتیک پاسخ‌های دیگری می‌طلبد. در این باره باید گفت که هر چند می‌توان و باید میان سازمان‌های سیاسی و نگاه و منش و سیاست آن‌ها در قبال جمهوری اسلامی تفاوت قائل شد. و طبعا این تفاوت‌ها در رابطه با تحلیل از ضربات نقش دارند. اما پرسش پراهمیت‌تر پاسخ به چرایی روش واحد دستگاه اطلاعاتی در وارد آوردن ضربه‌ها به همه‌ی این سازمان‌ها و موثر بودن این روش در همه‌ی این موارد است.

چه برای آن سازمانی که خواهان سرنگونی بود و مشی مخفی را برگزیده بود و چه آن که با حمایت از رژیم آشکارا نیروی خود را در خطر حمله‌ی آن نهاده بود. نکته دیگری که باید بر آن تاکید کرد نبود انتقال تجارب به‌ویژه در شرایط استبداد و خفقان است که عاملی برای تکرار فاجعه است، به‌این معنا که جمع‌بندی و اطلاع‌رسانی از ضربه سازمان پیکار می‌توانست دیگر سازمان‌ها را هوشیار کند و بر این باور باید اضافه کرد که ضربه به گروه فرقان به‌‌عنوان نخستین سناریو در روزنامه‌های سراسری منتشر شده بود.

اعتراف به قدرت پلیس و ضعف خود، واقعیتی است که نباید سعی در پنهان کردنش کنیم و نه باید به فراموشی‌اش بسپاریم. فراموش نکنیم که ضعف‌ها، غفلت‌ها و ندانستن‌های‌مان را اگر پنهان کنیم، «ضربه‌ها» ادامه خواهند یافت و آن‌همه تلاش و ایثار و مقاومت در برابر وحشی‌گری‌های حکومت جهل و جنایت اسلامی را کم‌ارزش کرده‌ایم، هم از این رو باید فاجعه‌ها را بازگو کنیم و به آن بیندیشیم و در تکمیل و نقد و بررسی‌اش بکوشیم، فاجعه‌ها را باید به تصادف تبدیل کنیم.

«آن‌چه می‌‌کشد مرگ نیست، فراموشی است.»

گام‌ها و روش‌های سرکوب و بازداشت ۱۳۵۷ - -۱۳۷۰ پاره ی نخست

گام‌ها و روش‌های سرکوب و بازداشت ۱۳۵۷ - ۱۳۷۰ (پاره‌ی دوم)

پانوشت :

۵۳. تاکتیک‌های دشمن در تعقیب و مراقبت و رهنمودهایی برای مقابله با آن - انتشارات راه کارگر - ص ۳۵
۵۴. همان ص ۴۴ - ۴۶
۵۵. اتحاد کار - تعقیب و مراقبت تجاربی از زندان - گزارش یکی از مبارزان در بند که اخیرا آزاد شده است.
۵۶. ۵۳ ص ۴۳
۵۷. با گام‌های فاجعه - ف - شیوا
۵۸. ۵۳ ص ۴۴
۵۹. نقل قول‌های همه از تحلیل درونی سازمان فدائیان خلق ایران است که با نظر مسئولین سازمان برای انتشار در اختیار ما قرار گرفت.
۶۰. ۵۳ - ص ۵۲
۶۱. گفت‌وگو با یکی از بند رستگان و وابستگان سازمان فدائیان خلق ایران
۶۲. ۵۳ ص ۵۲
۶۳. ۵۳ ص ۳۶ - ۳۷
۶۴. به ۵۹ مراجعه شود
۶۵. نقش باند رهبری‌طلب در بی‌اعتمادی توده‌ها نسبت به جنبش فدائی - بهروز حقی - آلمان ۱۹۹۱
۶۶. همان
۶۷. همان
۶۸. به ۵۹ مراجعه شود.

ضد رسانه، «رسانه‌های» در خدمت رسانه‌ستیزی

admin — 2026-06-25T22:03:20Z

در پیدا، نایکسانی با رسانه ندارند. همه‌ی آن‌چه را دارند که یک رسانه باید داشته باشد: خبرنگار، اتاق خبر، تحلیل‌گر و کارشناس و البته توان‌مندیِ بی‌شمارِ اقتصادی برای جلب مخاطب. اما کارکردشان نه اطلاع‌رسانی، که درست به‌باژگونه‌ی رسانه، رسانه‌ستیزی است و در بنیاد دشمنی با حقیقت و دمکراسی.

پیشکاران رسانه‌ستیزی
بسیاری برآمدن ضد رسانه را به پیدایی دونالد ترامپ و کارزار انتخاباتیِ او در سال ۲۰۱۵ پیوند می‌دهند. دونالد ترامپ که
«رسانه‌های خبری جریان اصلی» را به عنوان «ماموران حزب دموکرات و هیلاری کلینتون» معرفی می‌کرد، آن‌ها را آماج حمله‌های پیاپی قرار می‌داد. روش‌های هراساندنِ وی از آن میانند: تهدید روزنامه‌نگاران به تلافی‌جویی و پیگرد، پنهان‌کاری در اطلاع‌رسانی و به‌ویژه درباره‌ی فرآیند تصمیم‌گیری‌ها، تردیدآفرینی در پایبندیِ روزنامه‌نگاران به اخلاق حرفه‌ای و در آخر و شگفت‌انگیزتر از همه، برانگیزاندنِ هواداران خشمگین‌اش علیه رسانه‌ها. این روش‌ها همچنان به مانند راه‌کارهای رسانه‌ستیزی به‌کار گرفته می‌شوند.

اما شمار دیگری، تنها به‌روزرسانی و گسترش این «خشم ضد رسانه‌ای» (Antimedia Anger) را با دشمنیِ ترامپ به رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران و تجلی یافتن‌اش در گردهمایی‌های پرشمار او در هنگام کارزارهای انتخاباتی و سپس پس از ورود رئیس‌جمهور به کاخ سفید پیوند می‌دهند. بر پایه‌ی کاوش‌های بسیاری از پژوهنده‌های آمریکایی، پدیداریِ خشمِ ضد رسانه را باید در سال‌های میانه‌ی دهه‌ی شصت میلادی و هم‌زمان با ورود دولت فدرال به مساله‌ی برای حقوق مدنی جستجو کرد. در آن زمان پرسمانِ «سوگیریِ ترقی‌خواهانه رسانه‌های خبری» در برابرِ اطلاع‌رسانی و دفاع از حقوق برابر پیش‌کشیده شد. سپس در آغاز دهه‌ی ۱۹۷۰ با حمله‌های ریچارد نیکسون گسترش یافت، با به قدرت رسیدن «راست نو» در حزب جمهوری‌خواه در آن دهه تقویت شد و از اواخر دهه‌ی ۱۹۸۰، با کنشگریِ چهره‌های شاخص برنامه‌های گفتگومحوررادیوییِ محافظه‌کارانی مانند راش لیمبو، به جزیی از دکترین محافظه‌کارترین پاره‌ی راست آمریکایی تبدیل گردید.

ضد رسانه شاید برگرفته از خشمگینیِ ضد رسانه باشد اما راست این است که با همه‌ی گونه‌های ابزارانگاریِ رسانه یکسان نیست. رسانه‌ستیزی از فردای انتشار روزنامه‌ها وجود داشته است، روزنامه‌های جعلی نیز هم بوده‌اند. با رادیو، پروپاگاندای آیین‌مند شکل گرفت و تلویزیون و ماهواره، افزون بر پروپاگاندا به «ابزار ارتباط جمعیِ» بایسته برای برانگیختنِ توده‌ها تبدیل شد.

تیبو بروتن (Thibaut Bruttin) دبیر اول گزارش‌گران بدون مرز درباره ی ضد رسانه می‌گوید:
«از سی‌نیوز در فرانسه تا جی‌بی‌نیوز در بریتانیا، از فاکس‌نیوز در آمریکا تا کانال ۱۴ اسرائیل، این شبکه‌ها خود را رسانه‌های اطلاع‌رسانی می‌نمایانند، اما در حقیقت ابزارهای عقیدتی و اثرمندیِ سیاسی هستند(...) ضد رسانه به رسانه‌هایی اشاره دارد که از نما و سردرِ روزنامه‌نگاری برای نشر ناراستی، نفرت‌پراکنی، آوازه‌گریِ سیاسی و انگاره‌های توطئه‌پنداری استفاده می‌کنند و هم‌زمان، به رسانه‌هایی حمله می‌کنند که به انجام کار روزنامه‌نگاریِ واقعی پایبند هستند. این عبارت تنها به معنای رسانه‌های سخت سوگیرانه نیست، بلکه به ساختارهای ارتباطی اشاره دارد که در پیدا، نماهای روزنامه‌نگاری را مانند استودیو، مجری، مناظره‌ و زیرنویسِ خبری و… به‌کار می‌گیرند تا آماج‌ها و بنیاد انجام روزنامه‌نگاری را بهتر دستکاری کنند؛ چرا که کارکرد بنیادین ضد رسانه، پشتیبانی و حمایت از یک روایت و یک جریان سیاسی است.»

ضد رسانه به رسانه‌هایی اشاره دارد که از نما و سردرِ روزنامه‌نگاری برای نشر ناراستی، نفرت‌پراکنی، آوازه‌گریِ سیاسی و انگاره‌های توطئه‌پنداری استفاده می‌کنند و هم‌زمان، به رسانه‌هایی حمله می‌کنند که به انجام کار روزنامه‌نگاریِ واقعی پایبند

«ضد‌رسانه‌ها» و «سوگیریِ راهبردی»؛ بهره‌برداریِ ابزاری از موازین روزنامه‌نگاری
یکی از گردآورده‌ترین و تازه‌ترین پژوهش‌ها درباره‌ی ضد رسانه، کتاب سانسورِ نوین (The New Censorship) نوشته‌ی روزنامه‌نگار پیشین و پژوهش‌گر پهنه‌ی رسانه‌ها، آیالا پانیفسکی است که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد. کتاب پژوهشی است درباره‌ی گونه‌های نوین سانسور و نویسنده بر آن است که به‌وارانه‌ی روش‌های سانسور شناخته‌شده که از سوی دولت‌ها و با ممنوع کردن‌ها یا بستن رسانه‌ها انجام می‌شد، سازوکارهای امروزی با کاردانیِ بهتر و در بسیاری موارد کارآتر هستند. جنبش‌های پوپولیستی و بازیگران ضد دموکراتیک دیگر در پی به‌سکوت وادار کردن روزنامه‌نگاران نیستند، بلکه فضای عمومی را با اطلاعات نادرست، کارزارهای آزارگری و هراساندن، حمله به اعتبار رسانه‌ها و استفاده‌ی گسترده از شبکه‌های اجتماعی سرشار می‌کنند. او فرآوریِ انبوهی و سرشاریِ اطلاعات را یکی از ویژگی‌های این نوع سانسور می‌داند. وضعیتی که در آن بازنشر و افزونیِ روایت‌های هم‌آورد، چواندازی و حمله به رسانه‌ها، بازشناختِ واقعیت‌های راستی‌آزمایی‌شده را از اطلاعات دستکاری‌شده برای شهروندان دشوار می‌کند.

«حساب‌های کاربری جعلی، ارتش‌های رباتی (بات‌ها) و کارزارهای آزارگریِ برخط که امکان می‌دهند برخی پیام‌ها به‌گونه‌ای ساختگی نیروافزایی شده و چنین بازنمود شود که از حمایت گسترده‌ی مردمی برخوردارند.»

یکی از گفتاوردهای بنیادین کتاب درباره‌ی «ضد‌ رسانه‌ها» (anti-media) است. او از این پدیده برای پلتفرم‌های دیجیتال، شبکه‌های خبری بدیل، اینفلوئنسرها یا شبکه‌های فعالان سیاسی به‌کار می‌گیرد که خود را پیراسته‌گران یا جایگزینان رسانه‌های سنتی معرفی می‌کنند. آن‌ها همواره مدعی افشای حقیقتی پنهان هستند و اینگونه با ویژه‌سازی‌ اطلاعات در دست رسانه‌های بزرگ مبارزه می‌کنند.

آیالا پانیفسکی در این‌باره بر نقش راهبردی ابزارهای رقمی پافشاری می‌کند: «حساب‌های کاربری جعلی، ارتش‌های رباتی (بات‌ها) و کارزارهای آزارگریِ برخط که امکان می‌دهند برخی پیام‌ها به‌گونه‌ای ساختگی نیروافزایی شده و چنین بازنمود شود که از حمایت گسترده‌ی مردمی برخوردارند.» اینگونه نیز روزنامه‌نگارانی که درباره‌ی پرسمان‌های حساس کاووش می‌کنند، از سوی ضد رسانه‌ها با هدف بی‌اعتبار کردنِ فعالیت حرفه‌ای‌شان آماج آزارگری یا کارزارهای تخریبی قرار می‌گیرند.

یکی دیگر از نوآورانه‌ترین پنداره‌های پیش‌کشیده‌شده در کتاب آیالا پانیفسکی، در کنار ضد رسانه، پنداره‌ی«سوگیریِ راهبردی» (strategic bias) است. به اعتقاد او، برخی بازیگران سیاسی، جنبش‌های پوپولیستی یا گروه‌های ایدئولوژیک دریافته‌اند که رسانه‌های معاصر چگونه عمل می‌کنند و از این موازین به سود خود بهره می‌برند. آن‌ها می‌دانند که روزنامه‌نگاران می‌کوشند موازینی مانند هم‌سنگی دیدگاه‌ها، چندصدایی و ناسوگیری در اطلاع‌رسانی را رعایت کنند. از این‌رو، آگاهانه سخن‌هایی جنجال‌برانگیز یا گاه آشکارا نادرست به‌پیش می‌کشند تا پوشش رسانه‌ایِ گسترده‌ای به‌دست آورند. پانیفسکی نشان می‌دهد که این سازوکار می‌تواند رسانه‌ها را به واگذاری زمانی بیشتر به دیدگاه‌های حاشیه‌ای یا تندروانه بکشاند. برخی روزنامه‌نگاران در تلاش ترازمندی «هر دو سوی» یک گفتاورد، ممکن است واقعیت‌های راست‌آزمایی شده و ادعاهای بی‌اساس را در یک ترازو قرار دهند.

این راهبرد به بازیگران پوپولیست در ضدرسانه‌ها امکان می‌دهد که به‌تدریج مرزهای گفت‌وگوی ارجمند را جابه‌جا کنند. در نتیجه، نگرهایی که زمانی ناپذیرفتنی یا تندروانه تلقی می‌شدند، نخست درخور گفت‌وگو شوند و سپس پذیرفتنی شوند. این اقدام بیش از آن‌که لغزش رسانه‌ها باشد، نتیجه‌ی سودبریِ حساب‌شده‌ی از هنجارهای حرفه‌ای روزنامه‌نگاری به‌دست بازیگرانی است که هدف‌شان تاثیرگذاری بر افکارعمومی است.

کارکنان ضد رسانه
گونه‌ی رایج ضد رسانه، شبکه‌های خبری بیست‌وچهار ساعته هستند. این شبکه‌ها با بودجه‌هایی نجومی، افزون بر پخش ماهواره‌ای به گونه‌ای همه‌جانبه در شبکه‌های اجتماعی نیز فعال هستند. شبکه‌ی ضد رسانه به‌گونه‌ای اقدام می‌کند که دامنه‌ی گسترده‌ای از مخاطب‌ها را هدف قرار دهد.
یوهان شاپوتو تاریخ‌پژوه و استاد تاریخ معاصر دانشگاه سوربن و پژوهش‌گر برجسته‌ی نازیسم، طنزگونه درباره‌ی این‌گونه شبکه‌ها خبری می‌گوید:
«این شبکه‌های خبری در واقع ارزان‌ترین شکل تولید خبر هستند؛ تنها استودیویی دارند و پول برق و آب و اینترنت می‌دهند. اگر نه برای اطلاع‌رسانی و آگاه‌گری کاری انجام نمی‌دهند. نه خبرنگاران‌شان و نه تحلیل‌گران‌شان جز دریافت پول کار مهمی نمی‌کنند. گرفتار میان رفت‌و‌آمد از خانه به استودیو و گریم و رفتن روی صحنه و آنتن، زمان برای خواندن و ژرف‌نگری ندارند! آن را نیز وظیفه‌ی خود نمی‌دانند.»

راست این است که ضد رسانه برای تولید خبرِ برساخته و خبر ناراست و نادرست نیازی به روزنامه‌نگار حرفه‌کار ندارد! هیچ کدام از این فعالیت‌ها نیاز به گردآوری، رده‌بندی، راست‌آزمایی رویداد و پایبندی به حقیقت برای انتشار را ندارند. تنها باید اینترنت گردی کرد و کار روسازی برای خبرهای برساخته را دانست. در این شبکه‌ها روزنامه‌نگار همین‌که سازوکار ضد رسانه را بپذیرد، خودخواسته از حرفه‌ی خود جدا شده است. این‌گونه است که کارکنان این شبکه‌ها، بیشتر فعالان سیاسی هستند و پایبند به پیش‌برد آوازه‌گریِ سیاسی. شماری‌شان سخت باورمند و برخی شماری دیگر تنها کارمندانی هستند که برای گذران زندگی نیازی به باور و پایبندی به موازین حرفه‌اخلاقی ندارند.

یکی از آماج‌های سانسور فراموشی است. سانسور با فراموشی جامعه را زخمی می‌کند، چنین زخمی نخست رسانه و روزنامه‌نگار را مجروح می‌کند، اما آسیب اصلی آن به جامعه است. آماجِ بنیادینِ ضد رسانه و سانسور نوین، بیش از آن‌که رسانه، جامعه‌ی آزاد یا روزنامه‌نگار باشد، خودِ دموکراسی است.

شکل سازمانی ضد رسانه‌ها نیز با رسانه یک‌سان نیست. ضد رسانه به‌مانند حزب سیاسی است و فضای حاکم بر آن نیز؛ مدیریت و اتاق خبر چون کمیته‌ی مرکزی و هیات اجرایی است. در پهنه‌ی کنشگری پذیرش تردید در نزد بیشتر سازمان‌های سیاسی گونه‌ای شرک و کفر است، اینگونه جز یقین بی‌گمان به
پیشبرد اهداف سیاسی باوری دیگر نیست. این ساختار و این بی‌گمان‌باوری به پیروزی آماج‌های حزبی در کنار برخورداری از دستمزد بسنده و رفاه تنها سربازانی وفادار پرورش می‌دهد که از هیچ فرمانی برای ناارجمندی سرپیچی نخواهند کرد. ویران کردن رسانه‌ها افزون بر شگردهایی نمایان ِ ضد رسانه، از راه وادار کردن دیگر رسانه‌ها به پیروی از نمونه‌ی خود نیز انجام می‌شود. هماوردی برای واکشی مخاطب و بودجه، همه‌گیرکردن کارکرد و شگردهای ضد رسانه در پهنه‌ی همگانی است و پیروزی راهبردی آن .

در همه‌ جای جهان ضد رسانه را میلیاردرها و اولیگارک‌ها در حمایت از پوپولیست‌های راست افراطی راه‌اندازی و حمایت می‌کنند. هم‌سودی آن‌ها در نبود نظام‌های دموکراتیک است. ضد رسانه با سانسور نوین می‌خواهد روزنامه‌نگاری را از کارکردهای آگاهگرانه، دمکراتیک و مدنی‌اش جدا کند. تا اهمیت این کارکردها در پایداری دمکراسی نادیده شود، یعنی دمکراسی نادیده شود. یکی از آماج‌های سانسور فراموشی است. سانسور با فراموشی جامعه را زخمی می‌کند، چنین زخمی نخست رسانه و روزنامه‌نگار را مجروح می‌کند، اما آسیب اصلی آن به جامعه است. آماجِ بنیادینِ ضد رسانه و سانسور نوین، بیش از آن‌که رسانه، جامعه‌ی آزاد یا روزنامه‌نگار باشد، خودِ دموکراسی است.

پانوشت :
* در آغاز دهه‌ی دوهزار، عبارت ضد رسانه را برخی از رسانه‌های مستقل و مدافعان آزادیِ اطلاع‌رسانی در برابر رسانه‌های در خدمت قدرت نیز به‌کار گرفته‌اند. این رسانه‌ها آن‌زمان خود را رسانه‌های بدیل معرفی می‌کردند؛ البته پیش از آن‌که واژه‌ی «بدیل» نیز به‌دست کارگزاران ضد رسانه، خود به سود دستکاریِ حقیقت به‌کار گرفته شود. رسانه‌هایی که با این سازوکارها به‌وجود آمده و هستند با ضد رسانه‌ که همه‌ی این شگردها را با هم در پرتو فناوری‌های تازه به‌روزرسانی کرده و به‌کار می‌گیرند، متفاوت است.

Panievsky, Ayala. The New Censorship: How Right-Wing Populists Are Changing the Media from Within. London: Routledge, 2024.
آیالا پانیفسکی، سانسور نوین: چگونه پوپولیست‌های راست‌گرا رسانه‌ها را از درون تغییر می‌دهند (لندن: روتلج، ۲۰۲۴). این کتاب در دست ترجمه به فرانسه است و من برای نوشتن این جستار از چکیده‌های آن بهره‌ برده‌ام.

تیبو بروتن، «ظهور شبکه‌های ضد رسانه‌ایِ عقیده‌محور»، گزارش تحلیلی سازمان گزارش‌گران بدون مرز (RSF)، ژوئن ۲۰۲۴.

یوهان شاپوتو، «پروپاگاندای مدرن و ساختارهای تولید انبوه خبر»، (مجموعه سخنرانی‌ها و درس‌گفتارها در دانشگاه سوربن پاریس، ۲۰۲۳-۲۰۲۴).

راه‌کارهای رسانه‌ها و نهادهای جهانی در برابر آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه

admin — 2026-05-26T23:19:57Z

روزنامه‌نگاران ایرانی سال‌هاست که در برابر آسیب‌های برآمده از نابسامانی‌ها و بحران‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی که هر کدام زایای آشفتگی و استرس ِ جانکاه هستند، بدون پشتوانه‌ای شایسته رها شده‌اند. هم‌هنگام در پاره‌های از جهان شیوه‌های نوین و کارآمد ِ رویارویی با این ناگواری به کارگرفته می‌شود، دست‌کم در سه دهه‌ی گذشته و همزمان با افزایش تنش‌ها و جنگ‌ها در جهان رسانه‌های بزرگ و سازمان‌های مدافع حقوق روزنامه‌نگاران دریافته‌اند که روان روزنامه‌نگار همانند جلیقه‌ی ضدگلوله او، نیازمند سپری دفاعی است.
این جستار بازنگری و برگردان به فارسی شیوه‌کارها و اقدام‌های چهار رسانه‌ی بزرگ جهان : خبرگزاری فرانسه (AFP)، نیویورک تایمز(NYT)، بی بی سی(BBC) و الجزیره (Al Jazeera) و توصیه‌های کاربردی چهار نهاد بزرگ جهانی مدافع حقوق روزنامه‌نگاران گزارش‌گران بدون مرز (RSF)، دارت(DART)، کمیته حفاظت از خبرنگاران(CPJ) و شبکه اریج (ARIJ) است. و توصیه‌هایی است برای خبرنگاران و رسانه‌‌های ایرانی.

روزنامه‌نگاران ایرانی سال‌هاست که در برابر آسیب‌های برآمده از نابسامانی‌ها و بحران‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی که هر کدام زایای آشفتگی و استرس ِ جانکاه هستند، بدون پشتوانه‌ای شایسته رها شده‌اند. هم‌هنگام در پاره‌های از جهان شیوه‌های نوین و کارآمد ِ رویارویی با این ناگواری به کارگرفته می‌شود، دست‌کم در سه دهه‌ی گذشته و همزمان با افزایش تنش‌ها و جنگ‌ها در جهان رسانه‌های بزرگ و سازمان‌های مدافع حقوق روزنامه‌نگاران دریافته‌اند که روان روزنامه‌نگار همانند جلیقه‌ی ضدگلوله او، نیازمند سپری دفاعی است. اینگونه رویکردهای سنتی چون جلسه‌های روان‌کاوی فوری و گذرا، جای خود را به شیوه‌کارهای ِ ساختاری ِ پیشگیرانه و پیوسته داده‌اند. شیوه‌هایی کارآ که پایداری خبرنگاران را در برابر آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه (PTSD)، و فروپاشی تنی و روانی، توانمندتر می‌کنند. امروز در ساختارهای رسانه‌ای مدرن، مدیریت آشفتگی استرس یک انتخاب یا ترجیح شخصی نیست، که قانون است و رها کردن خبرنگار در برابر انجام ماموریتی دشوار و هراس‌انگیز، کوتاهی مدیریتی به شمار می‌رود.

این جستار بازنگری و برگردان به فارسی شیوه‌کارها و اقدام‌های چهار رسانه‌ی بزرگ جهان : خبرگزاری فرانسه (AFP)، نیویورک تایمز(NYT)، بی بی سی(BBC) و الجزیره (Al Jazeera) و توصیه‌های کاربردی چهار نهاد بزرگ جهانی مدافع حقوق روزنامه‌نگاران گزارش‌گران بدون مرز (RSF)، دارت(DART)، کمیته حفاظت از خبرنگاران(CPJ) و شبکه اریج (ARIJ) است. و توصیه‌هایی است برای خبرنگاران و رسانه‌‌های ایرانی.

همتایان همیار در خبرگزاری فرانسه (AFP)
امروز دیگر سنگینی بار ِ مدیریت آشفتگی استرس تنها بر دوش خودِ روزنامه‌نگار نیست. رسانه‌های پیشرو، ساختار «آگاهی از تروما» را در اتاق‌های خبر کاربردی کرده‌اند. خبرگزاری فرانسه سال‌هاست که به دلیل پوشش خبرهای بحران و جنگ، در پهنه‌ی مدیریت آشفتگی‌های استرس پیش‌گام بوده است. خبرگزاری فرانسه با همکاری «موسسه دارت برای تروما و روزنامه‌نگاری» (Dart Center for Journalism and Trauma) راه‌کاری حمایتی را به نام «همتای همیار» (Pair-aidant ) پیاده‌سازی کرده است. این رویکرد، امروز و پس از سال‌ها تجربه و به‌ویژه پس از بحران‌های بزرگ دهه‌ی دوهزار میلادی، مانند پوشش جنگ در عراق و افغانستان، داعش و حملات تروریستی نوامبر ۲۰۱۵ در قلب پاریس، به یک استاندارد در این خبرگزاری‌ بزرگ تبدیل شده است. این روش شامل آموزش اجباری مدیران و خبرنگاران برای بازشناختن نشانه‌های ناپیدای آشفتگی روان، چون کرختی، پرخاشگری یا وسواس کاری در همکاران و راه‌کارهایی برای مقابله با آن است.

نقش «همتای همیار» در خبرگزاری فرانسه فراتر از یک گفت‌وگوی دوستانه، یک راه‌کار حفاظتی تعریف‌شده در چارچوب خبرگزاری است. همیاران وظیفه دارند به عنوان رادارهای زنده در اتاق خبر، زنگ خطرهای پنهان مانند کرختی عاطفی یا واکنش‌های تکانه‌ای همکاران را پیش از رسیدن به مرز فروپاشی کامل بازبینند. اهمیت این شیوه‌کار آن است که خبرنگار گارد دفاعی خود را در برابر همکاری که شریک رنج و بوی باروت بوده بهتر می‌گشاید. اینگونه، همتای همیار نه به‌عنوان بازرس، که چون پلی امن و بدون داوری، روزنامه‌نگار آسیب‌دیده را به آرامی از خط مقدم بحران جدا کرده و به سوی کانال‌های درمانی و احیای روان هدایت می‌کند.

برای نمونه، در نوامبر ۲۰۲۵، یکی از عکاسان باسابقه خبرگزاری فرانسه، پس از هفته‌ها کار شبانه‌روزی و فرسودگی ناشی از پوشش بحرانی بزرگ و بمباران‌ها و بی‌خوابی توانفرسا، دچار کرختی شدید و گوشه‌گیری شد. او دیگر نه می‌خندید و نه تمایلی به گفت‌و‌گو داشت؛ که نشانه‌‌هایی روشنی از آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه است. پیش از فرستادن فوری او نزد روان‌شناس که کمتر با فضای تحریریه و فشار ِ زمانبندی و انتشار خبر آشناست است و می‌تواند با مخالفت وی روبرو شود، یکی از خبرنگاران ارشد اتاق خبر که به عنوان « همتای همیار» آموزش دیده بود، به یاری‌اش شتافت. آنها در یکی از کافه‌های نزدیک به محل کارشان، بدون هیچ داوری یا هراس از نکوهش کاری، گفت‌وگو کردند. سردبیر ارشد بی‌درنگ با تکیه بر گزارش این دیدار به مسوولان خبرگزاری، «سیستم جایگزینی اجباری» را فعال کرد و او را به یک مرخصی دوهفته‌ای فرستاد تا از فرسودگی کامل روانش جلوگیری شود و سپس اگر نیاز بود به متخصصان درمانی مراجعه کند.

نقش «همتای همیار» در خبرگزاری فرانسه فراتر از یک گفت‌وگوی دوستانه، یک لایه حفاظتی تعریف‌شده در چارچوب خبرگزاری است. همیاران وظیفه دارند به عنوان رادارهای زنده در تحریریه، زنگ خطرهای پنهان مانند فلج عاطفی یا واکنش‌های تکانه‌ای همکاران را پیش از رسیدن به مرز فروپاشی کامل رصد کنند.

آمادگی برای زیست‌گاه‌های دشمن‌گونه در نیویورک تایمز (NYT)
روزنامه‌ی نیویورک تایمز نیز به‌مانند رسانه‌ای معتبر و جهانی که در پوشش بحران‌ها و جنگ‌ها نقشی کوشا دارد، برای حفاظت از جان و روان خبرنگاران شیوه‌کارهای ایمنی و بسیار تیزنگری را پیش، به‌هنگام و پس از ماموریت‌های بیم‌ناک اجرا می‌کنند. پیش از اعزام برای سنجش تاب‌آوری شیوه‌کار«آمادگی برای زیستگاه‌های نامن و دشمن‌گونه» (HEFT) را به اجرا می‌گذارد. پیش از رفتن به ماموریت وضعیت روان‌شناختی خبرنگاران باید ارزیابی شود. که مواردی مانند سابقه افسردگی، ترومای حل‌نشده؛ یا رویارویی با مشکل‌های شخصی چون طلاق یا سوگواری و … بررسی می‌شود، این ارزیابی می‌تواند به رد اعزام او منجر شود. پس از این گام خبرنگاران، در کارگاه‌های عملی آمادگی فیزیکی و روانی شرکت می‌کنند که در آن سناریوهای گوناگون ِ اسارت، انفجار و بازجویی شبیه‌سازی می‌شود تا روش‌های برخورد مدیریت‌شده را تجربه کنند. روش آگاه به تروما در رسانه‌ها رد ماموریت بدون تاوان‌دهی(No-Penalty Refusal) را حق خبرنگار می‌داند. این حق قانونی به او این امکان را می‌دهد که به دلیل آماده نبودن روانی یا تنی ماموریت را رد کند؛ بدون اینکه جایگاه شغلی یا بخت ِ رفتن به ماموریت‌های پسین از او گرفته شود.

به‌هنگام ماموریت: افزون بر ارتباط همیشگی با سردبیران یا همیاران، شیوه‌کار چرخشی اجرا می‌شود که به معنی کوتاه بودن زمان بودن در خط مقدم جنگ و بحران است. خبرنگاران بیش از ۲ تا ۳ هفته پی‌درپی در نقاط جنگی ‌نمی‌مانند. پس از این مدت، «طرح چرخش فوری» فعال شده و آن‌ها به مناطق امن‌تر پشت خط مقدم منتقل می‌شوند. در این مدت سردبیر موظف است تماس‌های سلامت روزانه (Mental Health Check-ins) را اجرا کند و فراتر از پیگیری خبر، وضعیت خواب، خواهانی خورد و خوراک، چگونگی آوایی خبرنگار را بسنجد تا نشانه‌های نهان درماندگی یا گوش‌به‌زنگی («گوش‌به‌زنگی» (L'hypervigilance) یعنی ماندگاری سیستم عصبی در فاز «جنگ‌وگریز» پس از تجربه فاجعه، به گونه‌ای که فرد حتی در زیست‌گاهی امن نیز با کوچک‌ترین صدا یا محرکی واکنش نشان می‌ٔهد.) نابه‌هنجار را شناسایی کند. گروه‌های دو نفره حمایتی: خبرنگاران معمولاً به تنهایی اعزام نمی‌شوند؛ حضور یک همکار (یا همیار آموزش‌دیده) در کنارآن‌ها کمک می‌کند تا در دمادم‌های بحرانی، تکیه‌گاه روانی یکدیگر باشند.

پس از بازگشت، نشست‌‌ گزارش‌گیری (De-briefing) و قرنطینه روانی برای بازبینی ساختارمند وضعیت روانی اجباری است : بنا بر شیوه‌ی‌کار اجرایی، خبرنگار پیش از تنظیم هرگونه گزارش یا بازگشت به روال عادی کار اتاق خبر، باید در یک زیست‌گاه امن با همیاران یا روان‌پزشکان متخصص رسانه گفتگو کند. قرنطینه خبری (Decompression Period): به خبرنگار جنگی پس از بازگشت، یک مرخصی اجباری داده می‌شود که در آن حق دسترسی به سیستم‌های خبری، ایمیل‌های کاری و پیگیری اخبار جنگ را ندارد تا سیستم عصبی او از حالت گوش‌به‌زنگی خارج شود. هدف اصلی اجرای این شیوه‌کارها: مبارزه با این ذهنیت قدیمی و نادرست است که «خبرنگار گزارشگر بحران یا جنگ باید یک قهرمانِ بی‌احساس و پولادین باشد». رسانه‌های امروز می‌دانند که به رسمیت شناختن رنج و آشفتگی استرس، بازدهی حرفه‌ای و ماندگاری روزنامه‌نگار را تضمین می‌کند.

سپر دیجیتال برای چشمان تدوین‌گران
نیویورک تایمز همچنین برای «آسیب روانی غیرمستقیم» یا «جانبی» خبرنگاران، کادر فنی و تدوین‌گران که در اناق‌های خبر با تصاویر و ویدیوهای فاجعه‌بار سروکار دارند، نیز شیوه‌کار حفاظتی به‌کار می‌گیرد. خطر آشفتگی استرس این کارکنان رسانه را به همان اندازه خبرنگاران میدان جنگ تهدید می‌کند.

شیوه‌کارهای فنی نیویورک‌تایمز برای مهار آسیب‌های «جانبی» به ویژه تدوین‌گران پنج توصیه را دربرمی‌گیرد : کاهش ابعاد پنجره نمایش: ممنوعیت تماشای ویدیوها در حالت تمام‌صفحه یا مانیتورهای بزرگ، جهت ایجاد فاصله روانی میان ذهن و فاجعه. بی‌صدا کردن ویدیوها: بازبینی نخستین فیلم‌ها بدون صدا برای جلوگیری از تحریک شدید سیستم عصبی از فریادها و شلیک‌ها. تغییر و افزایش سرعت پخش: جلو بردن سریع ویدیوهای خشن ($2x$ یا $4x$) در مرحله نخست برای بازدارندگی قفل شدن ذهن روی جزییات هولناک. قانون چرخش چشمی: جابه‌جایی خودکار و اجباری تدوین‌گر پس از ۲ ساعت کار مداوم روی تصاویر هولناک و خونین برای پیشگیری از کرختی عاطفی. فیلترهای سیاه و سفید موقت: استفاده از فیلترهای تک‌رنگ در مراحل نخستین تدوین فیلم برای کاهش تاثیر دیدن رنگِ خون.
در ژانویه ۲۰۲۶ و در اتاق بازبینی محتوای دیجیتال روزنامه نیویورک تایمز، تدوین‌گر جوانی که وظیفه داشت صدها ویدیو و تصویرهای دلخراش از تیراندازی‌های جمعی و بمب‌گذاری‌ها را برای راستی‌آزمایی تماشا کند، پس از چند روز با تپش قلب شدید، بدخوابی و تصاویر بازسازی‌شده در ذهن روبه‌رو شد. نیویورک تایمز بر اساس شیوه‌کار جدید خود، قانون «کوچک‌سازی پنجره دیجیتال» را برای او اعمال کرد: او موظف شد ابعاد ویدیوها را مینیاتوری کند، صداهای با فرکانس بالا مانند جیغ و شیون را قطع کند و بر اساس زمان‌بندی اجباری این شیوه‌کار، پس از هر ۵۰ دقیقه کار، ۱۰ دقیقه از نمایشگر دور شود. همچنین تماشای این تصاویر در ساعات پایانی شب و در خانه برای او ممنوع شد تا آشفتگی استرس به زندگی شخصی‌اش راه نیابد.

نیویورک تایمز همچنین برای «آسیب روانی غیرمستقیم» یا «جانبی» خبرنگاران، کادر فنی و تدوین‌گران که در اناق‌های خبر با تصاویر و ویدیوهای فاجعه‌بار سروکار دارند، نیز شیوه‌کار حفاظتی به‌کار می‌گیرد. خطر آشفتگی استرس این کارکنان رسانه را به همان اندازه خبرنگاران میدان جنگ تهدید می‌کند.

بازسازی روانی پس از بازگشت از ماموریت‌های مرگبار، شبکه بی‌بی‌سی (BBC)
بی‌بی‌سی شیوه‌کارهای سختی را برای بازگشت سالم و سازگار روزنامه‌نگاران به زندگی عادی به‌کار می‌گیرد. پس‌وپشت هر گزارش تکان‌دهنده‌ای که از بی‌بی‌سی می‌بینید، جراحت‌های عمیقی پنهان است که سال‌ها نادیده گرفته می‌شدند. از سال ۲۰۰۷ و زمانی که این رسانه هوشیار شد که ایمنی خبرنگاران به‌هنگام پوشش درگیری‌ها بحران و جنگ تنها با جلیقه‌های ضدگلوله برآورده نمی‌کند، در سال ۲۰۰۷ به عنوان نخستین سازمان رسانه‌ای غیرنظامی جهان، برابرکردی از شیوه‌کار «مدیریت خطر آسیب روانی» (TRiM) ارتش بریتانیا برای نظامیان را برای حفاظت از روزنامه‌نگاران به‌کار گرفت. رویدادهای سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ از انقلاب‌های بهاری ِ کشورهای عربی تا پوشش حمله‌های پاریس و بحران مهاجرت، کاربرد این رویکرد را به تمام دفاتر جهانی این رسانه گسترش داد. این سیستم در سال ۲۰۱۹ با به‌روزرسانی ساختاری، چتر حمایتی خود را به‌روی تدوین‌گران اتاق خبر فراتر از خبرنگاران میدان جنگ گشود و در سال ۲۰۲۰ نیز برای مهار استرس برآمده از پوشش همه‌گیری و مرگ‌ومیر کرونا به کار گرفته شد. امروز فرآیند بازبینی ساختارمند وضعیت روانی همکاران به عنوان یک شیوه‌کار قانونمند، اجباری و پیشگیرانه، ستون اصلی حفظ سلامت روان در تحریریه بی‌بی‌سی به شمار می‌رود. در بی بی سی نیز برای خبرنگارانی که از مناطق جنگی بازمی‌گردند، فرآیند «مدیریت خطر آسیب روانی» و نشست گزارش‌گیری اجباری است.

سیستم «مدیریت خطر آشفتگی تروما» شیوه کاری برای «کمک‌های اولیه روانی» است که در آن، همکاران آموزش‌دیده در نخستین گام به جای روان‌شناسان، وضعیت سلامت خبرنگار را ارزیابی می‌کنند. این سازوکار با غربالگری‌ درنیافتنی دربازه‌ی ۷۲ ساعت تا یک ماه پس از حادثه نشانه‌های هشدار دهنده‌ای چون افسردگی، گوشه‌گیری، گوش‌ به زنگ بودن همیشگی و خودتقصیر پنداری و … را بررسی و ترازبندی می‌کنند. در نهایت، با تشخیص زودهنگام این آشفتگی‌ها، رسانه بی‌درنگ اقدام‌های حمایتی یا ارجاع تخصصی - درمانی را فعال می‌کند تا از فروپاشی روانِ روزنامه‌نگار جلوگیری کند.

در دسامبر ۲۰۲۵، گزارشگر میدانی بی‌بی‌سی پس از یک ماه پوشش زنده از خط مقدم جنگ و نگریستن به کشتارهای جمعی، به تحریریه مرکزی بازگشت. او با وجود آرامشی پیدا، به شدت حساس شده بود و با کوچک‌ترین صدایی از جا می‌پرید. طبق قانون اجباری بی‌بی‌سی، او پیش از آنکه اجازه داشته باشد گزارش بعدی خود را بنویسد، وارد فرآیند نشست گزارش‌گیری و بازبینی روانی شد. او در زیست‌گاهی امن و مستقل، بدون ترس از داوری سردبیران یا متهم شدن به «کم‌آوردن» و از دست دادن پیشینه و مهارت حرفه‌ای‌اش، زیر نظر مشاوران و همیاران آموزش‌دیده رسانه فرصت یافت تا بارهای روانی و عاطفی انباشته‌شده‌اش را تخلیه کند. این سیستم ساختاریافته به او اجازه داد که بهتر بارنج‌هایش را بازشناخته‌ شده‌اش کنار بیاید، واقعیتِ ترما را بپذیرد و بدون فروپاشی پنهان، با روانی بازسازی‌شده به کار حرفه‌ای خود بازگردد.

امروز فرآیند بازبینی ساختارمند وضعیت روانی همکاران به عنوان یک شیوه‌کار قانونمند، اجباری و پیشگیرانه، ستون اصلی حفظ سلامت روان در تحریریه بی‌بی‌سی به شمار می‌رود.

شبکه سلامت روان در قلب بحران، الجزیره (Al Jazeera)
شبکه‌ی خبری بزرگ غرب آسیا که خبرنگاران‌‌اش به گونه‌ای مستمر در خط‌های مقدم آتش و خون زندگی می‌کنند و تا امروزده‌ها روزنامه‌نگار و همکار رسانه‌ای خود را در منطقه‌های نا‌امن، بحرانی و جنگی در سراسر جهان از دست داده است؛ دریافته‌ است که حمایت روانی باید همزمان با تجهیزاتی چون جلیقه ضدگلوله و کلاهخود به خبرنگار تحویل داده شود. این رسانه با تاسیس «اداره‌ی سلامت روان و ایمنی»، شیوه‌کار حمایتی ویژه‌ای را به‌کار می‌گیرد. به‌وارنه‌ی رسانه‌های غربی که بیشتر بر ارزیابی همکاران «مدیریت خطر آسیب روانی» متکی هستند و از آنجا که خبرنگاران الجزیره بیشتر در نقاطی مانند غزه، لبنان، یمن یا سوریه تحت محاصره کامل هستند و دسترسی به روان‌پزشک حضوری ندارند، اقدام پزشکی-روانی فوری از راه دور به‌کار گرفته می‌شود. شیوه‌کار حمایتی الجزیره دربرگیرنده‌ی ۷ گام کلیدی و گام‌به‌گام است: ارتباط فوری روان‌پزشکی از راه دور: اداره‌ی سلامت روان ِ رسانه منتظر بازگشت خبرنگار نمی‌ماند و بی‌درنگ از طریق پلتفرم‌های امن و رمزگذاری‌شده، او را به یک روان‌پزشک هم‌زبان در پیوند قرار می‌دهد. پایدار کردن وضعیت تنی و مهار حمله‌های عصبی: در قدم نخست درمان، روان‌پزشک با تکنیک‌های تنفسی به آرام کردن تپش قلب، لرزش و واکنش‌های حساس خبرنگار می‌پردازد. برون‌ریزی ِ افروختگی بدون پنهان‌کاری: ایجاد فضایی امن تا خبرنگار بتواند بدون هراس از داوری، تمام بارهای عاطفی، فریادها و گریه‌های ناشی از فجایع دیده‌شده را تخلیه کند. مهار خودتقصرانگاری با جداسازی وظیفه‌ی کاری از واقعیت بیرونی: پزشک به خبرنگار کمک می‌کند مرز میان «وظیفه حرفه‌ای گزارش‌گری» و «واقعیت تلخ جنگ» را جدا کند تا هیولای خودتقصیرانگاری او را نابود نکند. فرمان اجرای عقب‌نشینی: اداره‌ی سلامت روان با داشتن قدرت اجرایی بالا، بدون نظرداشت حق مخالفت سردبیر، دستور جابه‌جایی فوری تیم خبری از خط مقدم را صادر می‌کند. قرنطینه روانی و ممنوعیت موقت کار: خبرنگارِ آسیب‌دیده تا زمان ِ تایید رسمی پزشک، حق بازفرستاده شدن به ماموریت جدید یا حتا ویرایش خبر‌های سنگین و هراس‌انگیز را ندارد. فرآیند بازبینی ساختارمند ِ درازمدت: جلسات بازبینی وضعیت روانی ِ هفتگی تا ماه‌ها ادامه می‌یابد تا از تبدیل شدن استرس حاد به افسردگی و آسیب‌های دیرپا پیشگیری شود.

در مارس ۲۰۲۶،یک تیم خبری از شبکه الجزیره پس از تحمل ده روز محاصره شدید و مواجهه مستقیم با مرگ همکاران و فجایع انسانی، دچار حمله‌های عصبی شدیدی شدند. بنا بر بررسی همیاران رسانه، نشان خطر روانی از جمله «احساس درماندگی عمیق» و «گوش‌به‌زنگی حاد» در آن‌ها به بالاترین حد رسیده بود. مدیریت الجزیره از طریق «اداره‌ی سلامت روان و ایمنی»، بی‌درنگ شیوه‌کار حمایتی را کوشا کرد. این شبکه با استفاده از پلتفرم‌های امن و رمزگذاری‌شده، فرآیند بازبینی ساختارمند وضعیت روانی و جلسات روان‌درمانی از راه دور را با متخصصان تروما به زبان مادری خبرنگاران انجام داد. در این جلسه‌ها، بیش از هر چیز بر «خودتقصیرانگاری» تمرکز شد تا گمان همواره ی «چرا ما زنده ماندیم و دیگران مردند»، آن‌ها را در انزوا نبلعد. تیم خبری بی ‌آن‌که برای از دست دادن جایگاه شغلی یا متهم شدن به «کم‌آوردن» نگران باشد، از خط مقدم عقب کشیده شد تا روند درمان روانی را آغاز کند.

به‌وارنه‌ی رسانه‌های غربی که بیشتر بر ارزیابی همکاران «مدیریت خطر آسیب روانی» متکی هستند و از آنجا که خبرنگاران الجزیره بیشتر در نقاطی مانند غزه، لبنان، یمن یا سوریه تحت محاصره کامل هستند و دسترسی به روان‌پزشک حضوری ندارند، اقدام پزشکی-روانی فوری از راه دور به‌کار گرفته می‌شود.

شکستن سکوت در کشورهای غرب آسیا : ابتکار تروما آگاهی در شبکه اریج (ARIJ)
شبکه اریج (Arab Reporters for Investigative Journalism) یکی از نامی‌ترین نهاد روزنامه‌نگاری کاوشگری در جهان عرب است و در سال‌های اخیر تلاش کرده است تا مفهوم «اتاق خبر آگاه به تروما» را در کشورهای غرب آسیا و شمال غربی آفریقا نهادینه کند.

در منطقه‌ای که جنگ و بحران‌های خشونت‌بار پاره‌ای از زیست روزمره است، تروما به عنوان «بخشی از کار» عادی‌سازی می‌شود و روزنامه‌نگاران از ترس برچسبِ «ضعیف بودن» سکوت می‌کنند. شبکه اریج (ARIJ) که از سال ۲۰۰۵ در امان پایتخت اردن پایه‌گذاری شده، ماموریت خود را حمایت از روزنامه‌نگاران کاوشگر در کشورهای عربی قرار داده است.
در هجدهمین نشست سالانه‌ی در ماه دسامبر ۲۰۲۵، شبکه اریج در امان، این نهاد «بیانیه امان برای سلامت روان رسانه‌ها» را چون خواست‌نامه‌ای ناگزیر برای اجرا در رسانه‌ها صادر کرد. در این رویداد، برای نخستین‌بار راهنمای فراگیر «گزارشگری حساس به تروما» رونمایی شد. در کارگاه‌ها و میزگردهای این نشست، روزنامه‌نگارانی که سال‌ها از آسیب‌های روانی پنهان رنج می‌بردند، فرصت یافتند تا ۱۰ انگیزه‌ی برای خطر روانی خود را با همیاری متخصصان ارزیابی کنند. این خواست‌نامه از رسانه‌های خاورمیانه خواستار پشتیبانی از سلامت روان همتراز با ایمنی تن خبرنگار است.
از آنجا که روزنامه‌نگاران تحقیقی کشورهای غرب آسیا با تهدید‌های چندگانه‌ای روی‌درروی هستند، شبکه اریج در این کنفرانس، ۱۰ نشانه‌ی خطر را برای شناسایی زودهنگام آشفتگی معرفی کرد که سردبیران رسانه‌ها باید در نیروهای خود بسنجند:

۱. ترس پنهان از برچسب خوردن : سکوت درازمدت خبرنگار و پنهان کردن نشان‌های روانی به دلیل ترس از اخراج یا بی‌بهره شدن از ماموریت‌ها.

۲. حمله‌های عصبی حاد و فیزیکی : بروز تپش قلب شدید، لرزش و نفس‌تنگی به‌هنگام زمان‌بندی خبری یا پراستاری تصاویر خشن.

۳. گوش‌به‌زنگی و دوری‌گزینی: حساسیت شدید به صداها و محرک‌های زیست‌گاه اتاق خبر و کناره‌گیری کامل از گفت‌وگوهای گروهی.

۴. احساس خودتقصیرانگاری : غرق شدن در این انگار که چرا آن‌ها در امنیت هستند اما منابع خبری یا مردم محلی در حال نابودی‌اند.

۵. فرسودگی ناشی از پیگیری تهدیدها: فرسایش روانی به دلیل کار طولانی‌مدت در پیوند با پرونده‌های فساد، شکنجه یا تروریسم و تهدیدهای برآمده از آن‌ها.

۶آسیب‌های نیابتی یا پسینی: آسیب روانی شدید به دلیل دیدن مکرر و فریم‌به‌فریم ویدیوهای سانسور نشده و تن‌های غرقه در خون جنگ و درگیری.

۷. انکار و اجتناب ناهنجار: خودداری خبرنگار از بازبینی یا بازگو کردن گزارش‌های کاوش‌گرانه‌ی گذشته برای فرار از یادماندهای دردناک.

۸. کرختی عاطفی و بی‌تفاوتی: از دست دادن قدرت همدلی با پیرامون و ناتوانی در برقراری ارتباط با خانواده پس از پایان ماموریت.

۹. بی‌خوابی و کابوس‌های شبانه: اختلال شدید در الگوی خواب و تکرار تصویرهای هراس‌افکن در خواب.

۱۰. احساس درماندگی و بن‌بست: از دست دادن انگیزه حرفه‌ای و رسیدن به این باور که گزارش‌های کاووشگرانه آن‌ها هیچ تغییری در واقعیت تلخ جامعه ایجاد نمی‌کند.

اقدام‌ها و راهنماهای عملی نهادهای جهانی
نهادهای جهانی حامی روزنامه‌نگاران بر خلاف رسانه‌ها، تمرکز خود را بر شیوه‌کارهای ایمنی، مستندسازی و امداد نیازین گذاشته‌اند. در این میان، مؤسسه دارت (Dart Center) به عنوان مرجع علمی دانشگاه کلمبیا، با تدوین کدهای اخلاقی مصاحبه، استانداردسازی مدل‌های ارزیابی روانی مانند سیستم TRiM، وارد کردن مباحث تاب‌آوری به دانشگاه‌ها و تحقیق روی ترومای جانبی تدوین‌گران، رویکردی آموزشی و ساختاری دارد. در مقابل، گزارشگران بدون مرز (RSF) ، با اقدام‌های میدانی مانند در اختیار گذاشتن برخی ابزارهای حفاظتی (کلاه‌خود، جلیقه ضد گلوله و بیمه‌ی ماموریت و عمر)، دادن کمک‌هزینه‌های درمان، ایجاد پناه‌گاه‌های امن برای استراحت خبرنگاران راه‌اندازی دفترهای همیاری در مناطق جنگی فعالیت می‌کند. کمیته حفاظت از روزنامه‌نگاران (CPJ) در نیویورک، بر مدیریت ریسک و پاسخ فوری تمرکز دارد؛ این نهاد با گنجاندن سلامت روان در ارزیابی‌های پیش از ماموریت، پیشنهاد کمک‌های مالی به بازماندگان شکنجه، تدوین راهنماهای مقابله با آزار آنلاین و حمایت ویژه از خبرنگاران محلی و زندانیان آزاد شده، شبکه‌ای جهانی برای دادخواهی و ارجاع فوری آسیب‌دیدگان به درمانگاه‌های تخصصی تروما ایجاد کرده است.

برای دسترسی به منابع رسمی، شیوه‌کارها و خدمات حمایتی سه نهاد جهانی درباره‌ی مدیریت آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه و امنیت روزنامه‌نگاران، می‌توانید به سرفصل‌های ویژه در تارنماهای آن‌ها مراجعه کنید:

Dart Center for Journalism and Trauma: پروژه اختصاصی دانشکده روزنامه‌نگاری دانشگاه کلمبیا که به عنوان مرجع اصلی جهان، راهنماهای چند زبانه، کدهای اخلاقی مصاحبه با قربانیان، بورسیه‌های پژوهشی و مقالات علمی مرتبط با ترومای پسینی و سیستم‌های ارزیابی روانی را پیشنهاد می‌دهد.

Reporters Without Borders - Safety Guide: بخش خدمات و امداد رسانی سازمان گزارشگران بدون مرز (RSF) که اطلاعات مربوط به نحوه دریافت جلیقه‌های ضدگلوله، کتابچه‌های راهنمای ایمنی خط مقدم، کمک‌های مالی فوری برای درمان روان‌پزشکی و پناه‌گاه‌های امن برای بازسازی روان را منتشر می‌کند.

Committee to Protect Journalists - Emergencies Response: مرکز پاسخ به فوریت‌ها و کمک‌های نیازین (CPJ) که ارزیابی‌های ریسک پیش از ماموریت، راهنماهای مقابله با ترومای آزار آنلاین، شیوه‌کارهای حمایتی از راهنماهای محلی و برنامه‌های کمک مالی مستقیم به روزنامه‌نگاران آسیب‌دیده یا آزاد شده از زندان را پوشش می‌دهد.

توصیه‌ها و راهکارها برای رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران ایرانی
روزنامه‌نگاران رسانه‌های فارسی‌زبان، چه در داخل کشور و در سایه‌ی تهدید و سرکوب آزادی بیان و چه در خارج از کشور زیر فشار خردکننده غربت، تهدیدهای امنیتی و حجم انبوه فاجعه‌های ملی و کارفرماهایی وابسته به قدرت‌های خارجی، بیش از هر زمان دیگری در خطر فروپاشی روانی قرار دارند. افزون بر راه‌کارهای پیش‌کسیده شده در این جستار برای گذر از روزهای پر فاجعه و نجات سلامت همکاران، پیشنهادهای زیر بایسته و شایسته است:

برای مدیران رسانه‌ها و سردبیران اجرایی:
پایان دادن به رویکرد ماموریت‌های پیاپی: مدیران باید بدانند بی‌خوابی و خستگی توانفرسا، کارایی حرفه‌ای را نابود می‌کند. نظرداشت درنگ ، اجباری در زمان پوشش اخبار جنگی و اعتراض‌ها برای خبرنگار برتری‌طلبی نیست که وظیفه‌ای اخلاقی و حرفه‌ای است.

آموزش مدیریت آگاه به تروما: سردبیران باید بیاموزند که پرخاشگری، کاهش یک‌باره‌ی کیفیت کار، یا پناه بردن خبرنگار به رفتارهای وسواس‌گونه، نشانه‌های سستی نیستند که نشان‌های ناپیدای استرس پسا حادثه هستند. داوری یا نکوهش در این هنگام، آسیب را تشدید می‌کند.

پرهیز از جلسات نمایشی روان‌کاوی جمعی: به جای برگزاری جلسه‌های اجباری و لحظه‌ای که بیشتر جنبه اداری دارند، ساختاری مداوم برای مشاوره فردی و محرمانه ایجاد کنید. امنیت روانی خبرنگار باید تضمین شود تا نگران از دست دادن شغل خود به خاطر بیان آسیب‌های روانی‌اش نباشد.
محافظت از تیم‌های فنی و تدوین: سردبیران بخش‌های چندرسانه‌ای باید شیوه‌کارهای کاهش آسیب جانبی (مانند محدود کردن ساعات تماشای ویدئوهای اعدام، بمب‌گذاری و خشونت) را پشتکارانه به‌کار گیرند.

برای روزنامه‌نگاران و خبرنگاران مستقل ایرانی:
شجاعت ِ پذیرش آسیب: نخستین و دشوارترین گام، پذیرش این واقعیت است که ما نیز انسانیم و سپر روان ما رخنه‌پذیر است. گفتن از رنج، نشانه‌ی ناتوانی حرفه‌ای نیست که نشان هوشیاری است. شجاعت نفس تازه کردن و درخواست درنگ را داشته باشید.

تمرین‌های تنی-روحی منظم: در میانه بی‌خوابی‌ها، دانگ روزانه‌ای – هرچند کوتاه – برای ورزش‌های تنی-روحی مانند یوگا، مدیتیشن یا راهپیمایی و دویدن در نظر بگیرید. این روش‌ها به سیستم عصبی کمک می‌کنند تا از حالت «جنگ‌وگریز» تداوم‌دارخارج شود.

ایجاد شبکه‌های کوچک همبستگی: در نبود نهادهای کارآ و مستقل دفاع از حقوق روزنامه‌نگاران در ایران، خود دست به کار شوید. با همکاران همیار و مورد اعتماد در رسانه یا حلقه‌های دوستانه، فضایی برای گفت‌وگو درباره احساس‌ها و رنج‌های‌تان بسازید؛ جایی که مطمئن هستید مورد داوری قرار نمی‌گیرید و می‌توانید در آن احساس امنیت کنید.
جمع‌های کوچک معتمدان می‌تواند مکان انتقال تجربه و دست‌کم همدلی و همیاری را گسترش و پاره‌ای از دردها را کاهش دهد. افزون، این جمع‌ها می‌توانند به اهرم‌های تاثیرگذاری بر مدیران بدل شوند.

تجربه‌ها و راه‌کارهای رسانه‌ها و نهادهای جهانی را می‌توان و باید به مدیران رسانه‌ها گوشزد‌ کرد.

سرچشمه‌ها :

Free Press Unlimited (February 2026). "Trauma-Sensitive Reporting: A Journalist's Guide for the MENA Region" (ARIJ 18th Forum).
Emerging Europe (May 2026). "Journalism's Silent Crisis: Why Mental Health is a Press Freedom Issue" (Including Cambridge University Press 2026 Study data on NYT, CNN, and AFP).
Dart Center for Journalism and Trauma (2025/2026). "Newsroom Resilience and Vicarious Trauma in Digital Investigations." Columbia Journalism School.
Committee to Protect Journalists (CPJ - 2024). "Journalist Safety Kit: Psychological Safety Protocols."
reporters sans frontières
Arab Reporters for Investigative Journalism

روزنامه‌نگاری، شورش‌گری با قلم‌های سنجیده

admin — 2026-05-17T19:57:20Z

در جنبشی که فرجامش دست‌یابی به حقیقت است. روزنامه‌نگار بی‌طرف نیست. تا زمانی که روایت قدرت "همه چیز" است، طرف روزنامه‌نگار پیداست: روایت حقیقت. اما برای روشن کردن حقیقت نیازی به تکیه زدن بر سیاست و قدرت نیست. سیاست، زنان و مردان خود را دارد، روزنامه‌نگار هم باید بر جای خود بنشیند. بدون حضور ِ ناظر او سیاستی که در شان این نام باشد وجود نخواهد داشت. کار او روایت حقیقت، در برابر روایت قدرت است و این یعنی شورش‌گری علیه قدرت.
گزارش‌گر شورش‌گری است پایبند به حقیقت، پایبندی به حقیقت تنها خبر رسانی و روایت کردن رویداد نیست که نیز "پایبندی به پذیرش نتایج خبر" است.

زندان پر است از قلم شکسته‌گانی که فقط برای نوشتن و دفاع از نوشتن آزاد در بندند. آیا در هنگامه‌ی مقاومت مخاطبان که در دفاع از حقوق خود، برای آزادی، دمکراسی و عدالت شورش کرده‌اند. در برابر فریب و جهل و جنایت، در برابر سد کردن هر روزنه‌ی نور با زندان، شکنجه و سانسور، می‌توان بی‌طرف بود؟

ما روزنامه‌نگاریم نمی‌توانیم بگویم نسبت به رویدادها کشورمان بی‌طرف هستیم. ما طرفدارانه از حقیقت دفاع می‌کنیم. طرف ما حقیقتی است که به آن تعهد داریم. *

راست این است که در جمهوری اسلامی حرفه‌کاران رسانه‌ها برای انجام وظیفه‌ی حرفه‌ای‌شان مجازات می‌شوند. سال‌هاست که حاکمان برای توجیه بی‌تدبیری و ناکارایی، سرپوش گذاشتن بر فساد و چپاول و فقر، هر کس را که بر انجام وظیفه در حرفه‌‌اش بکوشد، ناکار می کند! از پزشک و قاضی و وکیل تا روزنامه‌نگار. اما پزشک و قاضی و وکیل اگر به خطا روند بیمار، متهم یا موکلی را به عقوبتی سخت گرفتار می‌کنند. خطای روزنامه‌نگار خیل مخاطب‌هایی را به بیراه می‌برد که در پس و پشت سانسور به گزارش و خبرش می‌نگرند تا از حقیقت مطلع شوند.

در جنبشی که فرجامش دست یابی به حقیقت است. روزنامه‌نگار بی‌طرف نیست. تا زمانی که روایت قدرت "همه چیز" است، طرف روزنامه‌نگار پیداست: روایت حقیقت. اما برای روشن کردن حقیقت نیازی به تکیه زدن بر سیاست و قدرت نیست. سیاست، زنان و مردان خود را دارد، روزنامه‌نگار هم باید بر جای خود بنشیند. بدون حضور ِ ناظر او سیاستی که در شان این نام باشد وجود نخواهد داشت. کار او روایت حقیقت، در برابر روایت قدرت است و این یعنی شورش‌گری علیه قدرت هر قدرتیکه باشد.

گزارش‌گر شورش‌گری است پایبند به حقیقت، پایبندی به حقیقت تنها خبر رسانی و روایت کردن رویداد نیست که نیز "پایبندی به پذیرش نتایج خبر" است. روزنامه‌نگار شورش‌گری است که دروغ را نمی‌پذیرد، قلم و قدمش باید مستقل باشد، تا بتواند خود و مخاطب‌اش را با حقیقت رودرو کند. " با هر نتیجه‌ای که برای او در پی خواهد داشت". فراموش نمی‌کند که در تب‌وتاب و جنبش، لغزش قلم می‌تواند رویا را به کابوس فریب و دروغ‌ بدل کند.

انتشار خبر پُرتب‌وتاب، شتاب زده و بدون راست‌آزمایی آن کار خبرنگار نيست، وظيفه برانگیزان لحظه‌ای‌ست. موضع‌گيری فوری کار ارگان حزبی‌ست، کارکرد اطلاع رسانی حرفه‌ای نيست. معيار تهييج‌گر بر خلاف روزنامه‌نگار، پایبندی به حقيقت و موازین حرفه‌اخلاقی نيست، ميزان نزدیکی به هم‌سودی و "خودی" بودن خبر است. تهييج‌گران فقط می‌خواهند آوازه‌گری خود را پیش برند تا هم‌سودی و کاراسته‌های خاص و گاه شاید خیرخواهانه خود را تامین کند.

برافروختگی در جامعه، "خبر" را هم پُرتب‌وتاب می‌کند، گزارش‌گر نمی‌تواند واقعيت را پُرجوش‌وخروش گونه نبيند. اما رسانه مجاز به انتشار برافروختگی نيست. وظيفه رسانه تعهد به انجام وظیفه‌ی اطلاع رسانی‌ست. کارکرد اطلاع‌رسانی به‌شورآوری نيست که مطلع کردن است. انتخاب دانستن است. به اندیشگی فراخواندن است. از هيجان لحظه‌ای کاستن است تا ژرف‌نگری از خبر فراتر رود و به دانستن انتخاب بیانجامد.

انتشار خبر پُرتب‌وتاب، شتاب زده و بدون راست‌آزمایی آن کار خبرنگار نيست، وظيفه برانگیزان لحظه‌ای‌ست. موضع‌گيری فوری کار ارگان حزبی‌ست، کارکرد اطلاع رسانی حرفه‌ای نيست. معيار تهييج‌گر بر خلاف روزنامه‌نگار، پایبندی به حقيقت و موازین حرفه‌اخلاقی نيست، ميزان نزدیکی به هم‌سودی و "خودی" بودن خبر است. تهييج‌گران فقط می‌خواهند آوازه‌گری خود را پیش برند تا هم‌سودی و کاراسته‌های خاص و گاه شاید خیرخواهانه خود را تامین کند. این همان مرزی است که روزنامه‌نگار نباید از آن بگذرد. همان جایی‌ست که باید "نه" بگوید. تا رسانه تنها رسانش به‌شورآوری و برافروختگی نباشد.
رسانش به‌شورآوری و برافروختگی خواسته یا ناخواسته افتادن در دام فریب‌خبرسازی و اطلاعات نادرست است. فريب‌خبرسازی را بیشتر دستگاه‌های امنيتي و اطلاعاتی رسمی و غيررسمی، مساوی و موازی می‌سازند، اما رسانه‌ها انرا منتشر می‌کنند. خبرنگار فرستنده نیست و فروکاستن مخاطب به گیرنده کار حرفه‌کار اطلاع‌رسانی نیست. توهین به شعور جامعه و کار ناراست‌کاران است.

پرسش اين نيست که افشاگری‌های لحظه‌ای و جنگ مجازی با رژيم و فریب‌خبرسازان که خود استاد خبر فریب‌سازی شده‌اند، کارساز است يا نه؟ يا در اين جنگ پيروزی از آن کيست؟ پرسش بنیادین اين است که وظيفه و فرجام اطلاع‌رسانی چيست؟

تا زماني که درستی هر خبررا تنها با پیمانه‌ی عليه "حکومت" یا "رقیب سیاسی" بودن را می‌سنجیم و انتشار آن را به بهانه دفاع از اطلاع رسانی و يا حقوق بشر توجیه می‌کنيم، تا وقتي که فرجام مقدم ما شوربرانگیزی و اینگونه شتاب در خبررسانی است و نه ژرف‌نگری در راستی و درستی خبر و پایبندی به حقیقت، از انجام وظیفه‌ی خبرنگاری خود بازمانده‌ایم. هوشياری، ژرف‌نگری و پایبندی به حقیقت را به پای شوربرانگیزی، سرعت، و انگار سیاسی در خبررسانی قربانی کردن، خطايی غیرحرفه‌ای است با نتايجی فاجعه‌باربرای روزنامه‌نگاری و جامعه.

پانویس :
* در ‌۱٩٧۱ منشور حقوق و وظایف روزنامه‌نگاران در مونیخ تدوين و به همين نام مشهور و منتشرشد. منشوری که ‌‌‌تا امروزهم اهمیت خود را حفظ کرده است. ماده ی اول در فصل وظایف این منشور، "وظیفه‌ی اصلی روزنامه‌نگار را درجستجو، نگارش و تحلیل ها "تعهد به حقیقت" اعلام می کند." با "هر نتیجه ای که می‌تواند برای وی در پی داشته باشد" و این به "علت داشتن حقی است که مردم برای دانستن دارند."

این نوشته پیشتر در تارنمای خبرنگاران ایران منتشر شده بود. این تارنما از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۷ با کوشندگی شماری از روزنامه‌نگاران داخل کشور درباره‌ی پرسمان برانگیزهای روزنامه‌نگاری در ایران فعال بود. بسیاریاز پرسمان‌های مهم روزنامه‌نگاری در این تارنما از چگونگی‌ کار دراتاق‌های خبر تا مشکل‌های روزنامه‌نگاران در شهرستان‌ها واز سرکوب روزنامه‌نگاران تا آزارگری‌های جنسی پیش‌کشیده شد. این تارنما را من در سال ۱۳۸۸ راه‌اندازی کردم و سازمان گزارش‌گران بدون مرز با حمایت از آن تا سال ۱۳۹۷ توانست بیش از صد جستار و گزارش درباره‌ی روزنامه‌نگاری منتشر کرد. افسوس که با اهمال‌کاری این سازمان به ویژه دبیر اول آن کریستف دولوار همه‌ داده‌های این تارنما با حذف سرور آن از دست رفت.

گام‌ها و روش‌های سرکوب و بازداشت ۱۳۵۷ - ۱۳۷۰ (پاره‌ی دوم)

admin — 2026-05-11T21:31:50Z

واحد اطلاعات سپاه که بند ۳۰۰۰ و پادگان عشرت‌آباد و در اوین بخشی از بند ۲۰۹ را در اختیار خود داشت، از اواخر سال ۶۲ بخش عمده‌ای از بند آسایشگاه در اوین، ساختمان سه طبقه که توسط تواب‌ها ساخته شده بود و صدها سلول انفرادی داشت، در اختیار سپاه قرار گرفت. این ساختمان زیر نظر خود لاجوردی و با توجه به «کم داشت‌های» سلول‌های اوین قدیم، ساخته شده بود. عدم امکان ارتباط‌گیری میان سلول‌ها، فضای سرد و تاریک و عدم امکان عبور صدا و … از جمله «امکانات»! این سلول‌ها بود که بعضی از زندانیان سال‌ها در آن‌ها نگه‌داری می‌شدند. سپاه از همان آغاز بازداشت‌ها بسیار هوشمند و اطلاعاتی عمل می‌کرد. بازجویی‌ها منظم، خشن و سیستماتیک بود. در همین دوره واحد اطلاعاتی تمام سرنخ‌های خود را فعال ساخت و جمع‌بندی اطلاعات را در دستور روز خود گذاشت.

آغاز بازداشت‌ها و سرکوب گسترده
تا پیش از خرداد ۱۳۶۰ بازداشت‌ها هرچند روز به روز افزایش می‌یافتند، اما به‌گونه‌ای همه‌جانبه و سازماندهی شده نبودند. در این دوره به جز در مناطقی که مبارزه‌ مسلحانه علیه رژیم آغاز شده بود و بازداشت‌ها شامل همه‌ فعالان می‌شد، در دیگر مناطق دستگیری‌ها موردی بودند. البته در همین دوره نیز هر روز ماموران رسمی رژیم چون کمیته و سپاه و نیروهای غیررسمی و وابسته به آن‌ها چون انجمن‌های اسلامی و گروه‌های حزب‌اللهی(فالانژها) به هواداران و اعضای سازمان‌های سیاسی به بهانه‌های گوناگون از آن میان فروش نشریه و کتاب در خیابان‌ها حمله می‌کردند و درگیر می‌شدند و شماری را نیز بازداشت می‌کردند.

اما چند مورد بازداشت را که به نوعی هشداری جدی به همه‌ نیروهای سیاسی بود و توسط «کار» اطلاعاتی سپاه پاسداران انجام گرفته بود، می‌توان از بقیه جدا کرد. بازداشت فرزندان آیت‌الله محمود طالقانی، که خود یکی از رهبران انقلاب بود، حماد شیبانی، عضو سازمان چریک‌های فدایی خلق، محمدرضا سعادتی، عضو سازمان مجاهدین خلق و رهبران شوراهای خلق ترکمن (توماج و همراهان که سپس کشته شدند) محسن فاضل، عضو سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر در همه این موارد کمیته سلطنت‌آباد مقر مرکزی سپاه یا مستقیما در امر دستگیری دخالت داشت و یا پرونده به آن‌ها ارجاع شده بود.

فرزندان آیت‌الله طالقانی بدست ماموران کمیته‌ی پشت سفارت آمریکا دستگیر شدند و سپس به کمیته سلطنت‌آباد تحویل داده شدند. کمیته پشت سفارت که تحت رهبری فردی معروف به ماشاالله قصاب بود «برای گرفتن اقرار و شکنجه از وجود بازجویان ساواک آریامهری استفاده می‌کرد.» (۴۲)

حماد شیبانی توسط گروه محمد منتظری در فرودگاه مهرآباد بازداشت و سپس به کمیته سلطنت‌آباد برده شد. محمدرضا سعادتی راکمیته سلطنت‌آباد تحت تعقیب و مراقبت قرار داده بود و دستگیر کرد. در مورد رهبران خلق ترکمن که در ترکمن صحرا بازداشت شده بودند «به سازمان چریک‌های فدایی خلق اطلاع داده شد که ۴ تن (توماج و همراهان) به زندان اوین تحویل شده‌اند و در نخستین ساعات بامداد روز جمعه ۲۶ بهمن از زندان اوین به مرکز سپاه پاسداران سلطنت‌آباد به شخصی به نام محسن رفیق‌دوست معاون سپاه تحویل شده‌اند.» (۴۳)

محسن فاضل در نخست‌وزیری و پس از دو روز تعقیب و مراقبت بدست فردی که «کارت سپاه پاسداران» را به او نشان داده بود، دستگیر شده بود. وی در مورد بازجویی خود نکاتی را طرح می‌کند که گویای اقدام سپاه در شناسایی و تعقیب و جمع‌آوری مدارک از فعالان سیاسی است.

«از من با چشم بسته بازجویی می‌کرد، از سابقه من پرسید تا قیام، از ارتباط با پیکار پرسید روی خط انفعال و دانشگاه بود که جواب می‌دادم. فقط گفت دارید کم لطفی می‌کنید… روز شانزدهم گفت تو هنگام رای دادن دو تا محافظ داشته‌ای و از تو عکس گرفته‌ایم.» (۴۴)

در فضای نسبتا آزاد آن زمان، برخی از این بازداشت‌ها با واکنش‌های اعتراضی مردم و نیروهای سیاسی روبه‌رو می‌شد. از این رو رژیم به جز در مواردی نادر اقدام به بازداشت جمعی نمی‌کرد. با آغاز جنگ در اول سال تحصیلی ۵۹ «برکت» جنگ به وسیله‌ای برای قدرتمندتر شدن دستگاه اطلاعاتی تبدیل شد. نخست‌وزیری که در دست محمدعلی رجایی ِ خط امامی قرار داشت از نظر اجرایی هماهنگی بیشتر نیروهای اطلاعاتی را تامین می‌کرد، در این دوره بسیاری از افسران و کادرهای نظامی که بازنشسته و یا حتا در زندان به‌سر می‌بردند به کار دعوت می‌شوند. دستگیری‌‌های موردی در این دوره، تلاش اطلاعاتی رژیم در تکمیل و جمع‌آوری اطلاعات بیشتر از نیروهای سیاسی است.

در همین دوره البته چند واقعه‌ی مهم اتفاق افتاد که نشان‌گر توان دستگاه اطلاعاتی و سرکوب‌گر رژیم از نظر ضربه به گروه‌ها و سازمان‌های سیاسی و دستگیری‌های وسیع و دسته‌جمعی بود. در موردبازداشت‌های جمعی و سرکوب‌های خیابانی در این دوره به سه مورد مهم می‌توان اشاره کرد.

تظاهرات ۱۷ بهمن ۱۳۵۹، سازمان چریک‌های فدایی خلق اقلیت در میدان آزادی و لغو آن توسط وزارت کشور که به درگیری‌های وسیع خیابانی در تهران منجر شد. سازمان‌ چریک‌های فدایی خلق اقلیت برای برگزاری این تظاهرات از همه نیروهای خود در سراسر کشور دعوت کرده بود که بسیاری از آن‌ها به تهران آمده بودند، از سوی دیگر بخشی از سازمان‌های چپ نیز به حمایت از سازمان اقلیت در این تظاهرات شرکت کرده بودند.

سپاه و کمیته از اولین ساعات بامداد ۱۷ بهمن در خیابان‌های اطراف میدان آزادی تا میدان انقلاب موضع گرفته و خیل اوباش حزب‌اللهی را سازمان داده بودند. با وجود نیروهای وسیع هواداران اقلیت و چندین تظاهرات موضعی در اطراف میدان‌های توحید و جمهوری اما سپاه و کمیته موفق به پراکنده‌ کردن تظاهرکنندگان و بازداشت‌های وسیع شدند.

مورد دوم، میتینگ ۱۴ اسفند ۱۳۵۹، در دانشگاه تهران بود، در این میتینگ جمعیت زیادی از هواداران طیف ابوالحسن بنی‌صدر رییس‌جمهور و بازرگان، تخست وزیر پیشین وسازمان مجاهدین خلق که به طور رسمی دعوت به تظاهرات کرده بودند و بخشی از سازمان‌های چپ که به‌طور غیررسمی شرکت داشتند؛ گرد آمده بودند. حمله به این میتینگ توسط کمیته و سپاه و اوباش حزب‌اللهی برای برهم زدن آن به هنگام سخنرانی رئیس‌جمهور، به درگیری‌های گسترده‌ای در اطراف خیابان‌های دانشگاه تهران و بازداشت‌ بسیاری از این شرکت کنندگان در میتینگ انجامید.

بازداشت اعضا و کادرهای سازمان‌های سیاسی در این مقطع همان‌گونه که گفته شد بیشتر با هدف جمع‌آوری اطلاعات انجام میشد. در برخی شهرستان‌ها، عضوهای سازمان‌های سیاسی و یا رهبری محلی - کمیته ایالتی - بازداشت می‌شدند که بیشتر پس از چند ماه زندان و بازجویی آزاد می‌شدند، سویه‌ی کسب اطلاعات در این دستگیری‌ها اهمیت داشت.

مورد سوم، تظاهرات معروف به راه‌پیمایی مادران مجاهد در ۷ اردیبهشت ۱۳۶۰، در تهران بود در این تظاهرات که زنان مجاهد برای اعتراض به بازداشت‌ها و سرکوب شرکت کرده بودند و از سوی هزاران هزار مرد حمایت می‌شدند، با حمله سپاه و کمیته به خون کشیده شد و شمار بسیاری زخمی و بازداشتی بر جای نهاد. شماری ازبازداشت‌شدگان این سه تظاهرات، سال‌ها در زندان ماندند و برخی از آن‌ها نیز در آغاز اعدام‌ها در همان سال شصت به جوخه‌های اعدام سپرده شدند.

به جز این سه مورد، به میتینگ یازده اردیبهشت سازمان چریک‌های فدای خلق - اکثریت هم می‌توان اشاره کرد که جمعیت زیادی در آن شرکت کردند و با پرتاب نارنجک پاسداران به خون کشیده شد و شماره مجروح به‌جای گذاشت. (البته رهبر سازمان، فرخ نگهدار که از جناح خط امام در حکومت دفاع می‌کرد، در یک مصاحبه تلویزیونی در همان شب حمله را به «گروه‌های مائوئیست!» نسبت داد!)

«دو تن از مسئولان ناحیه حزبی غرب تهران با مقدار زیادی اسناد درون سازمانی و فهرست اسامی اعضا و چارت تشکیلاتی و اسناد به غنیمت گرفته شده از ساواک در روزهای انقلاب، دستگیر شدند.» (۴۵)

اما در کناراین بازداشت‌های جمعی در تظاهرات‌ و بازداشت‌های موردی، ماموران اطلاعاتی رژیم دو عملیات مهم و دستگیری وسیع انجام دادند. که هر دو از نظر توان و آمادگی دستگاه اطلاعاتی رژیم دارای اهمیت هستند.نخست بازداشت و ضربه به گروه فرقان و دوم دستگیری‌های کودتاچیان نوژه. در مورد دوم باید تاکید کرد که از نظر اطلاعاتی رژیم بدون کمک حزب توده ایران، نمی‌توانست کودتا را کشف کند. اما در رابطه با خنثی‌سازی و واکنش فوری در دستگیری‌ها، توان و بسیج رژیم قابل تامل است.

با این‌که رژیم پس از کشف و خنثی‌سازی کودتا با نفی نقش حزب توده ایران، سناریو را کامل عوض کرد. اما این همکاری نزدیک به‌گونه‌ای بود که رژیم نمی‌توانست آن را کتمان کند «شناسایی کودتاچیان و بالاخص ارتشی‌های آن‌ها بدون فعالیت نظامیان توده‌ای در ارتش عملی نمی‌شد.» (۴۶)

در این‌که در آن زمان سپاه حداقل با چند هفته تاخیر منتظر کودتا بوده است و از نظر اطلاعاتی در این مورد عقب‌ مانده بود، شکی نیست.

«تلفن کردم محسن رضایی اون موقع مسئول اطلاعات سپاه بود گفتم فوری بیا این‌جا و یک نفر دیگر که او هم یک جای دیگر کار اطلاعاتی می‌کرد… البته سپاه کشف کرده بود از مدتی پیش که کودتایی قراره انجام بگیره، شاید هم فهمیده بود که این کودتا در پایگاه نوژه باشد اما نمی‌دانست زمانش کی است… رضایی همان روز گفت ما این را فکر می‌کردیم دو سه هفته دیگر انجام بگیرد.» (۴۷)

فداکاری حزب توده در همکاری با خط امام تا آن‌جا پیش می‌رود که با «قربانی» کردن دو تن از نیروهایش، یکی از اصلی‌ترین سرنخ‌های متلاشی کردن سازمان نظامی و مخفی خود را در اختیار رژیم قرار می‌دهد. (۴۸)

دستگیری گروه فرقان و عمل‌کرد سپاه در این مورد، آن‌هم کم‌وبیش نزدیک به یک سال پس از تشکیل این نیرو را می‌توان نشان آمادگی دستگاه اطلاعاتی رژیم در سازماندهی ضربه و دستگیری‌های گروهی دانست. این «ضربه» اولین سناریو در تمرین نیروهای سپاه در اجرای عملیاتی است که سال‌های پسین بیشتر سازمان‌های سیاسی با به‌کارگیری آن متلاشی شدند. استفاده از تعقیب و مراقبت، کنترل تلفن و سیستم تواب - نفوذی و حمله هم‌زمان به چندین خانه تیمی، همان «ضربه‌های موثر» سپاه و وزارت اطلاعات است که به سیاست «زدن سر مار» معروف شد. در آن زمان، هم به دلیل آزادی نسبی مطبوعاتی و هم کم‌تجربگی دستگاه اطلاعاتی، خبر چگونگی انجام آن منتشر شدو هر چند که سپس از سوی سپاه تکذیب شد و آن را اشتباه یکی از فرماندهان اعلام کردند. با این حال، خود خبر دستگیری نیز ۵ روز پس از اقدام سپاه انتشار یافت.

گروه فرقان که اصلی‌ترین اعضا و کادرهایش از نزدیکان خط امامی‌ها بودند، علی قدوسی دادستان کل انقلاب در مصاحبه‌ای درباره‌ی گذشته گروه فرقان و با ذکر دقیق تاریخ آغاز فعالیت آن‌ها می‌گوید:
«گروه فرقان از سال ۵۵ شروع به فعالیت نموده است… رهبر گروه فرقان اکبر گودرزی نام دارد که با لباس روحانیت در قبل از انقلاب در صف روحانیت رخنه کرده بود.» (۴۹)

البته این خبر پس از تکمیل اطلاعات رژیم منتشر می‌شود. چند ماه پیش از این در پی ترور نافرجام رفسنجانی و از طریق خود او یکی از اعضای گروه فرقان «فردی که خود پاسدار» بوده است، شناسایی می‌شود. (۵۰)

شرح چگونگی عملیات از زبان «یک مقام آگاه در سپاه پاسداران» چنین است: «بعد از ترور استاد مطهری (ده اردیبهشت ۱۳۵۸) یک گروه از سپاه که شامل دو اکیپ ضربت و اکیپ تجسس بود برای شناسایی گروه فرقان و بررسی چگونگی فعالیت این گروه تشکیل داد. این دو اکیپ از شش ماه قبل فعالیت خود را شروع کرد، گروه تجسس پس از مدتی رد پای گروه فرقان را به‌دست آورد که امیدوارکننده بود، در این مدت ترورهایی صورت گرفت از جمله مهدی عراقی، سید محمدعلی قاضی طباطبائی و … هر بار که ترور صورت می‌گرفت، پس از بازجویی توانستیم اعضای گروه فرقان را به وسیله مشخصات گروه دیگر از آن‌ها به‌دست بیاوریم. در این هنگام مرحله دوم کار شروع شد که با کنترل کردن تلفن‌ها، خانه‌های تیمی گروه فرقان را شناسایی کردیم. پس از شناسایی اعضا گروه فرقان، خانه‌های تیمی که در حدود ۲۰ خانه در سطح شهر تهران و به‌طور پراکنده بود، طرحی بر این که یک شب در یک ساعت معین به خانه‌ها حمله کنیم و آن‌ها را دستگیر نماییم ریخته شد. در نتیجه ۱۵۰ نفر از پاسداران آزموده را در اکیپ‌های ۷ الی ۸ نفری آماده کردیم و پس از تعلیمات لازم اکیپ‌ها را به خانه‌های تیمی مورد نظر که در خیابان‌های جمال‌زاده، خزانه، فرح‌آباد و … فرستادیم … پس از مراقبت‌های لازم در اطراف ۲۰ خانه تیمی عاقبت موعد فرا رسید و در ساعت ۲ بامداد چهارشنبه گذشته وارد عملیات شدیم.» (۵۱)

مصاحبه برخی از اعضای گروه فرقان پس از دستگیری پرده از بخشی دیگر از «تعلیمات لازم»، «اکیپ‌های سپاه» برمی‌دارد، استفاده از تاکتیک تواب - نفوذی که بیش از این نیز در روزنامه‌ها گوشه‌‌هایی از این اقدامات بیرون زده بود. (۵۲)

بخشی از بازماندگان گروه فرقان در سال ۶۰، نخستین گروه تواب‌ها بودند که به دلیل همکاری با رژیم با یک درجه تخفیف به حبس ابد محکوم شده بودند. این گروه همان‌گونه که خود می‌گفتند در جریان بازداشت‌های جمعی و ضربه به فرقان با سپاه همکاری داشتند. یکی از معروف‌ترین چهره‌های آن‌ها علی مشکینی فرزند آیت‌الله مشکینی بود. در سال‌های ۶۰-۶۱ این گروه به همراه چند تواب مجاهد در اتاق زیر راه‌پله بند یک اوین نگهداری می‌شدند و در کنار پاسداران بند مسئول کارهای خدماتی بند از قبیل تقسیم غذا، تعمیرات و … بودند.

در سال ۵۹ رژیم از یک‌سو به سیاست جمع‌آوری و تکمیل اطلاعات از کادرها و عضوهای سازمان‌های سیاسی، و از سوی دیگر به توانمند کردن نیروهای سرکوب‌گر خود می‌پردازد، دستگیری‌های موردی، بر هم زدن تظاهرات‌های عظیم و سرکوب مبارزات شورایی در ترکمن صحرا، مشق‌های رژیم در این مورد است که موفق نیز می‌شود. در این باره باید به فضای نسبتا آزاد آن روز و مباحث علنی در میان سازمان‌های سیاسی و علنی شدن شمار بیشتری از رهبران در محافل و حوزه‌های سیاسی نیز اشاره کرد.

انتشار اطلاعیه ده‌ ماده‌ای وزارت کشور در بهار ۱۳۶۰ رسمیت بخشیدن به جنگی بود که رژیم علیه نیروهای سیاسی از مدت‌ها پیش به راه انداخته بود. و طبعا این اعلان جنگ را نیز بدون ارزیابی توان نیروهای سرکوب‌گر خود نکرده بود. این اطلاعیه شکل قانونی دادن به محدودیت‌های روزافزون فعالیت‌های سیاسی و در یک کلام پایان دادن به آن‌ها بود و حتا سازمان‌های سیاسی مدافع رژیم چون حزب توده ایران و سازمان چریک‌های فدایی اکثریت و حزب کارگران سوسیالیست و … که چشم‌بسته آن را پذیرفته بودند را هم در بر نمی‌گرفت.

اطلاعیه ده‌ ماده‌ای، کیفرخواست همه کسانی بود که بعدها در زندان‌های رژیم به جرم «محاربه با حکومت اسلام»، «یاغی و بغی» و «ملحد و محارب» شناخته شده و به اعدام محکوم شدند. از میانه‌ تا ۲۰ خرداد درگیری‌های خیابانی وبازداشت‌ها شدت یافتند، تظاهرات ۳۰ خرداد به دعوت سازمان مجاهدین و بخشی از نیروهای سیاسی درون حکومتی که حتا مخالف حکومت اسلامی هم نبودند و فقط با استبداد ولی‌فقیه و قبضه کردن قدرت در دست خط امام مخالف بودند، به جنگ و گریزهای وسیع خیابانی انجامید که تعداد بسیاری کشته برجای گذاشت. شمار دقیق بازداشت‌شدگان در آن روزها روشن نیست. اما بنابر گفته‌های زندانیانی که پیشتر در اوین زندانی بودند، از سی خرداد تا اواخر تیر ماه همه‌‌ی بندهای اوین پر شده بودند. دستگیری‌های سازمان‌یافته از همان فردای ۳۰ خرداد آغاز شدند.

نخستین گروه بیشتر دانش‌آموزان و دانشجویان هوادار سازمان‌های سیاسی بودند که در مدت فعالیت‌های سیاسی خود در مدارس و دانشگاه توسط انجمن‌های اسلامی و امور تربیتی شناسایی شده بودند و پس از آن‌ها زندانیان سیاسی رژیم گذشته که لیست آن‌ها در دست رژیم بود. اعدام‌های جمعی از روزهای آخر خرداد افزایش یافتند. در فردای ۷ تیر و انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی و کشته شدن آیت‌الله محمد بهشتی و «بیش از ۷۲ تن»، بازداشت‌های جمعی شدت یافتند.

در پی تهاجم همه‌جانبه رژیم برای دستگیری نیروهای سیاسی و به‌ویژه اعضا و هواداران سازمان مجاهدین خلق، این نیروها مجبور به ترک خانه‌های خود شدند. شماری از نیروهایی که پیشتر در «میلیشیا» گرد آمدند بودند، از این طریق در تیم‌های ویژه نظامی سازماندهی و در خانه‌های تیمی مخفی شدند. اما شمار بیشتری از عضوها و هواداران که رابطه تشکیلاتی‌اشان قطه شده بود، برای مخفی شدن نخست به شهرهای بزرگ فرار کردند و سپس در باغ‌ها و دشت‌های اطراف شهرها پنهان شدند.

رژیم برخلاف تصور نیروهای سیاسی، خیلی سریع توانست نیروهای سرکوب خود را سازماندهی و با ایجاد جو رعب و وحشت، اعدام‌های چند صد نفری، حمله به منازل مخالفین و … کنترل شهرها را در دست بگیرد.

دستور روز رژیم سرکوب عمومی و همگانی نیروهایی بود که از «فرامین امام در حفظ نظام» سرپیچی می‌کردند. افزون بر بازداشت در خانه‌ها، دستگیری خیابانی را نیز به اجرا درآوردند. در این دوره یعنی از ۳۰ خرداد تا ۵ مهر که تظاهرات‌های موضعی و ترورها ادامه داشتند. «نظر بگیری» در خیابان‌ها آغاز شد و شامل حال هرکسی می‌شد که به نظر مشکوک می‌آمد. گشت‌های خیابانی سپاه و کمیته می‌توانستند به هرکسی که مشکوک می‌شوند، در خیابان او را دستگیر کنند.

در کنار «نظر بگیری» سیستم «پهن کردن تور» نیز به کار گرفته شد که در پی نتایج مثبت آن تا سال‌ها رژیم آن را در خیابان‌ها به اجرا درمی‌آورد. «تور» این‌گونه «پهن» می‌شد که با بستن دو سوی یک بخش از یک خیابان اصلی و کنترل خیابان‌های فرعی، تمام عابرین کنترل و «موارد مشکوک» دستگیر می‌شدند. اماکن عمومی مثل سینماها، پارک‌ها، هتل‌ها نیز با همین روش مورد حمله قرار می‌گرفتند.

در آن دوره بسیاری از فعالان سازمان‌های سیاسی که به شهرهای بزرگ فرار کرده بودند، این‌گونه در «تور» افتادند. این روش به‌ويژه در تهران و در خیابان‌های مرکزی شهر از آن میان ولی‌ عصر، انقلاب، جمهوری، کریم‌خان و … به‌کار گرفته شد و حتا در روز چندین بار به اجرا درمی‌آمد. تعداد بازداشت‌شدگان در این دوره چنان زیاد بود که رژیم برای نگه‌داری این زندانیان مشکل پیدا کرده بود و افزون بر کمیته‌ها و پادگان عشرت‌آباد و اوین و بند سه هزار (کمیته مشترک سابق)، بنابر شهادت برخی از زندانیان شماری از دستگیرشدگان در زیرزمین‌های ورزشگاه امجدیه نگه‌داری می‌شدند.

در همین دوره در چهارچوب جناح‌بندی‌های رژیم دو دستگاه اطلاعاتی به شکل موازی به کار مشغول بودند. واحد اطلاعات سپاه که هسته اصلی دستگاه اطلاعاتی بود و دفتر دادستانی انقلاب مرکز؛ با این‌که در کلی‌ترین شکل هماهنگی‌هایی بین این دو وجود داشت، اما دفتر دادستانی به ریاست دادستان انقلاب مرکز سیداسدالله لاجوردی و کمیته‌های انقلاب به عنوان ضابطه‌های اجرائی دادستانی به شکلی مستقل از سپاه عمل می‌کردند. و یا بهتر بگوییم، واحد سپاه مستقل از دادستانی عمل می‌کرد.

دادستانی انقلاب مرکز، به قول بازجوهای سپاه کارهای «جنجالی» و «پر سر و صدا» را انجام می‌داد، هرچند که بنابر شمار بیشتر زندانی که در اختیار داشت و این‌گونه اطلاعاتی وسیعی به‌دست می‌آورد، ولی با انجام بازداشت‌های فوری و نمایشی، لاجوردی حتا گاهی کارهای «پر حوصله ی سربازان گمنام امام زمان» در واحد اطلاعات سپاه را ناکام می‌گذاشت. چنان‌که بازجوهای سپاه در اوین می‌گفتند: «حاجی آقا لاجوردی هر شب بعد از امام در تلویزیون برنامه دارد.»

سید اسدالله لاجوردی تا مدت‌‌ها در اوین به‌قول خودش «خودمختاری کامل» ایجاد کرده بود. در همین زمان است که نخستین گروه تواب‌ها و نوع‌های جدیدی از بازداشت کردن‌ها به‌کار گرفته می‌شود. استفاده از تواب‌ها در گشت‌های خیابانی و به‌وجود آوردن تشکیلات‌های پلیسی، که معروف‌ترین آن‌ها «تشکیلات دادستانی» بود. گشت‌های خیابانی بیشتر در محل رفت‌وآمدهای احتمالی فعالان سیاسی و و قرارهای آن‌ها بودند، تواب‌ها در گشت‌های سپاه و یا دادستانی به صورت «موتوری» (استفاده از ماشین‌های گشت) پیاده و یا توجیه‌یی (استفاده از کامیون‌ها و وسایل موتوری ادارات دولتی و شرکت آب، برق و …) مستقر می‌شدند و به شناسایی افراد می‌پرداختند.

در دوره‌هایی سینماها و عمدتا سینماهایی که فیلم‌های «روشنفکری» به نمایش می‌گذاشتند، در تهران چون فلسطین، شهر قصه، شهر فرهنگ و … و یا پارک‌ها چون پارک ساعی، لاله و ملت… زیر کنترل این گشت‌ها بودند. در این باره باید گفت که شماری این‌گونه دستگیر و یا شناسایی و تحت تعقیب و مراقبت قرار گرفتند. برخی از تواب‌ها در اوین به نام‌های تعداد لو دادن‌شان معروف شده بودند.

یکی از معروف‌ترین آن‌ها، فردی بود به نام ولی صفری که در زندان به ولی پانصد معروف بود. او که مسئول در ورودی انجمن دانشجویان مسلمان وابسته به سازمان مجاهدین بود، شمار بسیاری را می‌شناخت که در گشت‌ها لو داده بود. از این قبیل اسامی چون منوچهر چهارصد، افشین ۷۵ و … در میان تواب‌ها کم نبود. احمدرضا کریمی معروف به تواب دو نظام (کریمی از اعضای مجاهدین در رژیم شاه نیز ابراز ندامت کرده بود) قاسم عابدینی، ناصر یاراحمدی، محمدمهدی پرتوی، علیرضا ابری شاندیزی، … از کادرهای سازمان پیکار، راه کارگر، حزب توده و سازمان اکثریت از جمله کادرهای مرکزی سازمان‌های سیاسی بودند که در سال‌های شصت در گشت‌های خیابانی شرکت داشتند و بنابر شناخت وسیع‌شان تعداد قابل ملاحظه‌ای را شناسایی و لو داده بودند.

با پایدار شدن پدیده تواب، دفتر دادستانی و لاجوردی در اوین تشکیلاتی را به راه انداختند که بعدها به «تشکیلات دادستانی» معروف شد. این تشکیلات با هدف برقراری رابطه مجاهدین «قطع شده» و نفوذ در تشکیلات سازمان مجاهدین به وجود آمد. از فعالان آن می‌توان ولی صفری، بهزاد نظامی، محمود شیخ‌الحکما، نبی صادقی، مرتضی نقاش، مسعود خیرخواه و … را نام برد. بعضی از این زندانی‌ها مدت‌ها در زندان به شکل پنهان نگه‌داری می‌شدند. در چند نمونه حتا به تیم‌های وصل‌شده به این تشکیلات، چارت ترور هم از سوی دادستانی داده شده بود.

شمار بسیار زیادی از فعالان بدست این تشکیلات که آن را «سرپل ارتباطی» پنداشته بودند دستگیر شدند. و گفته‌ی طنز تلخ‌گونه خودشان «از سرپل ارتباطی به سرپل صراط» و اوین آورده شدند. تشکیلات دادستانی ظاهرا در اواخر سال ۶۲ از هم پاشید. از جمله دلایل از هم پاشیدن آن یکی، مد شدن تواب تاکتیکی بود که در طی دوره‌ای معلوم نبود که تشکیلات دادستانی متعلق به لاجوردی است یا سازمان مجاهدین و یا تشکیلات جدیدی از خود تواب‌هاست است، کشته شدن چند بازجو بدست تواب‌ها (دو بازجو شعبه ۳ دادستانی)، پیدا شدن چند ماشین دادستانی اوین در خانه‌های تیمی، لو رفتن دو بازجوی نفوذی در شعبه‌های بازجویی از آن میان شعبه ۷ اوین، فشارهای واحد اطلاعات سپاه پاسداران و در آخر افشای تشکیلات در بیرون از زندان و … اشاره کرد.

اگر سپاه پاسداران بر آن بود که دادستانی فقط کارهای «جنجالی» و «نمایشی» انجام می‌دهد، به این علت بود که سپاه خود از اواسط سال ۶۰ «ضربه» به سازمان‌های سیاسی را در دستور روز خود داشت و به آن عمل می‌کرد. «ضربه» که همان سناریوی «زدن سر مار» بود از یک‌سو بیشترین تلفات را به‌دنبال داشت، یعنی از هم پاشیدن تشکیلات با دستگیری اصلی‌ترین کادرها و اعضای مرکزی و از سوی دیگر انجام این کار با کم‌ترین صرف انرژی و نیرو و هزینه بود.

ادامه دارد

گام‌ها و روش‌های سرکوب و بازداشت ۱۳۵۷ - -۱۳۷۰ پاره ی نخست

پانویس

۴۲. اطلاعات۱۷ اسفند ۱۳۵۸ نامه‌ی سچفخا
۴۳. اطلاعات ۱۷ اسفند ۵۸ - نامه سچفخا
۴۴. به ۴۱ مراجعه شود
۴۵. با گام‌های فاجعه - ف - شیوا - انتشارات حزب دمکراتیک مردم ایران
۴۶. بولتن اطلاعاتی اداره دوم ستاد ارتش به نقل از سیری از مبارزات درونی حزبی با پورتونیسم منحط - ناخدا انور
۴۷. انقلاب اسلامی و توطئه در دهه نخستین - کودتای نوژه ص ۱۸۵ - موسسه مطالعات و پژوهش‌ سیاسی
۴۸. مراجعه شود به سیری از مبارزات درون حزبی با اپورتونیسم منحط
۴۹. اطلاعات ۲۵ مهر ۵۸
۵۰. اطلاعات ۴ خرداد ۵۸
۵۱. اطلاعات ۲۳ دی ۵۸
۵۲. به مصاحبه آیت‌الله لاهوتی سرپرست وقت سپاه مراجعه شود که اعلام می‌کند «هسته مرکزی گروه فرقان در یکی از شهرستان‌ها دستگیر شده‌اند.» اطلاعات ۲۰ و ۲۱ خرداد

نام‌ها و یادها

admin — 2026-05-11T20:50:00Z

همیشه از گفت‌وگو درباره‌ی زندگی‌ام گریزان بودم! نه آنکه گفته کم داشته‌ام یا دارم که زندگانی‌ام پُر از یادماندهایی است. که گاه با روایت‌هایی از تاریخ گره می‌خورد. این گریزانی‌ اما هم از بیمی است که بر من و شاید خانواده‌ام حکومت‌ها و جامعه تحمیل و دریغ با آن بزرگ شده‌ام! و سپس دورماندن از حاشیه‌هایی است که گفته‌هایم با سخن‌سنجی از روزگارم شاید به وجود آورند. بارها لطف و درخواست آقای محمدرضا شاهید عزیز را برای گفتن از یادها نپذیرفتم، اما در آخر افزون بر آن‌که نتوانستم به خبرنگار پیش‌کسوتی که بسیار از اوآموخته‌ام نه بگویم. و سپس تلاشم در گفتن از یادهای زندگی آن است بی‌پرده و نهان‌کاری خود باشم. بازهم از لطف‌شان سپاسگزارم.
پاره‌های گفت‌وگو را با بازنمودهایی که در گفت‌وگو گاه و زمان ممکن نمی‌کرد در رسانش منتشر می‌کنم.

پاره‌ی هفدهم نام‌ها و یادها درباره‌ی کارهای انجام شده در گزارش‌گران بدون مرز گفت‌و‌گو می‌کنیم. از حمایت مدیران در سازمان از آن میان روبرت مئنارد، ژان فرانسوا ژولیارد و کریستف دولوار که سال گذشته درگذشت، یاد می‌کنم. این حمایت‌ها یکسان نبودند اما در هر حال یاریگر من بودند برای پیشبرد کارهایم در پیوند با مسئولیتی که داشتم. از سال‌هایی می‌گویم که نمی‌خواستم «کارمند حقوق بگیر» سازمان باشم و با این وجود به‌گونه‌ای پیگیر با گزارش‌گران همکاری داشتم. اشاره‌ای دارم به آخرین کارم در شرکت انتلی‌کاست و برنامه نویسی و حقوق بالایی که داشتم و سپس برای یک سوم آن با اصرار روبرت مئنارد به استخدام گزارش‌گران بدون مرز درآمدم! کار شبانه روزی که در آن‌جا انجام می‌دادم گونه‌ای وام‌داری بود که احساس می‌کردم هم به‌مانند زندانی سابق و هم روزنامه‌نگار و باید ادا می‌کردم. درباره‌ی رابطه‌ام به‌عنوان همکار و نه مسئول یک نهاد جهانی با همکاران در داخل و خارج کشور می‌گویم و آن همه که از آن‌ها یاد گرفتم. از باورهایم می‌گویم از آن میان تلاش بی‌چون‌وچرا برای آزادی روزنامه‌نگاران زندانی با هر باوری که داشتند. این را موفقیتی برای خودم می دانم. و همچنان دارم باوری که کار و پایداری روزنامه نگاران در داخل کشور اهمیت دو چندان دارد. از افغانستان می‌گویم که سازمان دفتر نداشت اما از فعال‌ترین نهاده در این کشور بود. از همکار محترم و بزرگوارم جناب شینواری صاحب عزیز یاد می‌کنم. برای نخستین بار می‌گویم که بخش پناهنده‌گی سازمان با پناهنده‌گان ایرانی و کارهایی که من می کردم به وجود آمد.

در پاره‌ی شانزدهم به چگونگی همکاری نخست با سازمان عفو بین‌المللی و سپس سازمان گزارش‌گران بدون مرز رسیده‌ایم. از سامان‌دهی بخش بایگانی دفتر سازمان عفو بین‌الملل در پاریس و با انگیزه‌ی نخست گردآوری سندهایی درباره‌ی ایران و البته زندانی‌های سیاسی و از آن میان آشناها و اعضای خانواده و سپس فرصتی برای یادگیری موازین حقوق بشر . پس از بایگانی به کمیسیون لغو مجازات اعدام رفتم و در آنجا باز هم بیشتر یاد گرفتم. نخست یک‌دله شدن با خودم و پذیرش جدی مبارزه برای لغو مجازات اعدام.
در آذر ماه ۱۳۷۳ (دسامبر ۱۹۹۴) برای جشن ده دسامبر روز جهانی حقوق بشر به مراسم اهدای جایزه سازمان گزارش‌گران بدون مرز رفتم و از آن پس به همکاری با این سازمان پرداختم.
یادها و نام‌ها : نخست باید از روبرت مئنارد یاد کنم که با همه اختلاف امروزین با نگرش سیاسی‌اش اما ارج‌گذار او هستم برای بنیاد نهادن گزارش‌گران بدون مرز و هدایت شایسته‌اش در بیش از بیست سال سازمان و البته حمایت همیشگی‌اش از ایران و من !
آندره سیبومانا روزنامه‌نگار روندایی برنده جایزه ۱۹۹۴ گزارش‌گران بدون مرز
حسن کریم‌زاده کاریکاتوریست ایرانی بازداشت شده در ایران در ماجرای مجله‌ی فاراد و کاریکاتور خمینی
خرسندم که در این پاره پافشاری کرده‌ام بر سکوت‌ام درباره‌ی بسیاری از دانسته‌ها پیرامون روزنامه‌نگاران نه تنها در پیوند با موازین حرفه‌اخلاقی که باورمندی خودم به روشنگری به جای افشاگری است. و سپس باورمندی که در ایران و از زندان و خانواده‌ی زندانی بودن با من بود و دفاع بی‌قید و شرط از آزادی بیان و زندانیان سیاسی و عقیدتی و در کارم روزنامه‌نگاران زندانی.

در پاره‌ی پانزدهم به رخ‌داد اعدام‌های ۶۷ اشاره دارم. از روزهایی که ارتباط با ایران قطع شده بود و در فرانسه خبرها را با
آسیمه‌سری پیگیر بودیم. از اقدام‌هایی که شاید باید انجام می‌شد و متاسفانه نشد! از یک روز پیش از روز جهانی حقوق بشر در ده دسامبر یاد کرده‌ام و رفتن به سازمان عفو با خانم فاطمه صفای عزیز و تلاشم هر چند نامناسب و تهدید به خودسوزی برای وادار کردن عفو به اقدام در دفاع از زندانیان و البته هبت. از آن روز تلخ که خبر اعدام را به خانه داده بودند. از ژاله خواهر دلیرم گفته‌ام که به اوین رفته بود تا خبر را بگیرد و پریوش خواهر بزرگ دیگرم که هر دو بخش‌هایی بزرگی از زندگی‌شان را برای خانواده دادند و به ویژه برای برادران! پاسخ به پرسشی دشوار داده‌ام درباره‌ی انتقام و به نقش آموزه‌های حقوق بشر و سازمان عفو اشاره کرده‌ام. درباره‌ی نادرستی آوازه‌گری درباره‌ی آشتی ملی گفته‌ام و اینکه نمی‌توان با جنایتکاران آشتی کرد! اما در یک ایران دموکراتیک و آزاد می‌توان همزمان با مجازات جنایتکاران یک سازگاری ملی داشت. نه با سپاه پاسداران و نه با ساواک به شکل فردی آشتی نخواهم کرد! باید فرهنگ سازگاری و رواداری را گسترش داد. باید در برابر احساس ترحم ایجاد کردن روحیه‌ی همبستگی را تقویت کرد. برای گذار از جمهوری اسلامی باید از ایده‌های واپس‌گریانه گذر کرد. از خانواده شهید بودن باید گذر کرد. جنایات در ایران و بر مردم ایران رفته است و فردی و شخصی به آن نگاه نکنیم. باید انسانی دیگر شد تا این گذر ممکن شود.

در پاره‌ی چهاردهم به چگونگی خروج از ایران و رسیدن به ترکیه و ماجرای خروج پرداخته‌ام. بخش‌هایی از آن شاید تکرار باشد و به همین دلیل نام بخش سیزدهم آن نیامده است. اما در بخشی از آن به چرایی ویزاها دادن آلمان شرقی به پناه‌جویان در ترکیه اشاره کرده‌ام. از علاقه‌مندی و آشنایی با فرانسه و ادبیات آن و از پدرم گفته‌ام و واژه‌های فرانسوی که در گفته‌هایشان به‌کار می‌بردند. همین شاید دلیلی برای آمدن به فرانسه بود.

در پاره‌ی سیزدهم نام‌ها و یادها بازهم درباره‌ی پس از زندان و چرایی دوباره مورد پیگرد قرار گرفتن و خروج از ایران
گفت‌وگو می‌کنیم. در آن روزگار من در سن خدمت سربازی بود و آموزش و پرورش مانع ادامه‌ی درس‌خواندم شد و گفت : باید به سربازی بروی! ناگزیر پس از مدتی خودم را برای «خدمت اجباری» معرفی کردم. اما در آن‌جا گفتند : چون زندانی بودی باید از اوین نامه بیاوری که خطرناک نیستی و تایید کنند که می‌توانی سربازی بروی! نه می‌توانستم درس را ادامه دهم و نه سربازی بروم. در آخر به اوین مراجعه کردم و آن‌ها گفتند : به درک که سرگردانی و برو بمیر، ما نامه نمی‌دهیم. در شهر هم چون زندانی سابق و توبه نکرده هر رخ‌دادی روی می‌داد، به وزارت اطلاعات احضار می‌شدم و باید بازجویی پس می‌دادم. در درباره‌ی کار در تعمیرگاه ایران ناسیونال (ایران خودروی پسین) به لطف عمویم یحیی‌خان معینی چاغروند اشاره کرده‌ام. و سپس تشکیل گروه و دوباره فعالیت سیاسی در آن روزگار کفته‌ام که بخشی‌هایی از آن داستان گونه در آساره‌شمارمنتشر شده است. از آغاز کارهای روزنامه‌نگاری و محفل‌هایی که در سال‌های ۶۳ تا ۶۳ شکل می‌گرفت گفته‌ام از دوستانی که با چندین رسانه همکاری می‌کردند یا خود در محفل‌هایی غیر مستقیم با آن رسانه‌ها کار می‌کردند و بیشتر هم بچه‌های زندانی آزاد شده بودند. از صنعت حمل و نقل به‌مثل نام برده‌ام و آغاز نوعی روزنامه‌نگاری مستقل در ایران که سپس گسترش یافت.
و در آخر سفر و اجبار به ترک میهن، ترکیه و سپس آلمان و پسین‌تر فرانسه. از « کریم لاهیجی» برای تایید نامه‌هایی که به عفو فرستاده بودم و «محمد اعظمی» پسرعمه‌ام و دیگر رهبران سازمان فدایی برای کمک برای خروج از کشور یاد کرده‌ام.

پاره‌ی دوازدهم به گونه‌ای سخن از دستاوردهای زندان است! از بازجویی گفته‌ام که خود در نظام شاهنشاهی زندانی و شکنجه شده بود. و پس از تعزیز یادآور می‌شد که «من خودم اینگونه شلاق خورده بودم و شَل‌وپِل شده بودم.». او نخستین کسی بود که ناخواسته مرا با گرهی‌ترین پرسمان حقوق بشر آشنا کرد! چگونه قربانی به شکنجه‌گر تبدیل می‌شود. بازهم تاکید کرده‌ام که تعزیر و شکنجه من نسبت به هزاران زندانی که شلاق مرگ خورده بودند هیچ بود! از دیده‌هایم در شب ۲۴ شهریور ۱۳۶۱ و آوردن «صادق قطب‌زاده» به حسنیه‌ی اوین و سپس اعدام او در فردای آن روز گفته‌ام. و چرایی نوشتن «داستان اعدام صادق قطب‌زاده» درباره‌ی آن شب و گفت‌وگو‌های هم‌بندان پیرامون زندان، شکنجه و اعدام. و داستان « پشت دیوار شب‌آلوده‌ی بند» درباره‌ی شکنجه و تواب‌‌سازی جمهوری اسلامی در زندان‌ها هر دو داستان را انتشارات نقطه در سال ۱۳۷۶ منتشر کرده است. یادآور شده‌ام اعدام امر سیاسی نیست یک فاجعه‌ی اجتماعی است.
دستاورد اصلی این بود که یاد گرفتم به انتقام گیری نه بگویم و برای تلاش برای دادخواهی تلاش کنم. در ادامه از باورهایم گفته‌ام که پیشتر در جستارهای دادخواهی نوشته‌ام و تاسف ازباوری چیره در ایران و تاکید بر عمده کردن بخش قضایی در دادخواهی. آزادی از زندان و بازگشت به خرم‌آباد و و دیدن سیاهی‌ها در همه‌جا، مردم سیاه پوش و شهر خالی از آن همه شور و جوان که یا زندانی بودند یا در جبهه‌ها کشته یا اعدام شده بودند. از جستار «شیوه‌ها و مراحل دستگیری از ۵۷ تا ۷۰» گفته‌ام که بازهم در کتاب زندان نشر نقطه در دهه‌ی هفتاد منتشر شده است. و شاید بتوان گفت یکی از نخستین واکاوی‌ها درباره‌ی چگونگی ضربات و بازداشت‌ها سازمان‌های سیاسی در ایران است یاد کرده‌ام.

پاره‌ی یازدهم در روزهای پس از قیام مردمی در ایران و کشتار انجام شده است. من آن را روزهای بیم‌ناک و پرعطر و امید خوانده‌ام. روزهایی که برای میهن سرنوشت‌ساز است. واخواهی که سال‌ها ادامه داشت و در نبرد با واپس‌گرایی نظامی برخاسته از گورهای کهن. این بار دادن آن همه سال مبارزه با این نظام است. پدیدآور اصلی خشونت نظام است، همه‌ی نظام و در راس آن خامنه‌ای است. اما اگر این خشونت تحمیل شده بر مردم سلاخی شده چیره شود برای جنبش خطرناک است. از تجربه‌های انقلاب ۵۷ گفته‌ام و اینکه پنجاه‌وهفتی امروز کسی است که به جای عشق و همبستگی کینه و نفرت به هم را در میان مردم می‌پراکند. از خطر انتقام‌گیری به جای دادخواهی گفته‌ام. این جنبش پیروز خواهد شد.
در ادامه به اوین بازگشته‌ام تا بگویم که این زندان در آن سال‌ها گونه‌ای از ارودگاه‌های مرگ اجباری بوده است. از ترکیب جمعیتی جوان زندان و شرایط بسیار اسفناک زندگی در اوین.

نام‌ها : آلبرت کامو و این جمله‌ی پر‌نکته از مقاله‌ی در دفاع از فراست : «حقیقت این است که به گونه‌هایی ما هنوز از دروغ و کینه رها نشده‌ایم. دیرزمانی‌ست که در مهارش هستیم و این شاید آخرین و ماندگارترین پیروزی هیتلریسم است که نشان‌های شرم‌آورش را در قلب کسانی نشانده که با همه توان با آن‌ جنگیده‌اند.»
همدلی با سعیده پاکروان دختر سرلشکر حسن پاکروان اعدام شده‌ی فرادی انقلاب، که او نیز چون من انتقام و اعدام را نفی می‌کند.

در پاره‌ی دهم از بازداشت در یکی از خیابان‌های تهران و زندانی شدن در اوین می‌گویم. اوین در سال ۱۳۶۱نیز همچنان ترسناک‌ بود. ترس و ترسناک برای تصویر کردن اوین واژه‌هایی نیستند که همه هراس‌افکنی را بازگویند. از بازجویی و بیشتر از خودم که مدت زندانی بودنم زیاد نبود اما از زندانیان می‌گویم. از چگونگی بازداشت می‌گویم و تنگناهای بازجویی ! چرا که من را با نام خانواده‌گی‌ام بازشناختند و در تهران نمی‌توانستم بگویم کجا زندگی می‌کنم و آدرس خانه‌ام را بدهم. بازداشت و زندانی شدن خودسرانه‌ای که دادگاه آن در کمتر از یک دقیقه بود و بدون آنکه خودم بدانم!
از «پرویز قلیج‌خانی» و مسابقه‌های فوتبال گل کوچک برای جوانان در تهران یاد کرده‌ام. از «کسرا اکبری کردستانی» که ساعتی پیش از بازداشت در خانه او و خواهرم بودم.

در پاره‌ی نهم به سال‌های آغازین سرکوب در جمهوری اسلامی رسیده‌ام. از سال ۱۳۵۸ و نخستین کتاب‌سوزان در خرم‌آباد گفته‌ام و دو اعلامیه‌ی «سازمان زحمتکشان لرستان» که بهروز معینی برادرم از اعضای آن بود. تراکت «مغول‌ها خسته نباشید» که پس از آتش زدن شش کتاب‌فروشی در شهر پُر سروصدا شده بودند و انتشار اسامی شماری از این مغول‌ها، اوباش‌های شهر که حال همه حزب‌اللهی و پاسدار شده بودند. بهروز چندی پس از این ماجرا در« تصادفی»، درگذشت که تا امروز چگونگی آن آشکار نشده است.
از سال ۱۳۵۹ و هراس‌افکنی باندهای سیاه لباس شخصی بر جنبش دانش‌آموزی گفته‌ام. از ترور بهرام کردستانی هنرجوی هوادار سازمان مجاهدین خلق هنرستان بدست پاسداران و تظاهرات بزرگ دانش‌آموزان در روز به خاک سپاری‌اش گفته‌ام.. از تشکیلاتی بودن و یادگیری خودم همزمان روحیه‌ی نافرمانم در برابر تشکیلات دانش‌آموزی سازمان فداییان گفته‌ام. گزیده‌وار فرار به تهران با یاری دوست ارجمندی و سپس ثبت نام در هنرستان «پیشه» در تهران با کمک مرتضی‌خان اعظمی که نماینده مردم خرم‌آباد در نخستین مجلس شورای اسلامی بود، بازگفته‌ام.
درنگ : یکی از یکی از بهترین تجربه‌های زندگی‌ دانش آموزی‌ام شرکت فعال در اعتصاب هنرستان صنعتی بود که یکی از اوباش حزب‌اللهی به نام عبدالرضا قیاسیان ( رییس حزب جمهوری اسلامی وقت) را رییس آن کرده بودند. با همه توانمندی که اوباش و پاسداران داشتند اما مجبور شدند در پی اعتصاب او را برکنار کنند. هر چند دو اوباش دیگر را جایگزین‌اش کردند.
یادها : زنده یادان محمدحسن دباغ، مسعود صفاری نخستین کتاب‌فروشان آزاد شهر. زنده یاد مژگان اسدی داشن‌آموز کشته شده در شب یلدای ۱۳۵۹.

در پاره‌ی هشتم به انقلاب و فعالیت‌های آن زمان رسیده‌ایم. از گروه‌هایی در نوجوانی برای مبارزه تشکیل دادیم. و درک
اندک از چرایی مبارزه. از گروه کوچکی با نام بزرگ سازمان چریکی کتیرا گفته‌ام که با چند دوست و رفیق درست کردیم و جنان شمارمان زیاد شد که بیش از دیگران خود ترسیدیم! آن زمان هوادار سازمان چریک‌های فدایی خلق شدم. و البته این چندان هم با نسبت خانوادگی شگفت انگیز نبود. از نگاه آن زمان که انقلاب برای ویران کردن و سپس ساختن بر روی همان ویرانه ها. از گروه‌های فشار و لباس‌شخصی‌های پسین گفته‌ام که در همان زمان پیش از انقلاب با شعار جزب فقط جزب الله رهبر فقط روح‌الله به دیگراندیش ها حمله می‌کردند. از دکتر بختیار و پذیرش نخست‌وزیری اش گفته‌ام و نظرم که در آن زمان در میان نیروهای سیاسی بختیار بیشتر از دیگر نیروهای سیاسی دارای چشم‌اندازی برای تغییر بود. از روی‌آوری و تغییر یک‌باره‌ی نیروهایی زیادی از مردم و طرفداران شاه حتا ساواکی‌ها در همان زمان به سوی خمینی یاد کرده‌ام. و انقلاب. چگونگی به‌وجود آمدن کمیته‌ها در انقلاب. سرکوب های دانش‌آموزان پس از انقلاب.

یک درنگ و یاد : سازمان‌چریک های فدایی خلق ایران، در بهمن ماه ۱۳۵۷ جزوه ای منتشر کرد با عنوان « مبارزه در لرستان» این جزوه را هبت برادرم نوشته بود. گزارشی بسیار جالب از چگونگی شکل‌گیری مبارزه در لرستان است. این گزارش کار روزنامه‌نگارانه و نسبت به آن روز بسیار مدرن است. شاید یکی از نادرترین گزارش‌هایی است که در آن چون گزارش‌های امروزی نهادهای مدنی، افزون بر جمعبندی توصیه نیز دارد. یکی از نکته‌های مهم این جزوه نقد شعارهای لمپنی و جنسیتی مردم است. در آن روزها انتقاد از «حلق قهرمان» چندان رایج نبود. اما یاد خاطره آنکه در بخشی از جزوه به انتقاد از نام‌های برگزیده‌ی گروه های هواداری سازمان فدایی به گروه چریکی کیترا اشاره کرده است. بعدها که در تاریخ‌نویسی سازمان فدایی معلوم شد که اعضای اصلی سازمان در سال ۵۷ چندین نفر بوده‌اند. به شوخی به هبت می‌گفتم : سازمان چریکی کتیرا از سازمان فدایی بیشتر عضو داشت! یادشان مانا

در پاره‌ی هفتم به انقلاب رسیده‌ایم! دیده‌ها در خرم‌آباد گفته‌ام از آنچه که بسترساز بود از آن میان حاشیه‌نشین‌ها و نارضایتی های گسترده. از نبود حزب‌ها و نهادهای دموکراتیک و به جای آن‌ها دو حزب سراسری رستاخیز و شبکه‌ی سراسری روحانیت شیعه در با پایگاه‌های مساجد برای تجمع توده‌ها. از توده‌ها و جنبش توده‌ای که با هراس‌افکنی دیگراندیش‌ها را پس زد و حذف کرد.
نکته : در همه‌ی این گفت‌وگوها تلاش کرده‌ام چون شاهد از دیده‌ها و تجربه‌ام بگویم و نه تحلیل! و گاه چون این برنامه موفق نبودم!

در پاره‌ای ششم، به سال ١٣۵۶ و از تصمیم به کارگر شدن به جای درس خواندن در هنرستان صنعتی رفتن، آزادی هبت از زندان پس از سه سال پایان حکم‌اش، یاد از «دکتر هوشنگ اعظمی» و «سیامک اسدیان» و «محمود خرم‌آبادی» و شکست « به کوه زدن» و مبارزه مسلحانه در کوه‌های لرستان. وآغاز گفت‌و‌گو که چرا برای من و ما خمینی رهبر نبود!
دو نکته درباره درس خواندن و هنرستان صنعتی: من به رشته ادبی بیشتر علاقه داشتم اما آن‌زمان به گفته‌ای رشته ادبی کاری برای ما نداشت. یاد کنم از «منصور پوررحیم» عزیز که روزی گویا پس از بازگشت از ملاقات از زندان قصر با اتوبوس تهران به خرم‌آباد با مادر ارجمندشان همسفر شدیم. من و مادرم از ملاقات هبت و بهروز و آن‌ها از ملاقات علی شکوهی بازمی‌گشتیم. من کلاس سه راهنمایی بودم و چیزی به پایان سال نمانده بود. در باره‌ی انتخاب رشته صحبت می‌کردیم و ایشان هم گفته‌هایی بسیاری را تکرار کرد که « با وضعیت کنونی برای ما‌ها خانواده‌های زندانیان سیاسی امکان کار دولتی نیست و باید به خود اتکا کنیم. و پیشنهاد هنرستان صنعتی و رشته فنی را کرد. او خود هنرجوی هنرستان بود و من هم پذیرفتم.
دوره‌ی کارم در شرکت پیسا میخ ( که گفت‌وگو گفته‌ام) با کمک زنده یاد احمد فرش‌زاده بود که در این شرکت تکنسین بود. اما نمی‌دانست که پس از تابستان هم کار را ادامه می‌دهمو جند باری که مرا در شرکت دید هربار می‌گفتم برای تسویه حساب آمده‌ام! آن زمان زندگیم میان کار و سپس گروه کودک تئاتر تقسیم شده بود.

در پاره‌‌ی پنجم به آستانه‌ی انقلاب رسیده‌ایم. اما پیش از آن بازهم در اهمیت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و
گروه تاتر کودک فرهنگ و هنر خرم‌آباد گفته‌ام. و از زنده‌یادها استاد «حمید ایزدپناه» و نقش حمایت‌گرشان و کارگردان گروه کودک «محمد قاسمی» و «مهرداد پهلبد» نام برده‌ام. به سانسور و جمع‌آوری کتاب‌ها از کتابخانه‌ها کانون اشاره کرده‌ام. و از «آیت‌الله مدنی» و تبعیدش به خرم‌آباد و کتابخانه مسجد حاج‌رمضان ورابطه‌ با ایشان گفته‌ام و خاطره‌ای از مخالفت او با کتاب‌های سانسور شده کانون و نمازخانه کوچک من ِ «هوشنگ گلشیری» در کتابخانه‌یمسجد!

در پاره‌ی چهارم از نام‌ها و یادها به کانون پرورش فکری و گروه تاتر کودک فرهنگ و هنر خرم‌اباد یادی از استاد بزرگوار حمید ایزدپناه کرده‌ام. بازداشت دوم هبت فرارش از دست عباس‌علی شهریاری و گواهی در باره‌ی اتهام برای محکومیت و دادگاه
های نظامی برای جرایم سیاسی و سپس به کوه زدن «دکتر اعظمی» و بازداشت برادر و خواهرم بهروز و منصوره و بخش از نزدیکان و در اصل«طاعون زدگی» خانواده‌هایی چون ما که در میان آزار و فشارهای ساواک و ترس هم‌شهری‌های و نزدیکان در انزوا بودند. و اینکه در این سن پسر بزرگ خانواده شدم! و چرا برخلاف علاقه‌مندی به ادبیات به هنرستان صنعتی رفتم.

در پاره‌ی سوم از مدرسه رفتن زیر سن و مهدکودک و مدرسه ملی خرم‌آباد با تلاش زنده‌یاد آقای جهانبخش و دیده‌هایم از بازداشت هبت در سال١٣۴۶ می‌گویم و نخستین واژه دشواری که یاد گرفتم: ساواک !
و سپس عضویتم در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و نقش پُراهمیت آن در آموختن فرهنگ.
اما نکته‌‌ای را چون بیشتر تحلیل و سخن سنجی است، ناگفته گذاشتم.
نخست، صحبت‌الله خان معینی چاغروند، در باره‌ی بازداشت هیت باور به توطئه و پرونده‌سازی داشتند و بازداشت هبت و این جوانان را کم‌زمانی پس از انتخابات مجلس و نشاندن تیمسار نکوزاد به جای ایشان و جو دست‌کم پُرپرسش شهر بی‌ارتباط با آن رویداد نمی‌دانستند. و دوم که می‌تواندنظر عمو را تایید کند، حضور فردی بود در گروه و همکاری او با ساواک و اعتراف‌هایش که عامل مهمی در بازداشت‌ها بود.
در این‌باره : بازداشت آن گروه از نوجوانان دانش‌آموز را پیشتر یکی از بازداشت‌شدگان، دوست ارجمند آقای جزایری ارجمند در برگ فیس‌بوک خود، در نوشته‌‌ای بلند روایت کرده‌اند.

در پاره‌ی دوم با اشاره‌ای به دوره‌ی پس اعدام پدر بزرگم میرزا رحیم خان چاغروند در ١٣٠۴ و کشتن برادرشان آقا ربیعا چاغروند پیش از ایشان در زندان و سپس اعدام علی‌رضا خان بیرانوند و تبعید خانواده‌های اعدام شدگان. اشاره دارم به گسستی که معین‌السلطنه و آقا ربیعا از گذشته‌ی‌ پُرجنگ و درگیری‌ها آغاز کردند و به مدارا و اصلاح برای سروسامان دادن به در لرستان روی آوردند و پیش‌برد این رویه از سوی فرزندانشان آقا جواد شجاع و صحبت‌الله معینی. و نقش این دو در گردهم آوردن خانواده درسال‌های پس از اعدام. تا کیستی پدر و مادرم و تولد خودم ...
پی‌نوشت: با یک اشتباه در نام سید محمود نکوزاد رقیب عمو صحبت‌الله در انتخابات ١٣۴۶ مجلس شورای ملی!

همیشه از گفت‌وگو درباره‌ی زندگی‌ام گریزان بودم! نه آنکه گفته کم داشته‌ام یا دارم که زندگانی‌ام پُر از یادماندهایی
است. که گاه با روایت‌هایی از تاریخ گره می‌خورد. این گریزانی‌ اما هم از بیمی است که بر من و شاید خانواده‌ام حکومت‌ها و جامعه تحمیل و دریغ با آن بزرگ شده‌ام! و سپس دورماندن از حاشیه‌هایی است که گفته‌هایم با سخن‌سنجی از روزگارم شاید به وجود آورند. بارها لطف و درخواست آقای محمدرضا شاهید عزیز را برای گفتن از یادها نپذیرفتم، اما در آخر افزون بر آن‌که نتوانستم به خبرنگار پیش‌کسوتی که بسیار از اوآموخته‌ام نه بگویم. و سپس تلاشم در گفتن از یادهای زندگی آن است بی‌پرده و نهان‌کاری خود باشم. بازهم از لطف‌شان سپاسگزارم.
پاره‌های گفت‌وگو را با بازنمودهایی که در گفت‌وگو گاه و زمان ممکن نمی‌کرد در رسانش منتشر می‌کنم.