https://resanesh.net/ جستارها و گفتارهای رضا معینی fa SPIP - www.spip.net https://resanesh.net/spip.php?article34 https://resanesh.net/spip.php?article34 2026-03-05T20:11:19Z text/html fa admin برگردان به فارسی <p>روزنامه‌نگاران رسانه‌های فارسی زبان در داخل و خارج کشور در کمتر از یک سال پوشش سه رویداد بزرگ و هراس‌افکن در تاریخ کشور را بردوش گرفته‌اند، جنگ دوازده روزه‌ اسرائیل و ایران در تیرماه، تظاهرات‌های اعتراضی در تهران در دی ماه و تا امروز که ششمین روز حمله‌ی امریکا و اسراییل به ایران است. در بسیاری از رسانه‌ها این خبرنگاران شبانه‌روز کاری کرده‌اند که افزون بر استرس ِ پوشش خود ِ رخ‌دادها با بی‌خوابی و خستگی توانفرسا نیز رودرروی بوده‌اند. بسیاری از صاحبان رسانه‌ها و مدیران اجرایی و اداری دانسته (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> / <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot8" rel="tag">برگردان به فارسی</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/_-7-09a78.png?1773113507' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>روزنامه‌نگاران رسانه‌های فارسی زبان در داخل و خارج کشور در کمتر از یک سال پوشش سه رویداد بزرگ و هراس‌افکن در تاریخ کشور را بردوش گرفته‌اند، جنگ دوازده روزه‌ اسرائیل و ایران در تیرماه، تظاهرات‌های اعتراضی در تهران در دی ماه و تا امروز که ششمین روز حمله‌ی امریکا و اسراییل به ایران است. در بسیاری از رسانه‌ها این خبرنگاران شبانه‌روز کاری کرده‌اند که افزون بر استرس ِ پوشش خود ِ رخ‌دادها با بی‌خوابی و خستگی توانفرسا نیز رودرروی بوده‌اند. بسیاری از صاحبان رسانه‌ها و مدیران اجرایی و اداری دانسته یا نادانسته، رویکردی درخور در برابر خطر جدی و دیرپای «آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه» خبرنگاران ندارند. ابتکار برگزاری جلسه‌های روان‌کاوی جمعی یا فردی در شماری از رسانه‌ها شاید در لحظه دل‌آسا باشد اما راه‌یافتی اثرمند و درمان‌گر نیست. خبرنگاران در داخل و خارج از کشور، جز کم‌شماری از ناداران وجدان و اخلاق‌ ِحرفه‌ای، حتا در رسانه‌های پروپاگاندیست نیز در خطر قرار دارند. در این میان به‌ویژه خبرنگاران مستقل بی‌پناه‌تر‌اند، نبود نهادی مستقل و کارآ در دفاع بی چون‌وچرا از حقوق روزنامه‌نگاران آن‌ها را بی‌پناه‌تر کرده است و با این نیستی نهادهای جهانی مدافع حقوق روزنامه‌نگاران نیز چشم بر وضعیت اندوه‌بار خبرنگاران ایران در وضعیت جنگ بسته‌اند.</p></div> <div class='rss_texte'><p>برگردان <a href="https://cpj.org/fr/2012/04/reactions-de-stress/" class="spip_out" rel="external">پاره‌ای از راهنمای ایمنی</a> «کمیته‌ی حفاظت از روزنامه‌نگاران(CPJ)» درباره‌ی آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه بخش نخست تلاشی است که در حد توانم برای آشنایی و جلب توجه همکارانم به این پدیده و به سلامت خود در این روزهای پُر فاجعه آغاز کرده‌ام.</p> <h3 class="spip">آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه : خطری جدی برای خبرنگاران ایران</h3> <p>آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه (PTSD) ( در فارسی بیشتر اختلال استرس پس از سانحه ترجمه شده است)، واکنشی به‌هنجار به رویدادهای ناهنجار است. این آشفتگی نه‌تنها گزارش‌گران جنگ که همچنان می‌تواند دامن‌گیر خبرنگارانی شود که حادثه‌های ناگوار و همراه با رنج و مرگ انسان را پوشش می‌دهد. رویدادهایی به‌مانند اجرای حکم اعدام، تیراندازی‌ و کشتارهای جمعی، بمب‌گذاری‌ها، آزار جنسی ِ کودکان، خشونت‌های خانگی، خودکشی و هراس‌افکنی، از مواردی هستند که می‌توانند منجر به استرس یا آشفتگی سخت شوند.</p> <p>استرس ِ پسا حادثه به اشکال گوناگونی بروز می‌کند. فردی که دوره‌ی آشفتگی را می‌گذراند، تنها می‌تواند این احساس را بیان کند که یک جای کار درست نیست یا آن‌که باید تلاش‌هایی انجام شود. برای خبرنگاران که وظیفه‌شان تنها مشاهده و گزارش رویدادهاست و نه دخالت در آن‌ها، نگریستن به فجایع انسانی می‌تواند فشار‌های عاطفی شدیدی ایجاد کند. خبرنگارانی که با قربانی‌های آسیب‌دیده گفت‌و‌گو می‌کنند، در دستخوش یا زیستن ِ با پدیده‌ای هستند که کارشناسان بالینی آن را «آسیب روانی غیرمستقیم» یا «جانبی» می‌نامند. همچنین، سردبیران و تدوین‌گرانی که با تصاویر و ویدئوهای دلخراش سر و کار دارند، ممکن است با نگریستن همیشگی به این صحنه‌ها دچار چنین آشفتگی‌هایی شوند. مدیران رسانه‌ها نیز در تمامی سطوح، به دلیل مسئولیت در برابر خطرهایی که خبرنگاران و عکاسان‌شان با آن روبرو هستند، به‌ویژه در پی زخمی شدن و روبرو شدن با خطر مرگ، از فشار و استرس شدید زیان‌مند شوند.</p> <p><strong>نشان‌های استرس و همه‌گیری در میان خبرنگاران</strong><br class='autobr' /> نشانه‌های آشفتگی یا استرس بیشتر نامحسوس هستند. یک خبرنگار ممکن است پریشان‌تر، گوشه‌گیر، کرخت، افسرده، غمگین یا خشمگین به نظر برسد؛ این احساس‌ها می‌توانند همیشگی یا گاه‌گاهی باشند. نشانه‌های جسمی بیشتر بدخوابی، بی‌اشتهایی، تپش قلب، عرق کردنِ بی‌دلیل، حمله‌های عصبی، حالت تهوع، سردرد و درد در قفسه سینه هستند. تنش در رابطه‌های شخصی و حرفه‌ای و همچنین زیاده‌روی در مصرف الکل یا مواد مخدر نیز رایج هستند. از دیگر نشانه‌ها می‌توان به پافشاری غیرعادی بر کار برای فرار از خودتقصیرانگاری و رفتارهای وسواس‌گونه اشاره کرد.<br class='autobr' /> بنا بر پژوهشی که متخصصان آلمانی، تیگن و گروت‌وینکل در سال ۲۰۰۱ انجام شد، از هر هفت خبرنگار شاغل در آمریکا و اروپا، بیش از یک نفر نشانگان (syndrome) آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه سخت را نشان داده است. پژوهش دیگری در سال ۲۰۰۳ توسط آنتونی فاینستاین، روان‌پزشک کانادایی، فاش کرد که از هر چهار خبرنگار جنگی، بیش از یک نفر دارای علائم استرس شدید است. ( آمارهای تاره افزوده بر مقاله :<a href="https://cdn.osce.org/sites/default/files/f/documents/a/2/545761.pdf" class="spip_out" rel="external">سازمان امنیت و همکاری اروپا</a> در سال ۲۰۲۳ این شمار را ۱۹درصد اعلام کرده است. <a href="https://www.cambridge.org/core/journals/the-british-journal-of-psychiatry/article/war-and-the-longterm-psychiatric-health-of-journalists-who-cover-it/28D924DCBF11097E04206810E8BFFAF6?utm_source=chatgpt.com" class="spip_out" rel="external">دانشگاه کمبریج</a> در پژوهشی جدید برای خبرنگاران در مناطق جنگی این آمار ۲۷ درصد و برای روزنامه‌نگاران به شکل عمومی ۱۱ درصد برآورد کرده است.) پژوهش‌ها همچنین نشان داده‌اند که تنش در محیط کار، چه میان همکاران و چه با مدیران، می‌تواند واکنش‌های فردی را در آشفتگی تشدید کند. بروس شاپیرو، مدیر اجرایی مرکز «دارت» برای روزنامه‌نگاری و تروما، در سخنرانی سال ۲۰۱۰ خود در ملبورن استرالیا خاطرنشان کرد: «خبرنگاران گروهی مقاوم هستند، اما ما نیز مانند آتش‌نشانان، افسران پلیس، امدادگران یا سربازان در برابر آسیب‌های روانی آسیب‌پذیریم و به آموزش، حمایت روانی و رهبری آگاه به این مسائل نیاز داریم.»</p> <p>نشانگان آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه در سال ۱۹۸۰ از سوی کارشناسان بالینی بازشناسی شد که با کهنه‌سربازان آمریکایی ِ جنگ ویتنام کار می‌کردند. این آشفتگی‌ با چیره شدن نشان‌های همراه است که چندین ماه یا بیشتر ادامه می‌یابند. همچنین می‌تواند نشان‌هایی چون گوشه‌گیری یا کرختیِ عاطفی، ترس شدید، احساس خشم یا خودتقصیرانگاری، احساس درماندگی، توجه بیش از اندازه به تهدیدها، اختلال در هوشیاری و پریش‌حواسی را بیشتر کند.<br class='autobr' /> آشفتگی استرس ِ پسا حادثه می‌تواند به‌گونه‌ای چشمگیر شیوه‌ی ارتباطاتی شبکه‌های عصبی در مغز را تغییر دهد. متیو فریدمن، مدیر اجرایی مرکز ملی آمریکا برای آشفتگی استرس ِ پسا حادثه، می‌گوید این تغییرها «می‌تواند انگزاننده‌ی بازسازی و باززیستن ِ در گذشته شود.» عدم درمان این آشفتگی می‌تواند بیماری‌های چون فشار خون بالا را نیز تشدید کند.</p> <div class='spip_document_98 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center'> <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L500xH389/istockphoto-1129371750-2048x2048-a0f34.webp?1773113507' width='500' height='389' alt='' /> </figure> </div> <div class="texteencadre-spip spip"><strong class="caractencadre-spip spip">یاد بگیرید که از خود مراقبت کنید. نسبت به کار خود وقفه ایجاد کنید، به سردبیر خود بگویید که به یک ماموریت تازه‌ای نیاز دارید. به خود توانایی آشکار کردن احساس‌تان را بدهید.</strong><br class='autobr' /> </div> <p><strong>مراقبت از خود</strong><br class='autobr' /> پذیرش این‌که شما دچار آسیب شده‌اید، شاید دشوارترین گام باشد. (...) روزنامه‌نگار باید یاد بگیرد که از خود مراقبت کند. یک استراحت کوتاه می‌تواند بسیار مفید باشد. پش شجاعت آن‌را پیدا کنید و به سردبیر خود بگویید به نفس تازه کردن نیاز دارید. مهم‌تر، این کار به شما اجازه می‌دهد با رنج‌تان کنار آیید یا احساس‌تان را به گونه‌ای دیگر بیان کنید. به گفته‌ی کارشناسان علمی، ورزش‌ کردن منظم برای بیرون ریختن استرس بسیار کارآمد است. دو مرکز معتبر (Le National Institutes of Health National Center for Complementary and Alternative Medicine) می‌گویند که ورزش‌های تنی-روحی مانند یوگا، تای‌چی، چی‌گونگ و مدیتیشن می‌توانند سودمند باشند.</p> <p>بیان احساس راه دیگری برای تخلیه استرس است. این واقعیت که روزنامه‌نگاران درباره‌ی تجربه‌های خود با یکدیگر گفت‌وگو کنند، برای آن‌ها سودمند خواهد بود. این مکان می‌تواند جایی در تحریریه یا در کافه‌ای نزدیک آن‌ باشد. مسئولان تحریریه‌ها باید به فراهم آوردن زمان و انجمن‌هایی برای گردهم آیی، بازبینی و گفت‌وگو میان همکاران کمک کنند. پنی اوون از روزنامه «اوکلاهما» پس از بمب‌گذاری در ساختمان فدرال اوکلاهماسیتی در مصاحبه‌ای با مرکز دارت گفت: «آنچه من به‌راستی به آن نیاز داشتم، وقت‌گذرانی با همکاران روزنامه‌نگار بود تا درباره‌ی آنچه پیش‌آمده بود صحبت کنیم. اما وقتی کارمان تمام می‌شد، همه آنقدر از حمله و بمب‌گذاری دلزده بودیم که هیچگاه نتوانستیم آن دورهمی و گفت‌وگوی بزرگ را برگزار کنیم.» دورهمی هر کجا که باشد، چارچوب گفت‌وگوها باید به گونه‌ای باشد که هیچ‌کس احساس نکند مورد داوری قرار می‌گیرد وروزنامه‌نگاران باید برای درد‌دل کردن با یکدیگر احساس امنیت کنند.</p> <p>صحبت با یک مشاور گزینه دیگری برای روزنامه‌نگارانی است که دوران استرس عاطفی را سپری می‌کنند. مرکز دارت راهنمایی برای انتخاب یک درمانگر ارائه می‌دهد. بسیاری از روان‌درمانگران در درمان آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه، تجربه دارند و توصیه‌ی یک دوست نقطه آغاز خوبی در جستجوی یک مشاور خوب است. برخی فرهنگ‌ها در بازشناختن آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه مقاوم‌تر هستند. روزنامه‌نگارانی که در کشورهایی با آگاهی کمتر نسبت به این پرسمان زندگی می‌کنند، بهتر است به وب‌سایت مرکز دارت مراجعه کنند.</p></div> <div class='rss_ps'><p>سرچشمه‌ها :</p> <p>CPJ Guide de Sécurité des Journalistes 10</p> <p>Feinstein A., Owen J., Blair N. “A Hazardous Profession: War, Journalists, and Psychopathology.” [Une profession à risques: Guerre, Journalistes et Psychopathologie] American Journal of Psychiatry. 159 (9): 1570-1576.</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article29 https://resanesh.net/spip.php?article29 2026-01-18T22:32:39Z text/html fa admin <p>از پیدایش مطبوعات چاپی تارسانه‌های نوپیدای اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌ همواره در انقلاب جایگاهی بی‌همتا داشته است. و ایفای این نقش هر بار بحث‌برانگیزتر شده است. رسانه‌ بستر ژرفایی انقلاب و انقلاب بستر گسترش رسانه است. آن‌جا که قدرت برآمده از انقلاب بی‌راهه برگزیده است، در واپس‌نشینی‌اش ازآماج‌های انقلاب و گام نخست از آزادی‌های بنیادین، رسانه‌‌های آزاد و مستقل را از میان برداشته است. رسانه‌های آزاد واطلاع‌رسانی مستقل هماره بارآور بالندگی انقلاب و روشنگر راه به‌روزی بشر بوده‌اند. این (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/logo_merevlo-7f52d.png?1773113508' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>از پیدایش مطبوعات چاپی تارسانه‌های نوپیدای اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌ همواره در انقلاب جایگاهی بی‌همتا داشته است. و ایفای این نقش هر بار بحث‌برانگیزتر شده است. رسانه‌ بستر ژرفایی انقلاب و انقلاب بستر گسترش رسانه است. آن‌جا که قدرت برآمده از انقلاب بی‌راهه برگزیده است، در واپس‌نشینی‌اش ازآماج‌های انقلاب و گام نخست از آزادی‌های بنیادین، رسانه‌‌های آزاد و مستقل را از میان برداشته است. رسانه‌های آزاد واطلاع‌رسانی مستقل هماره بارآور بالندگی انقلاب و روشنگر راه به‌روزی بشر بوده‌اند. این جستار نگاهی گزیده‌وار به نقش رسانه و روزنامه‌نگار در انقلاب‌ است.</p></div> <div class='rss_texte'><p><strong>پویایی مطبوعات در انقلاب : آمریکا، فرانسه، ایران</strong><br class='autobr' /> راست این است که نخستین جهش‌ها برای مطبوعات و آزادی بیان، پیش از فرانسه در آمریکا به انجام رسید. در بهار ۱۷۷۵ و آغاز انقلاب آمریکا، مطبوعات نقش شتاب‌دهنده در مقاومت ایالات مستعمره‌‌ی بریتانیا ایفا کردند. در آن سال در آمریکا تنها ۳۷ روزنامه وجود داشت این شمار تا پایان جنگ (۱۷۸۳) به ۱۰۰ روزنامه رسید. این روزنامه‌ها، از آن میان پنسیلوانیا ژورنال، به ابزارهای واقعی برای ترویج میهن‌پرستی و آزادی‌خواهی تبدیل شدند و سیزده مستعمره را علیه پادشاهی بریتانیا متحد کردند. در سال ۱۷۷۶، این جنبش رسانه‌ای با اعلامیه استقلال به اوج خود رسید و شورش را به جنگی آزادی‌بخش ملی تبدیل کرد. روزنامه‌ها تنها به گزارش‌گری واقعیت‌ها بسنده نمی‌کردند، که همزمان هویت ملت ِ نویی را شکل می‌دادند که به سوی استقلال گام برمی‌داشت. پس از سال ۱۷۷۶، دیگر مطبوعات تنها ابزاری برای جنگ علیه بریتانیایی‌ها نبود، که بستری برای روشنگری سیاسی شدند تا شهروندان را به پذیرش قانون اساسی متقاعد کنند. همین کار فکری و آگاهگرانه‌ی مطبوعات بود که نخستین اصل قانون اساسی (۱۷۹۱) آزادی مطبوعات را قانونی و تضمین کرد و بانی رشد و گسترش آن شد.</p> <p>اما پیدایش روزنامه به معنای مدرن آن در دهه‌ی هشتم ِ قرن هجده و هم‌زمان با انقلاب فرانسه شکوفا شد. در سال ۱۷۸۸، یک سال پیش از انقلاب کمتر از ۳۰ نشریه مجاز وجود داشت که همگی تحت سانسورنظام سلطنتی بودند. بیشتر نشریه‌های علمی، ادبی یا خبرنامه‌های رسمی بودند چون لا گازت (La Gazette) که تنها روزنامه‌ی مجاز برای پوشش اخبار سیاسی و رویدادهای دربار سلطنتی بود. سانسور درباری به ویژه روزنامه‌های سیاسی را که شماری از آن‌ها شب‌نامه‌های مخفی بودند، با تنگناهای پُرمخاطره روبرو می‌کرد. بسیاری از این روزنامه‌ها در سال انقلاب ۱۷۸۹ به ابزارهای برای بسیج و بحث عمومی تبدیل شدند. انقلاب با پایان دادن به سانسور و با انتشار اعلامیه حقوق بشر و شهروندان به تاریخ ۲۴ اوت ۱۷۸۹ «ارتباط آزاد اندیشه‌ها و آزادی انتشار باورها» را قانونی کرد. شمار روزنامه‌ها به گونه‌ای جهشی افزایش یافت به گفته‌ی تاریخ‌نگاران انقلاب فرانسه، در سال‌های ۱۷۸۹ تا ۱۷۹۲، بیش از ۱۳۰۰ روزنامه در پاریس و شهرستان‌ها پدیدار شدند. مطبوعات نقشی محوری درپیدایی ایده‌های انقلابی، نقد نهادها حکومتی و شکل‌گیری باورهای مردمی ایفا کردند. اما بازگشت تدریجی سانسور پس از انقلاب و در سال‌های ترور و سپس به قدرت رسیدن بناپارت و آغاز امپراتوری‌اش، مطبوعات روشنگر سخت در تنگنا‌ قرار گرفت. ناپلئون سنت سرکوب شاهانه را دوباره زنده و گسترش داد. در سال ۱۸۰۰، تنها حدود بیست عنوان از آن مطبوعات پویا در پاریس باقی ماند.</p> <div class='spip_document_80 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center'> <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L500xH364/merevlous-90050.png?1773113508' width='500' height='364' alt='' /> </figure> </div> <p>نقش انقلاب در گسترش رسانه‌ها از جنگ استقلال و انقلاب فرانسه آغاز شد، اما هرآن‌‌جا که دگرگونی و انقلاب روی داده است، پُرشمار شدن رسانه‌ها را در پی داشته است. «به هنگام صدور فرمان مشروطیت تنها ۲۰ روزنامه و نشریه در ایران منتشر می‌شد، اما در پی اعلام این فرمان در اندک زمانی، ۹۲ نشریه در سراسر کشور، منتشر می‌شد» در انقلاب ۱۳۵۷ از مهرماه تا یک سال پس از انقلاب روزنامه ها دست‌کم ده‌ها برابر شدند. وزارت ارشاد دولت موقت در خرداد و در مرداد ۱۳۵۸ به ترتیب تنها ۳۳ و ۴۱ روزنامه‌ و هفته نامه را توقیف کرد. «در بهار ۱۳۵۹ بیش از ۲۰۰ نشریه در ایران منتشر می‌شد، اما در فروردین ۱۳۶۰ بود که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به چاپخانه‌ها اعلام کرد از چاپ روزنامه‌ها و مجله‌های «فاقد اجازه» خودداری کنند. چنان که در اواخر بهار ۱۳۶۰ تنها چهار روزنامه - «جمهوری اسلامی» و «صبح آزادگان» در نوبت صبح و «کیهان» و «اطلاعات» در نوبت عصر منتشر می‌شدند.»</p> <div class="texteencadre-spip spip"><strong class="caractencadre-spip spip">سرعت و انتشار روزانه‌ی نشریه دستاورد انقلابی روزنامه‌نگاری بود. سرعت در خبررسانی کنشی بود به شتاب رویدادهای روزانه‌ی انقلاب برای برانداختن نظم کهن و برپایی نظمی نو. «روزنامه» نوآفرینی انقلاب بود تا هر روز برای اطلاع‌رسانی و روایت‌گری روزنگارانه‌ی رخ‌دادها منتشر شود. </strong></div> <p><strong>سوگیری یا ناسوگیری رسانه و روزنامه‌نگار در انقلاب</strong><br class='autobr' /> پرسمان ناسوی‌گیری رسانه‌ها هر چند همیشه مهم و پیش کشیده می‌شود، اما در دوره‌های انقلابی است که به پرسمانی کانونی تبدیل می‌شود. آیا رسانه می‌تواند در انجام بایستگی اطلاع‌رسانی سویی را برگزیند؟ در این باره و در تاریخ رسانه‌ها دو دیدگاه ِ بیشتر شناخته‌‌شده وجود دارد. گزیده‌‌وار : دیدگاه نخست برآن است که رسانه صدای مردم است و باید بتواند سوگیرانه و در هر شرایطی در کنار مردمِ بماند. دیدگاه ِ دیگر این پایبندی را نمی‌پذیرند و در همه حال بر ناسوگیری رسانه‌ها پای‌‌‌می‌فشارد.</p> <p>تنها رسانه‌های انقلابی نیستند که در انقلاب حضور دارند. نیروی کهن یا نیروی نویی که با فرجام های انقلاب همراه نیست و بدتر سیاست‌بازان در پی سهم‌خواهی نیز بودش دارند. بهره‌مند از آزادی‌ آن‌ها نیز در برابر دگرگونی راویان گونه‌ای خبر و واکاوری و روایت هستند. و گاه تنها کارشان ساختن روایت نادرست در برابر روایت حقیقت است. از رادیو مونیخ صدای نازیسم و نقش برجسته‌اش را فاجعه‌های ملی و جهانی تا رادیو هزار تپه‌ی نسل‌کشان روندا،تا صدا و سیمای جمهوری اسلامی در سرکوب اعتراض های مردمی و … همه نمونه‌هایی از رسانه‌های کین‌آفرین و نفرت‌پراکن و روایت‌گر ناراست و نادرست رخ‌دادها هستند. اینگونه بازشناختن راست از ناراست و در میانه‌ی برافروختگی و آسیمه‌سری دشوارتر از هر زمانی است. دریغ که در این باره راه‌یافتی معجزه‌آسا وجود ندارد. تاریخ رسانه پشتگرمی به ارزش‌هایی عموم بشری دارد از آن میان وجدان حرفه‌ای که باورمند به احترام به شعور و اعتماد مخاطب است، این اعتماد برای رسانه آسان بدست نمی‌آید، اما تنها سرمایه‌ای است که رسانه می‌تواند با حفظ آن رسانه بماند ونه تنها بنگاهی برای ثروت‌اندوزی و ابزاری برای پیشبرد سیاست‌ قدرت‌های سیاسی و اقتصادی. نگهبان این سرمایه موازین اخلاق حرفه‌ای است. تفاوت رسانه‌ی مستقل و آزاد و مدافع دگرگونی برای هم‌سودی همگانی با دیگر رسانه‌ها پایبندی به این موازین است.</p> <div class='spip_document_79 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center'> <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L500xH364/merevlointer-45658.png?1773113508' width='500' height='364' alt='' /> </figure> </div> <p>افزون بر دودیدگاه ِ پیش گفته، باور سومی نیز درباره‌ی کارکرد رسانه وجود دارد که از آغاز پیدایش رسانه با آن زاده شده است. این دیدگاه رسانه را نهادی مستقل و آزاد می‌داند و به جای پرسمان ِ دوگانه‌ی سوگیری و ناسوگیری رسانه، سه کارکرد دمکراتیک، آگاهگرانه و مدنی را برای شناسه‌ی رسانه پیشنهاد می‌کند. کارکرد دمکراتیک، شرط لازم و ضروری وجود جامعه‌ای است که در آن شفافیت به‌عنوان عاملی تعیین کننده برای زندگی جمعی تعریف می‌شود. رسانه نگهبان شفافیت در جامعه است و پاک‌دستی ِ رسانه گام نخست تضمین این کارکرد در جامعه. کارکرد آگاهگرانه، تضمین کننده‌ی پذیرش امر اطلاع‌رسانی به معنای انتخاب دانستن برای دانستن انتخاب است و کارکرد مدنی، وظیفه‌ی سخنگویی جامعه مدنی است. این سه کارکرد تضمین دفاع از منافع و مصالح همگانی جامعه (در برابر منافع ملی یا گروه‌هایی از مردم) در برابر قدرت ( هر قدرتی که باشد سیاسی ، اقتصادی، مذهبی) برای دستیابی به حقیقت است.</p> <p>اما رسانه‌های مستقل و آزاد افزون بر سه کارکرد پیش‌گفته، و برای تضمین وفاداری به این سه کارکرد در هر شرایطی باید بی‌جون‌وچرا پایبند به موازین اخلاق حرفه‌ای (Deontology) روزنامه‌نگاری باشد. دیدگاه سوگیری در«دفاع از مردم» و دیدگاه ناسوگیری در دفاع از «منافع ملی» ناگزیر بازدارنده‌ی رساندن چندصدایی بازیگران گوناگون در جامعه به ویژه در وضعیت انقلابی می‌شود. اینگونه وفاداری به جستجوی حقیقت را با چالش روبرو می‌سازد. این دو دیدگاه با همه تفاوت‌ها اما نمی‌توانند بدون شکستن پایبندی خود به موازین حرفه‌اخلاقی وظیفه‌ی روزنامه نگاری را انجام دهند. چرا که نه در خیال و نگر که در انجام روزنامه‌نگاری در کنار یا برکنار از مردم بودن، خود همراه شدن با گونه‌ای سیاست‌ورزی به سود یا ناسودبری جناح و گروهی اجتماعی است. این دو دیدگاه حمایت از خواست‌های مردم را که خود شناسایی کرده‌اند یا «منافع ملی» را که قدرت (هر قدرتی سیاسی، اقتصادی، اجتماعی) گزینش کرده است، تنها بایستگی رسانه و اطلاع‌رسانی می‌دانند و هر دو خواسته و ناخواسته نقش بنیادین انتقادی و حقیقت‌محور رسانه‌ها را نفی می‌کنند. اینگونه در فرازوفرودهای اجتماعی فعالانه در ساخت روایتی از انقلاب شرکت می‌کنند که برخاسته از نگرش سوگیرانه‌شان است نه روایت حقیقت راستینی یا داده‌ای(vérité factuelle).</p> <div class="texteencadre-spip spip"><strong class="caractencadre-spip spip">گزارش‌گری راست‌انگارانه از انقلاب، از چرایی و چگونگی و راه‌یافت‌ها و تنگناها با حفظ فاصله از تب‌وتاب‌ها و پایبندی به حقیقت می‌تواند اقدامی انقلابی‌تر از آوازه‌گری سیاسی و کنشگرانه در انقلاب باشد. </strong><br class='autobr' /> </div> <p><strong> روزنامه‌نگار کنشگر انقلابی یا گزارش‌گر انقلاب</strong><br class='autobr' /> در پایان قرن هجدهم روزنامه‌نگار را " هشدارگر عمومی" می‌نامیدند. اگر کارکرد آگاه‌گرانه‌ی‌ ِ رسانه بایستگی اطلاع‌رسانی به معنای انتخاب دانستن برای ممکن کردن دانستن انتخاب است. رسانه‌‌ی آزاد با «هشدارگران عمومی‌اش» پیش از هر امری، با آگاه‌گری وظیفه‌ی دفاع از منافع همگانی را برعهده می‌گیرد، جامعه را بر مشکل‌های‌اش در درون و بیرون آگاه می‌کند، با نقد و واکاوی نسبت به آن‌ها حساسیت می‌آفریند و به راه‌یافت‌ها فرصت می‌دهد. هر آنچه را که دانسته و یا نادانسته به فراموشی سپرده می‌شود، يادآور می‌شود. این‌گونه در برابر رخ‌دادهای بحرانی با اطلاع‌رسانی درست مسئولیت جمعی به وجود آورد و.... هشدارگر عمومی و رسانه‌اش، حافظ اصلی به‌گزینی و سلامت همه‌ی جامعه است.</p> <p>روزنامه‌نگاری که در روزهای جوش و خروش در جامعه بر این باور است که جزیی از مردم است و باید همراه مردمش در این برافروختگی شرکت داشته باشد، اگر این همراهی را با با کنش‌گری تبلیغی انجام دهد دیگر گزارش‌گر روایت راستین انقلاب نیست. ترابری منافع حزبی و گروهی پاره‌ای از مردم را برعهده گرفته است. گزارش‌گری راست‌انگارانه از انقلاب، از چرایی و چگونگی و راه‌یافت‌ها و تنگناها با حفظ فاصله از تب‌وتاب‌ها و پایبندی به حقیقت می‌تواند اقدامی انقلابی‌تر از آوازه‌گری سیاسی و کنشگرانه در انقلاب باشد.</p> <p> انقلاب را تنها کسب یا حفظ قدرت دیدن و در این میانه سویی را برگزیدند کار کنشگر سیاسی است. روزنامه‌نگار افزون بر گزارش‌گری انقلاب، پرسش‌گر چرایی‌ها برای پیش کشیدن و ژرفا بخشیدن به خواست‌ها نیز هست. سوگیری او سست کردن اعتماد عمومی به هشدارگری عمومی به سود منافع همگانی است. <br class='autobr' /> چهره‌ی «روزنامه‌نگار انقلابی» تجسم تنش میان اطلاع‌رسانی و پایبندی است. اخلاق حرفه‌ای بستری را فراهم می‌کند که سازگاری استقلال و پایبندی را ممکن می‌کند. تنها پایبندی به اخلاق حرفه‌ای است که می‌تواند روزنامه‌نگار را از گزند سوگیری و آوازه‌گری سیاسی برهاند. موازین حرفه اخلاقی تنها بررسیدن سرچشمه‌ها، جدایی میان خبر و نظر و نپذیرفتن هرگونه دستکاری نیست. که پایبندی به اصل نخست مهمترین منشور روزنامه‌نگاری جهان، منشور مونیخ است که نخستین وظیفه روزنامه‌نگار را « وفاداری به حقیقت با هر نتیجه‌ای که برای او در پی داشته باشد ….» می‌داند. مردم بدور از معنای توده‌واری از خطا بری نیستند به‌ویژه در بحران‌ها و برافروختگی‌های اجتماعی، روزنامه نگاری که در این هنگام‌ها چشم بر وظیفه‌ی اطلاع‌رسانی خود به دلیل همراه بودن با مردم ببندد، نه تنها روزنامه‌نگار نیست که در سوی دگرگونی بنیادین و مردم هم نیست! روزنامه نگار در انقلاب بی‌طرف نیست! سوگیری او به سود حقیقت است.</p> <p><strong>انقلاب‌ها و اعتراضات در عصر اینترنت و شبکه‌های اجتماعی</strong><br class='autobr' /> پیشرفت تکنولوژی در نیمه اول قرن بیستم با رادیو (١٩٣٠) و تلویزیون (١٩٥٠) اطلاع‌رسانی را به درون خانه‌ها کشاند. که خود کارستانی بود برای کاهش سایه تهدید و سانسور یا دست‌کم تغییر گونه‌های از سانسور. این دو رسانه در پیروزی انقلاب‌های آزادیبخش پس از جنگ جهانگیر دوم پیامدهای شگفت‌آوری داشتند از الجزایر تا کوبا و از ویتنام تا آفریقا، افزون بر آگاه‌گری در درون این کشورها در خارج از مرزها نیز در روشنگری از سرکوب و جنایات انجام شده نقش مهمی ایفا کردند. با گسترش ابزار جمعی اطلاع رسانی، سانسور عمومی کمتر و نقش رسانه در انقلاب‌ها اثرمندتر شد. <br class='autobr' /> پیدایش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی چشم‌انداز رسانه‌ای انقلاب‌ها را تغییر داده است. انتشار اطلاعات به‌هنگام امکان سازماندهی جنبش‌های خودجوش را می‌دهد. بهار عربی (۲۰۱۰-۲۰۱۲)، تظاهرات هنگ‌کنگ (۲۰۱۹) یا جلیقه‌زردها در فرانسه نشان‌دهنده این توانایی رسانه‌های رقمی است. شبکه‌های اجتماعی گاه نقش توان‌بخشی را ایفا می‌کنند، اما چالش‌هایی چون گسترش خبرهای برساخته و اطلاعات ناراست، قطبی کردن جامعه را نیز درپی دارد.<br class='autobr' /> رسانه‌ها به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی به همان میزان که با «هشتگ‌های سرنوشت‌ساز» می‌توانند اثرمندی مثبتی بر جنبش داشته باشند از آن میان آگاهگری بیشتر شهروندان، به مانند تجهیز مسالمت آمیز شهروندان (تونس، مصر)، به همان پیمانه می توانند تاثیری منفی نیز داشته باشند، به ابزار پروپاگاندا تبدیل شوند، چون در میانمار که از شبکه‌های اجتماعی برای گسترش نفرت علیه اقلیت روهین‌گیا استفاده شد.</p> <div class='spip_document_83 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center'> <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L500xH364/merevlo_-0efc1.png?1773113508' width='500' height='364' alt='' /> </figure> </div> <p><strong>سخن آخر</strong><br class='autobr' /> رسانه و روزنامه‌نگار زمانی می‌توانند در یک انقلاب نقشی اثرمند ایفا کند که رسانه‌ای مستقل و آزاد باشد و خبرنگاران‌اش پایبند به موازین حرفه‌اخلاقی. در امروز چالش بزرگ ِ رسانه‌ها وابستگی آن‌ها به قدرت‌های سیاسی و اقتصادی است. امروز در جهان بیش از نود درصد رسانه‌های بزرگ را <a href="https://rsf.org/fa/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A7%D9%84%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%86%D8%AF" class="spip_out" rel="external">اولیگارک‌هایی</a> در چنگ دارند، که بیش و پیش از هم‌سودی همگانی جامعه در تلاش برای سود و ثروت‌اندوزی بیشتر هستند. در جهانی که آزادی اطلاع‌رسانی از سوی رسانه‌های همین الیگارک‌های مالک صنایع بزرگ از آن میان صنایع نظامی هستند، تهدید می‌شود که انحصار متمرکزی بر گروه‌های رسانه‌ای ( تلویزیون، رادیو، روزنامه‌ها، پلاتفرم، وب‌سایت‌ها) و خود صاحبان صنایع بزرگ از آن میان نظامی، بانک‌ها، و ساختمان سازی و...هستند، هوشیاری در برابر ایفای نقش برخی رسانه‌ها حتا در انقلاب‌ها نیز امری بایسته است.</p></div> <div class='rss_ps'><p>پانویس‌ها :<br class='autobr' /> Martin, Jean-Clément. La Révolution française. Paris : PUF, 2016.<br class='autobr' /> Bellanger, Claude. Histoire générale de la presse française. Paris : PUF, 1969.<br class='autobr' /> Vovelle, Michel. La Révolution française expliquée à ma petite-fille. Paris : Seuil, 1999.<br class='autobr' /> وب‌سایت کتابخانه ملی فرانسه (BNF).<br class='autobr' /> <a href="https://ir.voanews.com/a/world-media-freedom-day-iran-1979-revoloution/6552805.html" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">https://ir.voanews.com/a/world-media-freedom-day-iran-1979-revoloution/6552805.html</a><br class='autobr' /> Pierre Serna ttps://<a href="http://www.persee.fr/doc/ahrf_0003-4436_2007_num_347_1_3533_t1_0211_0000_2" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">www.persee.fr/doc/ahrf_0003-4436_2007_num_347_1_3533_t1_0211_0000_2</a><br class='autobr' /> Reporters Sans Frontières (RSF).</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article28 https://resanesh.net/spip.php?article28 2026-01-02T14:41:01Z text/html fa admin <p>رویارویی با خبر‌های برساخته و اطلاعات ناراست، بایستگی روزنامه‌نگار در دفاع از حرفه‌ی خود و موازین حرفه‌اخلاقی‌‌ است که نخستین وظیفه‌ی او را در« جستجو، نگارش و واکاوای، پایبندی به حقیقت»، می‌داند «با هر برآیندی که برای او می‌تواند در پی داشته باشد». روزنامه‌نگار و با او رسانه در این رویارویی در برابر دست‌درازی به شعور اجتماعی می‌ایستد و از ارزش‌های عموم بشری و منافع همگانی دفاع می‌کند. این نوشته تلاشی است در باره‌ی پیوند میان موازین حرفه‌اخلاقی روزنامه‌نگاری و فناوری‌های امروزین با نگاهی به (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/_2-d1d98.png?1773113508' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>رویارویی با خبر‌های برساخته و اطلاعات ناراست، بایستگی روزنامه‌نگار در دفاع از حرفه‌ی خود و موازین حرفه‌اخلاقی‌‌ است که نخستین وظیفه‌ی او را در« جستجو، نگارش و واکاوای، پایبندی به حقیقت»، می‌داند «با هر برآیندی که برای او می‌تواند در پی داشته باشد». روزنامه‌نگار و با او رسانه در این رویارویی در برابر دست‌درازی به شعور اجتماعی می‌ایستد و از ارزش‌های عموم بشری و منافع همگانی دفاع می‌کند. <br class='autobr' /> این نوشته تلاشی است در باره‌ی پیوند میان موازین حرفه‌اخلاقی روزنامه‌نگاری و فناوری‌های امروزین با نگاهی به آزموده‌های شماری از رسانه‌ها در مبارزه با خبر برساخته و ناراست.</p></div> <div class='rss_texte'><p><strong>روزنامه‌نگار و رسانه و مدیریت رویارویی با خبر برساخته</strong><br class='autobr' /> نایکسانی خبر برساخته (Fake News) با خبر نادرست (disinformation) را چرایی کاربرد آن‌ها در گمراه‌سازی بازگویی می‌کند. خبر برساخته تنها گمراه‌سازی نیست که می‌تواند بن‌پایه‌ای از کوتاهی داشته باشد، انجامی است آگاهانه و هدفمند برای هم‌مانندسازی تصویری دست‌خورده از حقیقت تا حقیقت جلوه کند. خبر برساخته در بیشترین گونه‌های خود کاری فردی نیست و این‌جاست که رسانه و پلاتفرم و شبکه‌های اطلاعاتی در انجام آن می‌توانند هم‌دست‌ شوند. این درست است که زیان‌زد خبر برساخته هم اعتبار رزونامه‌نگار و هم درست‌کاری روزنامه‌نگاری را تهدید می‌کنند، اما فراتر از اعتبار روزنامه‌نگار و رسانه، پیامد‌های زیان‌بار آن با ایجاد فضایی بی‌اعتمادی همگانی، محروم کردن جامعه از حق دانستن است. این زیا‌ن‌باری یکی از آماج‌های اصلی سامان‌دهندگان خبر برساخته است تا در پناه آن آوازه‌گری سیاسی و پروپاگاندای خود را ترویج کنند که تصویری ناراست از حقیقت است.</p> <p>پرسش این است : چگونه روزنامه‌نگار می‌تواند در دریایی از اطلاعات گمراه‌کننده که بیشتر در شبکه‌های اجتماعی و یا رسانه‌های اصلی ( برخوردار از حمایت دولتی و یا مالی) منتشر می‌شوند، بگردد و همزمان برای جستجو، نگارش و انتشار خبر به ارزش‌های حرفه‌اخلاقی خود را وفادار بماند؟ پاسخ چندگانه است. برخی بر هوشیاری و راست‌آزمایی پای‌فشاری می‌کنند و برخی دیگر بر داشتن کاردانی‌های ویژه‌ و فناورانه. این راه‌کارها می‌توانند و باید در کنار هم قرار گیرند و البته به مهارت‌ها باید پیوند دادن اخلاق حرفه‌ای و مسئولیت مدنی را نیز افزود. برای پیشبرد چنین کاری ما به مدیریت رویارویی با خبرهای برساخته نیاز داریم.</p> <p><strong>راست‌آزمایی: راهبردی بایسته در برابر خبرهای برساخته</strong><br class='autobr' /> راست‌آزمایی کنش ناگزیر روزنامه‌نگاران برای مقابله با خبرهای نادرست است. این کنش که پیشتر تنها پاره‌ای از کار روزنامه‌نگاری بود، امروز اهمیتی چشمگیر یافته و به بخش ِ سنجش‌گر ِ تولید اطلاعات اعتمادمحور تبدیل شده است. بر این بستر، ابزارهای گوناگون و نوآورانه‌ای در اختیار روزنامه‌نگاران قرار دارد تا درستی داده‌ها و ابراز عمومی را ارزیابی کنند.<br class='autobr' /> برای مدیریت رویارویی با خبرهای برساخته، شناخت این پدیده و کارکرد‌های آن اهمیت دارد و توجه بیشتر به آزموده‌های موفق برخی رسانه‌ها در برابر آن. یکی از ویژه‌گی‌های خبر برساخته یکسان‌نما بودنش با حقیقت است که به‌هنجار شدن آن انجامیده است. به‌هنجار شدن این اطلاعات ناراست تا اندازه‌ای نیز وام‌دار دسترسی همگانی به ابزارهای رقمی است که تولید و به اشتراک‌گذاری محتوا را برای همگان آسان کرده است. این اطلاعات ناراست یا آگاهانه گمراه‌کننده‌ به گونه‌‌ای گسترده در اینترنت و به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شوند، تنها دروغ‌شمردن خبرهای برساخته در شبکه‌های اجتماعی کافی نیست! به تازه‌گی <a href="https://www.veriangroup.com/fr/news-and-insights/barom%C3%A8tre-de-la-confiance-des-fran%C3%A7ais-dans-les-media" class="spip_out" rel="external">خبرگزاری فرانسه</a>، در گزارشی اعلام کرد، که نزدیک به ۷۰ درصد فرانسوی‌ها به اطلاعات منتشر شده از سوی رسانه‌های خود بی‌اعتماد هستند.</p> <p>روزنامه‌های «لوموند» و «لیبراسیون» برای مقابله با این بی‌اعتمادی، راه‌کار ِ راست‌آزمایی سخت‌گیرانه‌ی خبر را انتخاب کرده‌اند. لیبراسیون برگ‌های از <a href="https://www.liberation.fr/checknews/" class="spip_out" rel="external">روزنامه و تارنمای خود را</a> را به راست‌آزمایی روزانه‌ی خبرها اختصاص داده است. روزنامه لوموند برای راست‌آزمایی اطلاعات، ابتکاری به نام «<a href="https://www.lemonde.fr/les-decodeurs/" class="spip_out" rel="external">رمزگشایی</a>»، به‌ کار گرفته است. اینگونه روزنامه‌نگاران می‌توانند با وکاوای خبر‌ها و روشنگری بر نقش خود چون پشتیبانان حقیقت پافشاریند.</p> <p>یکی از چالش اصلی برای روزنامه‌نگاران سرعت در انتقال و انتشار خبر است، که این خود چشم اسفندیار خبرنگار در نادیدن خبر برساخته است. الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی بر پایه‌ی «همه‌گیری» یا وایرال شدن سامان داده شده‌اند و این پُرشتابی همه‌گیری منجر به انتشار گسترده‌ی محتواهای می‌شوند که راست‌آزمایی نشده‌اند. برای رویارویی با خبر برساخته، روزنامه‌نگار افزون بر به‌گزینی محتوا و خبر، باید به ترازمندی میان سرعت اطلاع‌رسانی و دقت درِ محتوا نیز اهمیت دهد. در این باره یکی از نمونه‌های موفق روزنامه‌ی مستقل «<a href="https://www.mediapart.fr/" class="spip_out" rel="external">مدیا پارت</a>» است. این روزنامه آنلاین یکی از ستون‌های اصلی روزنامه‌نگاری کاوش‌گرانه است و روزنامه‌نگاران آن همواره باید میان جستجوی حقیقت و گزارش‌گری کارآمد و به‌روز راه‌یابی کنند. روزنامه‌ای که در هژده سال گذشته صدها خبر و <a href="https://www.mediapart.fr/journal/enquetes" class="spip_out" rel="external">گزارش کاوشگرانه</a> درباره‌ی فساد و ناکارایی دولت‌های گوناگون فرانسه منتشر کرده است و دست‌کم ده وزیر و وکیل و یک رییس‌جمهور را از کار برکنار یا در برابر دستگاه قضایی نشانده است، مدیاپارت راست‌آزمایی نظام‌مندی را با روش‌های سخت‌گیرانه‌ی به‌ کار می‌گیرد تا اطلاعات خود را پیش از انتشار با سرچشمه‌های چندگانه و قابل اعتماد تأیید کند. ترازمندی میان دقت و سرعت انتشار را به ابزاری ناگزیر برای بازگرداندن اعتماد عمومی نسبت به رسانه‌ تبدیل کرده است.</p> <div class='spip_document_78 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center'> <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L500xH364/_-3-bdcf1.png?1773113509' width='500' height='364' alt='' /> </figure> </div> <p>راست این است که شبکه‌های اجتماعی هم با اثرمندی بی‌پیشینه می‌توانند صدای روزنامه‌نگاران را بلندتر کنند و هم همزمان میدان ِ بازآور خبرهای برساخته و اطلاعات نادرست باشند. سرعت انتشار خبرها در شبکه‌های اجتماعی و دست یافتن آسان و ارزان به خبر برای بسیاری از رسانه‌ها پیش‌آمد مناسبی برای افتادن در دام فریب‌خبرسازان است. برای رویارویی با این دشواری رسانه‌های بسیاری از آن میان چند <a href="https://www.francetelevisions.fr/et-vous/le-lab/tags/fake-news/desinformation" class="spip_out" rel="external">شبکه‌ی تلویزیونی فرانسه</a> افزون بر برنامه‌هایی روزانه برای گفت‌وگو و روشنگری درباره‌ی خبرهای برساخته از آن میان برنامه‌ی <a href="https://www.franceinfo.fr/replay-magazine/franceinfo/vrai-ou-fake-l-emission/" class="spip_out" rel="external">راست یا ناراست</a> که یکی از حرفه‌ای‌ترین برنامه‌های تلویزیونی برای راست‌آزمایی در جهان است، همزمان، با برخی توسعه‌دهندگان فناوری‌های راست‌آزمایی خودکار همکاری می کنند. این ابزارها اجازه می‌دهند تا درستی اطلاعات در زمان ِ واقعی ارزیابی شود. ابتکار به‌کارگیری هوش مصنوعی در فرآیند بررسیدن اطلاعات، پیشرفتی درخور در مبارزه با اطلاعات نادرست شمرده می‌شود.</p> <p>در سال ۲۰۲۵، رسانه‌هایی مانند هفته‌نامه‌ی «<a href="https://www.courrierinternational.com/sujet/fake-news" class="spip_out" rel="external">کوریه انترناسیونال</a>» و شبکه ی رادیویی «<a href="https://www.radiofrance.fr/franceinter" class="spip_out" rel="external">فرانس آنتر</a>» متعهد شده‌اند که بخش‌های راست‌آزمایی خود را با آمیختن مهارت‌های انسانی و فناوری‌های پیشرفته تقویت کنند. این‌گونه این رسانه‌ها می‌توانند هر اطلاعاتی را پیش از انتشار آن راست‌آزمایی کنند. روزنامه‌نگاران ابزارهایی مانند داده‌پایگاه‌های تأیید شده، همکاری با متخصصان و روش‌های فناورانه‌ی وکاوای گفتمان‌ها، را به‌ کار می‌گیرند که خود این نشان‌‌گر پیشرفت در شیوه پردازش اطلاعات نیز هست.</p> <p><strong>آموزش مهارت‌های روزنامه‌نگاری برای راست‌آزمایی اثرمند</strong><br class='autobr' /> چشم‌انداز رسانه‌ای در جهان دگرگون شده است. راست‌آزمایی ابزاری اثرمند است که باید در برابر چالش‌های فناوری های تازه در ارتقای آن کوشید. در این جهان خبرنگار و رسانه‌ها در رقابت مستقیم با محتواهای وایرال شده‌ای هستند که از استانداردهای اخلاقی پیروی نمی‌کنند. صاحبان و مسئولان رسانه‌های مستقل باید بپذیرند که روزنامه‌نگاران نیازمند به‌روزرسانی همیشگی کاردانی خود هستند، که روزنامه‌نگاران باید آموزش‌های پیاپی داشته باشند و مهارت‌های خود را در پهنه‌ی راست‌آزمایی و واکاوی انتقادی محتواهای ِ منتشر شده افزایش دهند، تا هم توان واکاوی فنی و فکری خود را به‌روز کنند و هم در نزد مخاطب‌ها نقش آموزاننده‌ی خود را بازیابند. امروز روزنامه‌نگاری باید ابزارهای جدید و عملکردهای سازگار با عصر خبرهای برساخته را به‌ کار گیرد. امروز کاردانی‌هایی روزنامه‌نگاری بسیار فراتر از مهارت‌های ساده‌ی نگارشی هستند. در عصر رسانه های رقمی، روزنامه‌نگاران به متخصصان مدیریت اطلاعات تبدیل شده‌اند. آن‌ها از قناوری‌های رمزگشایی از راهبردهای الگوریتمی را بیاموزند که محتوا را دستکاری می‌کنند. آموزش‌هایی نوبنیادی پدیدار شده‌اند که بر استفاده از فناوری‌های نو از آن میان به کار گیری هوشواره‌ها یا بکارگیری ابزارهای واکاوی رقمی در روزنامه‌نگاری تمرکز دارند. بنابراین، در آینده روزنامه‌نگاران باید با فناوری‌های گوناگون پیشرفته و روش‌های راست‌آزمایی اطلاعات آشنا شوند تا برای واقعیت‌های جدید آماده گردند.</p> <div class='spip_document_76 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center'> <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L500xH364/munich_charte-3d8e6.png?1773113509' width='500' height='364' alt='' /> </figure> </div> <p><strong>موازین حرفه‌اخلاقی و مسئولیت مدنی روزنامه‌نگاری </strong><br class='autobr' /> بایستگی روزنامه‌نگار تنها به پیراستن اطلاعات ناراست محدود نمی‌شود. او با اتکا بر موازین حرفه‌اخلاقی و مسئولیت مدنی‌اش وظیفه‌ای بیشتر از خبررسانی و جایگاهی چون آموزش‌‌گر نیز دارد. خبرنگار افززون بر اطلاع‌رسانی درست باید کمک کند تا کاربران و دریافت‌کنندگان اطلاعات نیز تفکر انتقادی خود را پرورش دهند. رسانه‌ها با گنجاندن راست‌آزمایی در روندی آموزشی، مخاطب‌ها را تشویق می‌کنند تا تفکر انتقادی خود را توسعه دهند. این همان ایجاد پلی است میان روزنامه‌نگاران و مخاطبان‌شان تا آگاهی نسبت به چالش‌های اطلاعاتی افزایش یابد. استواری این پل را پایبندی به موازین حرفه‌اخلاقی ممکن می‌کند که با مهارت‌های فناورانه‌ی روزنامه‌نگار درمی‌آمیزد تا روزنامه نگار شایسته این نام‌ باشد.</p> <p>اصول حرفه‌اخلاقی، سنگ‌بنای روزنامه‌نگاری را می‌سازند. در زمانی که خبرهای برساخته افزون‌تر می‌شوند، این ارزش‌ها باید استوارتر شوند. اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری بر عناصری چون درستکاری، دادمندی و مسئولیت‌پذیری تأکید دارد. روزنامه‌نگاران وظیفه دارند آیین‌نامه‌ی نیک‌رفتاری حرفه‌ای را محترم شمارند که آن‌ها را وامی‌دارد با درستکاری عمل کنند، منابع خود را بررسی کنند و به روشنی واقعیت‌ها را از باورهای فردی جدا کنند. اخلاق روزنامه‌نگار در برابر خبرهای برساخته به مجموعه‌ای از قانون‌های خشک خلاصه نمی‌شود، که پایبندی پویا و تکامل‌یابنده است.</p> <p>موازین حرفه‌اخلاقی همچنین بایدی در روش هم‌کنشی روزنامه‌نگاران با مخاطبان خود نیز هستند. شبکه‌ی تلویزیونی «<a href="https://educ.arte.tv/thematic/fake-news-et-infox?order=DESC&sort=PUBLICATION_START_DATE&page=1&q=" class="spip_out" rel="external">آرته</a>» ابتکاری برای برجسته کردن پیکربندی (Formate) آموزشی برای دریافتن اطلاعات را پیشنهاد می‌کند. روزنامه‌نگار نه تنها باید محتوا ارائه دهد، که در برابر انبوه اطلاعاتی که به سوی مخاطبانش گسیل می‌شود، یاریگر آن‌ها در پرورش روحیه‌‌ای نقاد در برابر محتوا‌ها نیز باشد. دعوت از متخصصان و همچنین ایجاد فضای هم‌کنشی برای مخاطب‌ها، به پویایی در یادگیری منجر می‌شود که بن‌پایه‌ی برای این مبارزه است.رسانه‌هایی مانند «فرانس انتر» و «مدیاپارت» فضاهای گفتگویی ایجاد می‌کنند که اجازه می‌دهد درک چالش‌های پیرامون خبرهای برساخته و نحوه تولید آن‌ها افزایش یابد.</p> <p>موازین حرفه‌اخلاقی سندهای گوناگونی است که از سوی رسانه‌ها برای کارکنان خود یا نهادهای جهانی دفاع از حقوق روزنامه‌نگاران برای همه‌ی روزنامه‌نگاران گردآوری شده‌اند ونگرنده بر حقوق و وظایف خبرنگاران هستند. از منشور حرفه‌اخلاقی <a href="https://www.afp.com/sites/default/files/paragraphrich/201704/22_juin_2016_charte_deontologique.pdf" class="spip_out" rel="external">خبرگزاری فرانسه</a> یا <a href="https://www.bbc.com/aboutthebbc/reports/policies/codeofconduct" class="spip_out" rel="external">بی بی سی</a> و <a href="https://www.nytimes.com/editorial-standards/ethical-journalism.html" class="spip_out" rel="external">نیویورک تایمز</a> تا <a href="https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000135021" class="spip_out" rel="external">یونسکو</a> و <a href="https://www.acrimed.org/Declaration-des-devoirs-et-des-droits-des-journalistes-Munich-1971" class="spip_out" rel="external">منشور جهانی و معتبر مونیخ</a>، این موازین با تفاوت‌هایی اما در سازگاری با موازین حقوق جهانی و میثاق‌های حقوق بشر هستند.</p></div> <div class='rss_ps'><p>در این نوشته افزون بر رسانه هایی که در متن به آن‌ها پیوند داده شده است از نوشته‌های خودم در گزارش‌گران بدون مرز درباره‌ی دمکراسی و اطلاعات، راهنمای مبارزه با خبر جعلی سازمان یونسکو، مدرسه روزنامه نگاری AEJC نیز یاری گرفته‌ام. aejc</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article22 https://resanesh.net/spip.php?article22 2025-11-27T21:34:17Z text/html fa admin <p>برگ آنلاین ِ روزنامه‌ی شرق رشته مصاحبه‌هایی را با عنوان «عصر چریک‌ها» درباره‌ی جنبش چریکی در ایران ِ پیش از انقلاب انجام و منتشر می‌کند. شماری از رهبران فدایی نیز در میان مصاحبه‌شوندگان هستند و از چگونگی پیوستن‌شان به جنبش چریکی سخن ‌می‌گویند. در نگاه نخست گفت‌‌وگوی روزنامه‌ای مجاز در جمهوری اسلامی با برخی از رهبران فدایی در تبعید به‌نظر دست‌کم پرسش‌برانگیز می‌رسد. اما با دیدن این مصاحبه‌ها بیننده متوجه می‌شود که این شمار از فدایی‌ها، زندانی‌های دوره‌ی «محمدرضا شاه پهلوی» بوده‌اند و بیشترین (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/assar_cherkhha-5c927.png?1773244087' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>برگ آنلاین ِ روزنامه‌ی شرق رشته مصاحبه‌هایی را با عنوان «عصر چریک‌ها» درباره‌ی جنبش چریکی در ایران ِ پیش از انقلاب انجام و منتشر می‌کند. شماری از رهبران فدایی نیز در میان مصاحبه‌شوندگان هستند و از چگونگی پیوستن‌شان به جنبش چریکی سخن ‌می‌گویند. در نگاه نخست گفت‌‌وگوی روزنامه‌ای مجاز در جمهوری اسلامی با برخی از رهبران فدایی در تبعید به‌نظر دست‌کم پرسش‌برانگیز می‌رسد. اما با دیدن این مصاحبه‌ها بیننده متوجه می‌شود که این شمار از فدایی‌ها، زندانی‌های دوره‌ی «محمدرضا شاه پهلوی» بوده‌اند و بیشترین پرسش‌ها نیز درباره‌ی بازداشت، ساواک، زندان و شکنجه‌های در زندان است! و در مصاحبه‌ نیز با این فدایی‌ها هیچ اشاره‌ای به کیستی و موقعیت‌ امروز آن‌ها نمی‌شود. شبح‌های گم‌نشانی هستند که احضار شده‌اند تا برای بینندگان تنها از جنایت‌های رژیم دیکتاتوری گذشته بگویند.</p></div> <div class='rss_texte'><p>هر کنش‌گری می‌تواند با هر رسانه‌‌ای، در خارج یا در داخل کشور، گفت‌و‌گو کند و در آشکار نیز هیچ مانعی نباید برای گفت‌وگو و پاسخ به پرسش‌های یک رسانه باشد. به گمان من پرسمان اصلی، پذیرش گفت‌وگو نیست با رسانه نیست. و البته آن‌چه با این مصاحبه‌هاشوندگان انجام شده نیز «گفت‌وگو» نیست، که پرسش و پاسخی است در چارچوبی از پیش تعریف شده. اما کنش‌گرانی که شبانه‌روز در بیانیه‌های پی‌درپی خود، رژیم جمهوری اسلامی را افشا و خواهان سرنگونی، یا به زبانی دیگر و وام گرفته از آن‌ها «پایان دادن به این حکومت» هستند، نیرویی سیاسی که خواهان ایستادن در «برابر سیاست سرکوب‌گرانه رژیم مستبد حاکم» است از خود می‌تواند بپرسد که در یکی از سرکوب‌‌گرترین کشورهای جهان در عرصه آزادی رسانه‌ها چرا و چگونه روزنامه‌‌ای که شماری از همکاران‌اش برای هر نوشته‌ی چندین بار سانسورشده بازهم از سوی ماموران امنیتی احضار می‌شوند، چگونه بی‌مهابا و پیگرد با این نیروهای «معاند» مصاحبه و آن را منتشر می‌کند!<br class='autobr' /> در این‌باره اگر بپذیریم که در ایران انقلاب نشده است! و همان وزارت اطلاعات و اطلاعات سپاه و دادستانی و شورای امنیت ملی همچنان در قدرت هستند، و خط‌های قرمز سانسور را می‌گمارند، پس این گفت‌وگو‌ها بدون مجوز نهادهای امنیتی نمی‌توانند انجام شوند.</p> <div class="texteencadre-spip spip"><br class='autobr' /> پرسش این است که این تبعیدیان، کدام آماج‌ها را برای پذیرش مصاحبه برگزیده‌اند؟ و آیا در رسیدن به آن‌ها موفق بوده‌اند؟ <br class='autobr' /> در این مصاحبه‌ها روشن است که فدایی‌های تبعیدی پذیرفته‌اند که از چیستی و کیستی امروز خود هیچ نگویند. گاه و البته بسیار کم پیش می‌آید که مصاحبه‌شونده برای رساندن پیامی پُرارج‌تر، می‌پذیرد که از گفتن نکته‌هایی بگذرد. اما کسانی که از هویت امروزین خود دست برداشته‌اند، چه پیام گران‌مایه‌ای را می‌خواهند به مخاطبان برسانند؟ پرسمان اصلی مصاحبه‌های این بخش از رهبران اپوزیسیون، همین پذیرش سکوت درباره‌ی هویت امروزین خود است.</div> <p>در این مصاحبه‌ها می‌بینیم که پرسش‌ها بیش از چرایی جنبش چریکی، بیشتر متمرکز بر ساواک و شکنجه و زندان و دارای چارچوبی هدفمند برای افشاگری در باره‌ی نظام پیشین ایران است. چریک‌های مسلمان حکومتی دعوت‌شده به مصاحبه، دست بازتری دارند و دست‌کم هویت‌شان پیداست. اما گفته‌های آن‌ها که شماری‌شان از پایوران امنیتی رژیم بوده‌اند، دست‌کم باربار در رسانه‌های گوناگون رژیم تکرار شده است. این‌گونه، دانستن این انگار بس دشوار نیست که بیشترین علت این مصاحبه‌ها و حاتم‌بخشی نهادهای امنیتی‌ سودبری از گفته‌های این چریک‌های فدایی‌ها و در اصل نهادن آن‌ها در کنار آوازه‌گری‌های رژیم برای پیش‌بردن افشاگری علیه رژیم پیشین است. اما دانسته نیست تا چه اندازه این «رفقا» به ابزارانگاری‌شان برای سودبری رژیم اندیشیده‌اند. و ایفای این نقش را برای به‌دست آوردن کدام فرجام پذیرفته‌اند؟</p> <p>دریغ که درگفته‌‌های این رهبران چریک‌های فدایی از«رفقایی» نام برده می‌شود که به‌دست همین رژیم جمهوری اسلامی اعدام شده‌اند. آیا هیچ اشاره‌ای به سرنوشت آن‌ها شده است؟ یا نام کشتگان و چرایی کشته‌ شد‌ن‌شان سانسور شده است؟ اگر این مورد دوم درست باشد، چرا در این‌باره سکوت کرده‌اند؟ کاری که کنش‌گران داخل کشور هیچ‌گاه نپذیرفته‌اند! و هر بار که متن و گفته‌شان سانسور شده‌ است، با همه فشارها و تهدیدهای موجود، اصل مصاحبه و مقاله را خود با موارد سانسورشده منتشر کرده‌اند. این‌گونه مصاحبه‌شوندگان تنها خود شبح‌مانند نشده‌اند که کشتگان را هم ناپیدا کرده‌اند و به همراه آن امر بر فراموشی داده‌اند. آن‌هم کسانی که خود را «دادخواه» هم می‌نامند.</p> <p>صدها همراه و رفیق «بیژن جزنی» و «حسن ضیا ظریفی» و «صفایی فراهانی» و «حمید اشرف» و… را همین رژیم به جنایت‌کارانه‌ترین شکلی اعدام و یا زیر شکنجه کشته است. تاسف‌بارتر آن است که شماری از مصاحبه‌شوندگان با وجود تحمیل ِ نهان کردن کیستی امروزشان از این «فرصت» که بازگویی روایت‌های چندین و چند بار گفته شده، ذوق‌زده هم شده‌اند! چنین است که به بیننده هیچ اطلاعات و داده‌ای دست‌کم درباره‌ی رنجی که این رهبران خود از این رژیم و تبعید کشیده‌اند و یا تحت رهبری‌شان به هزاران هوادار و عضو سازمان‌های‌شان وارد شده نمی‌دهند. در این مصاحبه‌ها از زندان، شکنجه و آزارگری‌هایی سخن می‌رود که این نظام صد برابر بدتر از آن را به رفقای این مصاحبه‌شوندگان و آن رفقای کشته‌شده سربار کرده است. در این‌ گفت‌‌وگو‌ها از اعدام و کشتار در آن نظام گفته می‌شود و این «دادخواهان» و «مدافعان حقوق بشر» برای فردای ایران حتا در میانه‌ی گفته‌ها نیز از بایستگی «پایان دادن به مجازات اعدام» نمی‌گویند. خواستی که امروز در «جمهوری اعدام‌ها» حتا در درون زندان‌ها هم آن‌ را فریاد می‌زنند.</p> <p>این گفت‌و‌گوها چه دستاوردی برای این چریک‌های فدایی داشته است؟ این پرسش را آن‌ها خود بهتر می‌توانند پاسخ دهند. به گمان من با هر خواسته‌ای، به‌ویژه در این وضعیت درماندگی و فروپاشی رژیم، در این مصاحبه‌ها تنها نهادهای امنیتی به آماج ابزارانگاری از این چریک‌ها رسیده‌اند. و این نظام چنان پلشت و دهشت‌زا و آلوده است که همراهی حتا ناخواسته با آن برای خواسته‌هایی چون افشای شکنجه و اعدام و زندان در نظام پیشین یا «مبارزه‌ی ضد امپریالیستی» و «مبارزه با سلطنت‌طلبان» جز بدنامی فرجامی دیگری ندارد.</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article15 https://resanesh.net/spip.php?article15 2025-10-12T19:48:09Z text/html fa admin مجله‌ی آرش <p>نخست آرش‌ها را بی‌مزار کردند و سپس تلاش دادخواهی مادران و همسران و خواهران داغدار را از صفحه روزگار پاک کردند. قرن‌ها تاریخ شکست‌ها و باستانیان را کنار بگذاریم. در همین سی و چند ساله با این همه رسانه و این همه گفته و نوشته از زندان و اعدام و شکنجه، ما خود چگونه فراموش کرده‌ایم؟ فراموشی، با حماسه سرایی و ستایش از قهرمانی باز نمی‌ایستد. فراموشی، فراموش کردن چرایی بی‌سرنوشت شدن خیل آرش‌هایی است که می‌خواستند و می‌توانستند بمانند. فراموشی، پیروزی را دیدن و تن بی جان آرش را ندیدن است. فراموشی (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> / <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot2" rel="tag">مجله‌ی آرش</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/arash_akharin-4420a.png?1773244087' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>نخست آرش‌ها را بی‌مزار کردند و سپس تلاش دادخواهی مادران و همسران و خواهران داغدار را از صفحه روزگار پاک کردند. قرن‌ها تاریخ شکست‌ها و باستانیان را کنار بگذاریم. در همین سی و چند ساله با این همه رسانه و این همه گفته و نوشته از زندان و اعدام و شکنجه، ما خود چگونه فراموش کرده‌ایم؟ فراموشی، با حماسه سرایی و ستایش از قهرمانی باز نمی‌ایستد. فراموشی، فراموش کردن چرایی بی‌سرنوشت شدن خیل آرش‌هایی است که می‌خواستند و می‌توانستند بمانند. فراموشی، پیروزی را دیدن و تن بی جان آرش را ندیدن است. فراموشی تنها بسنده کردن به بازتولید اسطوره‌ی آرش‌هاست که نمی‌توان مانع تکرار فاجعه‌ی کشتار دردناک هزاران آرش با نام و بی‌نام شود.<br class='autobr' /> این نوشته در آخرین شماره‌ی مجله‌ی آرش منتشر شد که ویژه‌نامه‌ای برای آرش و پرویز قلیچ‌خانی بود.</p></div> <div class='rss_texte'><p>روزهای تیره‌ی پس از اعدام‌های شصت و هفت به دنبال روایت کردن سرگذشت خود و سرنوشت آرش‌هامان بودم، که یکی پس از دیگری با همان زمزمه‌های آرش کسرایی و یا شاید روایت آرش بیضایی به سوی مرگ رفتند. در آن سال آخرین‌شان هبت بود و کسرا و پروین و حمید. با جمعی از دوستان به دنبال راه انداختن رسانه‌ای بودیم. اما پرویز قلیچ‌خانی آرش را به راه انداخت. بیست و چهار سال پیش در همین روزها بود که نخستین جنگ « نظم نوین جهانی» به راه افتاد. گزارشم از جنگ نخست خلیج فارس را عمو پرویز ( آن‌گونه که می‌نامیدمش) سرمقاله‌ی نخستین شماره آرش کرد. ورای نقش بزرگواری و سایه بلندش بر من، اما این انتخاب و این آرش بود که مرا به روزنامه‌نگاری بیشتر علاقه‌مند کرد. پرویزخان مقاله را با نام « محمدرضا همایونی» منتشر کرده بود. نامی ساخته شده از اسم کوچک من و «همایون» نامی که هبت برادرم را در سازمان فدایی با آن می‌شناختند. این نام البته «مستعار» هم نبود چون بسیاری در تبعید مرا به نام برادرِ ِ همایون صدا می‌کردند. و البته پرویزخان برای مخفی کاری ! یک «ی» هم به ان اضافه کرده بود که نامی برای محمدرضا شاه بود! دست‌مایه برخی شد تا رد سلطنت‌طلبی را در ارش بجویند و برای ما و دیگران خنده! تا چندین شماره که به یاد ندارم، با ارش همکاری کردم و بسیار آموختم. پرویز قلیچ‌خانی در این آرش تلاشش زنده نگاه داشتن اندیشه‌ی خدمت‌گزاران باغ آتش بود. سال‌ها بعد شاید روزگار این آرش هم‌چون آرش کماندار حکایت شود. اما من بر این باورم که روایت این آرش یکی از بهترین روایت‌های شکست ماست. و هنوز روایتی ناتمام.</p> <h3 class="spip">‌روایت ناتمام آرش.... </h3> <p>آرش در همه متن‌های تاریخی و ادبی، از اوستا تا مجمل التواریخ و از آثارالباقیه تا منظومه سیاوش کسرایی و نمایش‌نامه بهرام بیضایی، روایتِ نقش‌افرینی حماسی کمانداری‌ ایرانی‌ست در شکست یکی از شاهان ایران در جنگ با توران است. همه روایت‌ها، و از این میان دو اخرین، با مرگ اسطوره پایان می‌گیرند و راویان با به جای گذاردن پیکر بی‌جان قهرمان و حماسه‌آفرین خود بر «قله‌های سرکش خاموش» البرز داستان را به پایان می‌برند.</p> <p> نگارش برخی روایت‌ها با هم قرن‌ها فاصله دارند. ولی کم و بیش همه‌ چهره‌ای حماسه آفرین و قهرمان از آرش تصویر کرده‌اند. در این میان آرش بیضایی روایتی متفاوت‌ از دیگران است. آرش در این روایت قهرمانی مادرزاد و فوق انسان نیست، «رمه‌داری» ساده است، که « مهر به او دلی اتشین» داده است. با این حال، آرش بیضایی نیز در پایان روایت «تیر با جان» رها می‌کند و اسطوره می‌شود. به آرش بیضایی، که به گمان من با ما و با جامعه‌‌ی امروز ما هم خوان‌تر است، بازخواهیم گشت.</p> <p>می‌دانیم که اسطوره‌‌ها روایتی پر رمز و راز از روزگاران پیشین و با همه ناباوری به رخ‌دادن‌شان، اما شناسه‌ی جایگاه یک جامعه در جهان، در زمانی برگزیده هستند. بیش از رمز و راز این شناسه است که اسطوره را پرسش‌ برانگیز می‌کند.</p> <p>من داستان آرش را از از دوران دبستان تا امروز نه تنها در کتاب فارسی که در زندگی واقعی و در آشنایی با ره‌روان آرش، بارها و بارها بازخوانده‌ام. آرشی که «می‌دهد امید، می‌نماید راه» را هر بار در نگاه همایون‌ها، فریدون‌ها، کسرها، توکل‌ها، جمشیدها و مسعودهای زندگیم دیده‌ام، در چشم همه «به‌روزهایی» که از چشم‌مان « مبادا» شان کرده‌اند امروز. سال‌هاست در پی پاسخی مناسب به پرسشی هستم که شاید از فردای درست کردن خاوران، هر بار از خود می‌پرسم و از پاسخم به آن، در ذهن و گاه حتا بدون آنکه بر زبان آورم، هراس‌ناک می‌شوم.</p> <p>باری، پرسشم ساده است. چرا آرش این «سپاهی مرد آزاده» را راویان به جز در یک روایت، پس از مرگش و یا «ناپدید» شدن بر فراز کوه البرز رها کردند و روایت خود را به پایان بردند، چرا دیگر هیچ از خود نپرسید چه بر سرش آمد؟ چرا در روایت‌ها نشانی از مزار این «فرزند رنج و کار»، « مرد پارسایی و پرهیز» نیست که چنین با جان‌دادگی مرزهای میهن را سامان داد.</p> <p>برای پاسخ به پرسشم بارها به خود گفته‌ام، باید از اسطوره بدر آمد و پای بر زمین سخت "زندگی سرد و سیه چون سنگ" گذاشت. پرسشم از سرشت قهرمان و یا قهرمانی نیست. گفتم، تعریف اسطوره در روزگاران پیشین و تفاوت راز الوده‌ی رخ‌دادهای بی زمان و خیالی را هم با واقعیت می‌دانم. با این حال پس از هر بار مرور تاریخ و آن بهمن سرد که «فصل‌ها فصل زمستان شد»، « خورشید گریخته بود، که ماه پنهان شده، ابر می‌بارید» و زمان بازایستاد و با آن همه رویاهامان کابوس شد، دوباره و هنوز پرسشم را از خود می‌پرسم.<br class='autobr' /> راست این است که آرش با نوشتارهای کهن نبود که در فرهنگ معاصر ما آرش شد. دست‌کم آرشی که بیش از نیم قرن <br class='autobr' /> است می‌شناسیم و با او می‌خوانیم</p> <p>« ولی، آن دم که ز اندوهان روانِ زندگی تار است؛<br class='autobr' /> ولی، آن دم که نیکی و بدی را گاه پیکار است؛<br class='autobr' /> فرو رفتن به کام مرگ شیرین است.<br class='autobr' /> همان بایستهٔ آزادگی این است.....»</p> <p>راست این است که تیرانداز چیره‌دست روزگاران باستان، به یک‌باره پس از کودتای ٢٨ مرداد و پس از آن زمستان دیگر که کسی سلامی را پاسخ نمی‌داد، به تاریخ معاصر بازگشت. این اسطوره پس از اعدام‌های جمعی آن «روزگار بدنامی و ننگ»، در سروده‌ی حماسی زنده یاد سیاوش کسرایی، باز آفریده و نماد جان‌دادگی برای آزادی‌خواهی و استقلال میهن شد. در همان سالی که کسرایی آرشش را بازافرید، به سال ١٣٣٧، آرشی دیگر را بهرام بیضایی روایت کرد که دیرتر منتشر شد. آرش بیضایی نیز در هنگامه‌ی جنگ توران و ایران است. فضای این دو اثر یکی شعر و دیگری نثر، تصویری دل آزرده‌ از بیم و هراس آن روزها و ستایش‌گر تلاش برای برون رفت از سکوت و خفقان است. در یکی «برف می‌بارد بر روی برف» در دیگری « آسمان به زمین کشیده شده و غبار» همه جا را فرا گرفته است. در هر دو تصویر سیاه شکست‌اند : «خیمه گاه دشمنان پر جوش، سنگر آزادگان خاموش » و « مردان ایران با دل خود با دل اندوه‌بار خود می‌گویند ما اینک چه می‌توانیم؟»</p> <p>با این همه روایت آرش بیضایی و سرانجام‌ بی‌گور و نشان آرشش به امروز ما نزدیک‌تر است. قهرمانی‌اش از آن دست قهرمانی‌هایی‌ست که در میهن ما ماندگار مانده است. ایثار یا انجام وظیفه با «دانستن بنده‌ ماندن بنده». آرش کسرایی یکی است، بیضایی چند پهلوان همتای آرش را هم به میدان می‌آورد. یکی کشواد است که سایه‌اش از آغاز تا پایان، با این پرسش‌ها «که پیش از این دشمن آیا بندگی نبود؟» و پاسخ تلخ‌اش « ما را شکست ندادند،از این پیش ما خود شکست‌خورده بودیم»، بر سر آرش سنگینی می‌کند. آرش بیضایی اما می‌داند و با این حال در فضایی از غبار و تردید انتخاب می‌کند. به هنگام انتخاب میان بودن و نابودن، و نه تنها برای خود، که هنگامی «خود» سرنوشت دیگران است. راست این است دانستن تلخ‌تر از طعم گس نادانی‌ست.</p> <p>آرش بیضایی، آرش جامعه‌ی پسا جمهوری اسلامی‌ست. آرش بیضایی با بسیاری از آرش‌های منتظر در راهروهای مرگ، اوین و حصار و گوهردشت در دهه شصت، بسیار نزدیک‌تر است تا آرش کسرایی! آرش بیضایی شعر نیست، حماسه نیست! نثر است با واژه‌هایی پر وزن و آهنگ، شاید برای فاصله‌ گرفتن از خیال و ابهام و ایهام است تا تلخی حقیقت را بر جان اندیشه بنشاند. بیضایی در آرشش به جز کشواد که برای نجات کشور از فرمان شاه سرپیچی می‌کند، «هومان» سردار دیگری از سپاه ایران را که سرداران و سربازان گمان می‌کنند در نبردی قهرمانانه جان داده است، در سراپرده‌ی شاه دشمن می‌نشاند. هومان است که شرط‌نامه‌ی صلح و انتخاب آرش پیام‌رسانی ساده برای انداختن تیر، را به پارسی برای ایرانیان می‌نویسد! آرش بیضایی خود شاهد گفت و گو و سرپیچی پهلوان کشواد از فرمان سالار سپاه ایرانیان برای انداختن تیر است. و در سکوت شاید با او هم‌ داستان. آرش بیضایی در فضایی خاکستری پر ابهام، افتان و خیزان میان رفتن و ماندن، گاه با خدا و کوه، و گاه با سایه‌ی کشواد! یا ندای وجدان‌اش در ستیز است. آرش بیضایی آرش فروپاشی‌ست. آرش جان‌باخته برای پیروزی و ادامه‌ی بنده بودن ِ بندگان است و با این حال قهرمان!</p> <p>آرش بهرام بیضایی بر خلاف آرش کسرایی سپاهی مردی آزاده نیست. رمه‌بان است، «راه نشینی از آن سان که رمه‌شان به تاراج می‌رود،» در این «جنگ دراز» و از میان « بی‌نشان مرده هزار هزار» او به ناگاه در ورطه‌ای می‌افتد و خود هم نمی‌داند « کدام تاوان» را باید پس دهد! پهلوان نیست، نام آشنا نیست و تنها البرزست که صدای گام‌های او را می‌شناسد.</p> <p>با این حال در هر دو روایت با همه تفات‌ها، آرش را پس از انجام وظیفه و انداختن تیر با پری از جان بر تیر، بر فراز البرز رها می‌کنند. چندین قرن و ٥٦ سال، از بی مزار بودن آن که مرز ایران را از توران جدا کرد می‌گذرد! و زان پس است شاید که همه آرش‌های ما، قهرمان و نام‌دار یا نه، بی مزارند.</p> <p>شاید این روایت‌ها کامل نیستند. شاید در همان روزها، «راه‌جویانی که می‌جستند آرش را» پیکر بی‌جانش را پیدا کرده بودند و در گورستانی بی نام و نشان در خاورانی باستانی، در گورستانی متروک بدور از خیل کشتگان لشکر سرداران، در خاموشی به خاک سپرده‌اند. شاید مادران‌ آنها چون مادران خاوران جمعه‌ها در میان خیل گزمه و پاسدار به دیدارشان می‌رفته‌اند، و توهین می‌شنیده و تحقیر می‌شده‌اند. آن‌ها هم شاید بی‌دانستن حقیقت در باره عزیزان‌شان و یا مزار آرش‌های جان داده‌شان برای بندگانی که بندگی را پاس می‌دارند هنوز، تک تک دق کرده‌اند و مرده‌اند. شاید هم حماسه‌سرایی در همان روزها چند بیتی و چند صفحه‌ای در باره آن‌ها در دفتری که امروز گم شده است، نوشته باشد. ما نمی‌دانیم، روایت‌گران ما هم شاید نمی‌دانسته‌اند و شاید هم مهم نبوده است بدانند که آرش مادری دارد یا نه! در هر دو اثر «دختران بنشسته بر روزن و مادران غم‌گین»، و «شو مردگانی» هم هستند. و بس بی‌رنگ و در حاشیه «در کنار در منتظر» و تنها «دعا کردند و گردبند در مشت» فشردند.</p> <p>بدون شک خاورانی هم برای اسطورهای روزگار پیشین و جان‌باختگان و گم‌شدگان جنگ‌های بی‌هوده در آن روزگاران بوده است. بی‌گمان در میان اسطوره‌های ما آنتی‌گونی هم بوده که از فرمان شاه برای به خاک نسپردن کشته‌ها نافرمانی کند و خاک بر پیکر برادر بپاشد و مجازات شود. اگر از اسطوره نیست، پس این میراث سوگ بی پایان مادران‌مان بر مزارهای گم شده از کجا آمده است؟ شکی نیست، فسون «نازک اندیشان‌شان» این بار برای چیره کردن فراموشی بی‌شرم کارگر شده است. نخست آرش‌ها را بی‌مزار کردند و سپس تلاش دادخواهی مادران و همسران و خواهران داغدار را از صفحه روزگار پاک کردند. قرن‌ها تاریخ شکست‌ها و باستانیان را کنار بگذاریم. در همین سی و چند ساله با این همه رسانه و این همه گفته و نوشته از زندان و اعدام و شکنجه، ما خود چگونه فراموش کرده‌ایم؟ فراموشی، با حماسه سرایی و ستایش از قهرمانی باز نمی‌ایستد. فراموشی، فراموش کردن چرایی بی‌سرنوشت شدن خیل آرش‌هایی است که می‌خواستند و می‌توانستند بمانند. فراموشی، پیروزی را دیدن و تن بی جان آرش را ندیدن است. فراموشی تنها بسنده کردن به بازتولید اسطوره‌ی آرش‌هاست که نمی‌توان مانع تکرار فاجعه‌ی کشتار دردناک هزاران آرش با نام و بی‌نام شود. فراموشی، بی پاسخ گذاشتن همان پرسش آرش بیضایی در گفت و شنود میان کشواد و آرش است. آنگاه که به آرش می‌گوید « یک بار رهاشان می‌کنی تا بنده شوند.» این پرسش را، در این ۵۶ سال یا همین سی و شش سال سیاه هر روز باید از خود می‌پرسیدیم تا فراموش نکنیم و هنوز چشم به راه آرشی دیگر نباشیم.</p> <p>پرسش تنها از گور و مزار نیست، چرایی فراموشی در اصل پرسش از چگونگی پایان یافتن جنگ و سرنوشت ایران است. مجمل التواریخ می‌نویسد «در آخرکه صلح افتاد به تیر انداختن آرش»، اما چگونگی این صلح را کسی نمی‌داند.<br class='autobr' /> هنوز هم نمی‌دانیم پس از فرود آمدن تیر « بر تناور ساق گردویی در کنار رود آمودری » و مشخص شدن مرز ایران با توران، سپاهیان افراسیاب و لشگر منوچهر چگونه جنگ را به پایان بردند؟ آیا در میان گفت و گوهای در باره‌ی صلح سخنی هم از دادخواهی برای آرش شد؟ و یا از سیاهی و تباهی و سرنوشت آن همه سرباز کشته شده در میدان، و مادر داغ دیده و همسر شوی مرده و دختران در انتظار کسی سخنی گفت؟ در دو نوشته حماسی معاصر از پایان جنگ، جز مرگ آرش که بشارت صلح است، سخنی دیگر نیست.</p> <p>آیا سخنی هم از چرایی این جنگ و به رسمیت شناختن خطا و مقصر و خسارت برای قربانیان و عدالت به میان آمده است؟ هومان سردار خیانت‌کار که به علت ارزیابی خطایش از توان آرش در مشورت با شاه توران به دست او کشته می‌شود، در آخر برای ایرانیان به شهیدی قهرمان تبدیل می‌شود. کشواد از فرمان سردار و سالار سرکشی می‌کند، و تلاش دارد کلام راستین‌اش را آرش پذیرا شود، آیا اوست که باید ما را در این روزگار به تأمل بیشتر در حقایق قهرمانان ورای اسطوره و حماسه وادار کند؟</p> <p> شوربختانه هنوز هم همه آن تیره‌بختی از وضعیت مردمان که در آغاز هر دو نوشته از روزگار ایران در جنگ با توران به گفته‌ی کسرایی و در جنگ با توران و با روایت بیضایی در جنگ با خود، شرح داده شده است، با ماست و اکنونیت ماست. دوران اسطوره به سر آمده است، نه تنها به دلیل پایان یافتن روزگاران باستانی، که چیره شدن فراموشی، فسون نازک‌اندیشان‌، بی‌شرمی را با وقاحتی کم نظیر همگانی کرده است. در جبهه دوست و دشمن با هم!</p> <p>قرن‌ها بعد برای این روزگار بی آرش، روزگار شکست و ظلمت بی آتش، شاید نامی پیدا شود. تنها اگر راویانی باشند که حقیقت را باور کنند و راوی صادق آن باشند.<br class='autobr' /> نه روایت که شاید تنها با پرسش‌هایی ساده از همان دست که سایه‌ی کشواد وقتی راه بر آرش می‌گیرد می‌پرسد:<br class='autobr' /> «آرش می‌گوید: از راه من کنار برو<br class='autobr' /> و سایه پهلوان ستبر: ای مرد به بندگان بیندیش!<br class='autobr' /> آرش فریاد می‌کند: من خود از ایشانم.<br class='autobr' /> کشواد می توفد: این تیر آیا پایان بندگی است؟<br class='autobr' /> آرش دور می‌رود، و مرد چون مرگ بر او راه می‌گیرد: نه این به سود ایشان نیست.<br class='autobr' /> آرش می‌رمد: تو از سود و زیان چه میدانی؟<br class='autobr' /> کشواد می‌گوید: با این تیر چیزی هست که دگرگون نمی‌شود، و آن روز بندگان، که به هر حال بنده‌اند، ای ارش به اسیران بیندیش.<br class='autobr' /> آرش راه خود را می‌گیرد و می‌گوید: برای من راه اندیشیدن نمانده است.»<br class='autobr' /> آرش‌های ما همه اندیشیده و دانسته جان خود در تیر کردند؟ نمی‌دانیم. اما به «گاه پیکار» سرودشان آرش بود و «همان بایستهٔ آزادگی این است» تقدیر نبود و این تدبیرشان بود. و ما شکست خوردیم.<br class='autobr' /> هنوز هم برف می‌بارد به روی سنگ و خارا سنگ دشت‌ها و خورشید گریخته........</p> <p>باری راوی دیگری سال‌ها و شاید قرن‌ها بعد، در پی کودتایی و یا زمستانی سرد، روایت ما را باز خواهد گفت. راوی که روایت‌اش حماسه نباشد، راست روزگار باشد و نخست باور کند که آرش‌ را ما خود کشتیم و بی‌گور و نشان کردیم تا از جنگ با خود فرار کنیم. تورانیان هم بودند و اما ما آرش‌کشی را در سایه‌ی تورانیان آغاز کردیم. برای همین در پایان جنگ بازهم شکست‌خوردیم. از پایان جنگ رخصتی تا آغاز جنگی دیگر می‌خواستیم، می‌‌خواستیم؟ نه درست‌تر آن است که بگویم هنوز هم می‌خواهیم! از صلح عدالت نخواستیم و خیل مردگان را در گورهای بی نشان رها کردیم. و سپس بر بی مزاریشان گریستم، گریستیم؟ هنوز می‌گرییم! و حماسه ساز می‌کنیم. ما شکست خورده‌ایم و راوی صادقی نیست تا این شکست را روایت کند. آرش را ما کشتیم.</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article12 https://resanesh.net/spip.php?article12 2025-10-09T17:59:06Z text/html fa رضا معینی <p>نعل ِ وارانه را در فرهنگ‌نامه‌ «گمراه ساختن ِ آن که در تعقیب است و به جهت مخالف فرستادن» تعریف کرده‌اند. آن زمان که سوارکاران عرب‌ و سپس ترکمن‌ از نعل ِ وارانه برای «گم کردن رد» استفاده می‌کردند، کمتر کسی فکر می‌کرد این روش به راه‌کاری ارتباطاتی برای رسانه‌ها بدل شود. <br class='autobr' /> نخست از رادیو آغاز شد که به دلیل راه‌اندازی و همه‌گیر شدنش در آغاز دوران پیدایش توتالیتاریسم و بستگی یک سویه با شنونده «رسانه‌ی توتالیتر» نام گرفت. در رادیو تصویر نبود، با صدا سیمای مخالف خراشیده می‌شد. برگرفته از روایت‌های (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/nemoneh-1b7d3.png?1773244087' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>نعل ِ وارانه را در فرهنگ‌نامه‌ «گمراه ساختن ِ آن که در تعقیب است و به جهت مخالف فرستادن» تعریف کرده‌اند. آن زمان که سوارکاران عرب‌ و سپس ترکمن‌ از نعل ِ وارانه برای «گم کردن رد» استفاده می‌کردند، کمتر کسی فکر می‌کرد این روش به راه‌کاری ارتباطاتی برای رسانه‌ها بدل شود.</p></div> <div class='rss_texte'><p>نخست از رادیو آغاز شد که به دلیل راه‌اندازی و همه‌گیر شدنش در آغاز دوران پیدایش توتالیتاریسم و بستگی یک سویه با شنونده «رسانه‌ی توتالیتر» نام گرفت. در رادیو تصویر نبود، با صدا سیمای مخالف خراشیده می‌شد. برگرفته از روایت‌های کهن «دشمن» همیشه بدسیرت و زشت‌خو، بد صدا است. بعدها در دوران پسا‌توتالیتر این روش در پهنه‌ی پروپاگاند ارتباطاتی پابرجا ماند. مخالف و منتقد «قدرت» اگر به رسانه‌ دعوت می‌شد، نه برای ابراز نظر که بیشتر برای کوچک‌شماری‌‌اش بود و نشان شدن برای نظر ِ خطا. رسانه‌های دیداری این روش را با تصویر به‌انجام می‌رسانند. زمانی که امکان یک سویه بودن ارتباطات کم‌تر شد، و دیگر نمی‌شد دگراندیش را نادیده گرفت و بودنش باید نگاره می‌شد. « نمونه وارانه» به کارگیری به روز‌شده‌ی نعل وارانه است. رسانه‌ی‌ در دست قدرت (هر قدرتی) هیچ‌گاه تحمل چند صدایی را ندارد. «نمونه وارانه» در آشکار پذیرش چندصدایی و در عمل بزک سانسور است. «پنج دقیقه برای یهودی‌ها و پنج دقیقه برای نازی‌ها» زبان‌زد پُرریشخندی است در میان روزنامه‌نگاران مستقل برای رسوا کردن این نمایش چندصدایی است.</p> <p>سانسور تنها ممیزی نیست. راندن چندصدایی و ترویج یکسان‌نگری هم سانسور است. برخی از رسانه‌‌ها تنها به یکسان‌گویی در برنامه‌های رسمی‌‌شان هم اکتفا نمی‌کنند! افزون بر چند خرده رسانه در شبکه‌های اجتماعی، شماری «تحلیل‌گر» و «کارشناس» (حقوق‌بگیرانی که در رسانه استخدام شده‌اند ولی رسانه برخلاف موازین حرفه‌اخلاقی این کارمندان خود را به مخاطبان معرفی نمی‌کند.) را نیز که هم‌نظر و همراه و همیار برنامه‌ا‌ی رسانه‌ هستند، در حاشیه هدایت می‌کنند. «نعل وارانه» می‌زند و آگاهانه مخاطب را با نمونه‌ی وارانه می‌فریبند. در عمل تاثیر و سانسور ویرانگر و تباه این سرکوب در پیدا «دمکراتیک» از سرکوب دولت‌های دشمن آزادی اطلاع‌رسانی کمتر نیست.</p> <p> نمونه‌ی وارانه، برای نمایندگی نظر «دیگر» نیست. برای آن است تا باشد و واژگونه نظر مخالف زشت‌خو و بدسیرت را بنمایاند. نشان دادن درخت خشکی است تا جنگل را پنهان کند. نمونه وارانه می‌تواند چپ باشد یا راست اما نوع «اورژینال» گرایشی‌ است تا جامعه را به واکنش وا دارد. تا بباوارند آن نظر را این «نمونه» است که نماینده‌گی می‌کند و همه چون او هستند! این‌که رسانه‌ای همیشه برای نمایندگی یک نظر و گرایش یک «اورژینال» را چون این نمونه را برگزیند، هر چه هست احترام به افزونی اندیشه و بیان نیست. دلیل حضور هر روز بیشتر این افراد در رسانه‌های و حتا در کشورهای دمکراتیک، محدود شدن آزادی بیان در چنگال قدرت و انحصار است. گسترش تک صدایی‌ست که با جنگ و تنش و هراس‌افکنی بر جهان تحمیل می‌شود. رسانه‌ای که نمونه‌‌ی وارانه بکار می‌گیرد، در کار تحمیق‌گری‌ست تا آگاه‌گری، برای فریب‌خبرسازی است تا اطلاع‌رسانی.</p> <p>«نمونه» گزینش شده نیز خود می‌داند کیست و برای چه آماجی بکار گرفته شده است. می‌داند کارش همیاری برای دستکاری کردن حقیقت است. ولی او نیز سودبر این دیده شدن و نمایش است. کارکرد «سلبریتی» که رسانه برای او خلق می‌کند سودبری او است. چه معاش‌جویی در نهادهای پروژوی باشد و چه جاه‌طلبی که با حضورش در رسانه درپی دست و پا کردن جایگاهی بهتر برای سودبری بیشتر است.</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article11 https://resanesh.net/spip.php?article11 2025-10-09T17:56:30Z text/html fa رضا معینی <p>این جستار گزارشی است کوتاه از برجسته‌ترین کارهای کاوشگرانه‌ی رسانه‌‌ها و نهادهای مدنی مستقل جهان درباره‌ی پگاسوس جنگ‌افزار جاسوسی شرکت اسرائیلی ان اس او. روزنامه‌نگاران نه تنها در هنگام جنگ که با پیشرفت پُرشتاب فناوری‌های رقمی در زمان صلح نیز گزنددیده‌ی جنگ‌افزارهای جاسوسی‌ دولت‌ها و جنگ‌سالاری هستند. این جنگ‌افزارها در آشکار برای آماج‌هایی چون مبارزه در برابر جنایات سازما‌یافته یا تروریسم ساخته می‌شوند، اما کاربردشان علیه شهروندان غیرنظامی و از آن میان روزنامه‌نگاران و رسانه‌ها هر (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/pegasus-f54b6.png?1773244087' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>این جستار گزارشی است کوتاه از برجسته‌ترین کارهای کاوشگرانه‌ی رسانه‌‌ها و نهادهای مدنی مستقل جهان درباره‌ی پگاسوس جنگ‌افزار جاسوسی شرکت اسرائیلی ان اس او. روزنامه‌نگاران نه تنها در هنگام جنگ که با پیشرفت پُرشتاب فناوری‌های رقمی در زمان صلح نیز گزنددیده‌ی جنگ‌افزارهای جاسوسی‌ دولت‌ها و جنگ‌سالاری هستند. این جنگ‌افزارها در آشکار برای آماج‌هایی چون مبارزه در برابر جنایات سازما‌یافته یا تروریسم ساخته می‌شوند، اما کاربردشان علیه شهروندان غیرنظامی و از آن میان روزنامه‌نگاران و رسانه‌ها هر روزبیشتر می‌شود. رسانه‌های مستقل نه تنها در حفاظت از حرفه‌ی خود و حق دانستن که سنگری پُرپشتکار برای جامعه مدنی و دمکراسی در برابر این ستیزه‌گری هستند.</p></div> <div class='rss_texte'><p><strong>سنگر روزنامه‌نگاری مستقل <br class='autobr' /> </strong><br class='autobr' /> روزنامه‌نگاری مستقل را افزون شناسه‌های دمکراتیک و جهان‌روایی چون موازین بنیادی حقوق بشر از آن میان اصل نوزده اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق جهانی حقوق سیاسی و مدنی، بنا بر منشورهای جهانی حرفه‌اخلاقی از آن میان یکی از مهمترین‌ آن‌ها، منشور مونیخ : «تعهد به حقیقت با هر نتیجه‌ای که برای خبرنگار و رسانه در برخواهد داشت» و نظرداشت هم‌سودی همگان در جامعه، از دیگر روش‌های رسانه ای جدا می‌سازد. روزنامه‌نگاری مستقل با این روش و منش است که برای انجام بایستگی حرفه‌ای‌‌اش و در برابر زیرنگرداشت و مهار کنش و کاووش‌اش پایداری می‌کند.</p> <p>از دیربازِ ِ جنگ، ستیز برای دستیابی به اطلاعات به هر روشی از سوی ستیزه‌گران وجود داشته است. به‌کارگیری نیروی انسانی و فنی دو روش بنیادینو جاسوسی و نگرداشت است. به‌کارگیری انسان هر چند همچنان پابرجاست و کارکرد خود را دارد. اما با پیشرفت فناوری در جنگ تکیه بر ابزارهای نویافته نیز افزایش یافته است. به ویژه از جنگ جهانگیر نخست که الکتریسیته و استفاده از آهن‌ابزار، ساخت سلاح‌ پیشرفته را گسترش داد. از جعل نامه‌ها و گسستن سیم‌های و رصد تلگراف تا به‌کارگیری امواج رادیویی و از فرستنده و گیرنده‌های مورس تا بدافزارهای تخریب‌گر برای رایانه‌ها و تلفن‌های هوشمند و نرم‌افزارهای کاربردی، فرگشت سلاح مرگبار در خدمت کسب اطلاعات و کاربری ضداطلاعات هستند.</p> <p>امروز پیشرفت فناوری در جنگ، افزون بر نیروهای شناخته‌ شده‌ی ستیزه‌گر چون نیروهای نظامی ، شهروندان غیر نظامی را هدف قرار می‌ٔهند. خطر بنیادین پاره‌ای از سلاح‌های الکترونیکی و یا بدافزارها نظامی کاربردشان علیه شهروندان غیر نظامی است. نرم‌افزارهای جمع‌آوری انبوه اطلاعات و جاسوسی گسترده، مهار شهروندانی است که از حقوق بنیادی خود و با هدف بی‌بهرگی از حق دانستن یا «کسب اطلاعات و افکار و در اخذ و انتشار آن، به تمام وسایل ممکن و بدون ملاحظات مرزی» است.</p> <p>در این پهنه روزنامه‌نگاری مستقل در رده‌ی نخست مبارزه قرار دارند. وارانه‌ی همه آوازه‌گری‌های سیاسی و پروپاگاندا قدرت‌‌ها، دستاوردهای این رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران انکارناپذیر است.</p> <p><strong>رسوایی بدافزار جاسوسی پگاسوس<br class='autobr' /> </strong><br class='autobr' /> در ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۱ ، بنیاد فوربیدن استوری ( روایت‌های فراموش شده - <a href="https://forbiddenstories.org/fr/projects_posts/projet-pegasus/" class="spip_out" rel="external">Forbidden Stories</a>) و <a href="https://www.amnesty.org/fr/latest/research/2021/07/forensic-methodology-report-how-to-catch-nso-groups-pegasus/" class="spip_out" rel="external">سازمان عفو بین‌المللی</a> به همراه کنسرسیومی متشکل از ۸۰ خبرنگار از ۱۷ رسانه در جهان، پس از سه سال کار ِ کاووشگرانه با انتشار بیانیه‌ای پرده از پگاسوس یکی از خطرناک‌ترین بدافزارهای جاسوسی برداشتند. این نهادها به اسنادی دست‌ یافتند که نشان می‌داد، پگاسوس به ده‌ها کشور جهان فروخته شده است. آن‌ها اعلام کردند فهرست پنجاه هزار شماره تلفن از فعالان حقوق بشر، روزنامه‌نگاران، وکلا و سیاستمداران در سراسر جهان را در اختیار دارند که از سوی کشورهای خریدار این بدافزار قربانی جاسوسی پگاسوس شده بودند.</p> <p>پگاسوس، بدافزاری جاسوسی فوق پیشرفته را شرکت خصوصی اسرائیلی ان اس او (NSO Group)، در آشکار برای مبارزه با تروریسم و جرایم سازمان‌یافته ساخته بود. این بدافزار با روش‌های گوناگونی از آن میان ارسال پیامی حاوی لینک مخرب تا تماس‌های تلفنی آلوده یا استفاده از نقاط ضعف امنیتی که در برنامه‌های پیام‌رسان‌ها بود و … در تلفن‌های هوشمند رخنه می‌کرد،. پگاسوس پس از وارد شدن به گوشی‌های هوشمند iOS و Android و به‌مهار درآوردن کامل تلفن می‌توانست به تمام داده‌ها ازآن میان پیام‌ها، ایمیل‌ها، تماس‌ها، موقعیت مکانی، عکس‌ها، فیلم‌ها و حتی داده‌های رمزگذاری شده برخی نرم‌افزار‌های کاربردی چون واتساپ یا سیگنال دست‌یابد. همچنین می‌توانست میکروفون و دوربین را فعال کند و مخفیانه محیط اطراف را ضبط کند. پگاسوس قادر به دور زدن بسیاری از سیستم‌های امنیتی بود و به گونه‌ای طراحی شده بود که هیچ ردی از خود بر جای نگذارد تا شناسایی آن بسیار دشوار باشد.</p> <p> آن اس آو این بدافزار را در پیدا به دولت‌ها و سازمان‌های امنیتی می‌فروخت و وزارت دفاع اسرائیل باید برای قراردادهای فروش مجوز صادر می‌کرد. پگاسوس اطلاعات جمع‌آوری شده را برای سرورهای ان اس او می‌فرستاد و این شرکت سپس اطلاعات را به مشتریان خود ارائه می‌داد. <a href="https://forbiddenstories.org/the-rise-and-fall-of-nso-group/" class="spip_out" rel="external">شرکت ان اس او</a> را دو دوست قدیمی و متخصص انفورماتیک که هر دو سابقه‌ی خدمت در ارتش اسرائیل را داشتند راه‌اندازی وشماری از کارمندان آن نیز نظامیان پیشین بودند. بنا بر کار‌گاوشگرانه کنسرسیوم روزنامه‌نگاران و برخی حقوق‌دانان پگاسوس بیش از یک نرم‌افزار یک سلاح نظامی است.</p> <p><strong>سرآغاز یافتن بدافزار پگاسوس<br class='autobr' /> </strong><br class='autobr' /> در سال ۲۰۱۶، نهاد شهروندی سی‌تیزن لب (<a href="https://citizenlab.ca/?s=Pegasus" class="spip_out" rel="external">citizen lab</a>) که سال‌ها درباره‌ی نرم‌افزارهای جاسوسی کار می‌کرد، پس از بررسی دقیق تلفن احمد منصور فعال حقوق بشر اماراتی و ردگیری فایلی که برای او فرستاده بودند به‌گونه‌ی برخط به سرورهای شرکت ان اس او رسید. این نهاد با بررسی بیشتر درباره ی کارکرد و مشتری های ان اس او، به بدافزاری قدرتمند رسید که بعدها نام آن پگاسوس شد. پس از این یافته، وبا اتکا به آن، شماری دیگر از کارشناسان نیز به ردهایی از این بدافزار در تلفن‌های روزنامه‌نگاران، وکلا و مدافعان حقوق بشر رسیدند.</p> <p>در سال ۲۰۱۸، یکی از پژوهش‌گران سازمان عفو بین‌الملی بر روی تلفن خود فایلی مشکوک مشاهده می‌کند که آن را به دو کنش‌گر جوان عرصه تکنولوژی کلودیا رانیری (Claudi O Guarnieri ) و دونکه اوسیاربهیل (Donncha Ó Cearbhaill) از همکاران سازمان برای بررسیدن می‌دهد که همزمان برروی ویروسی مشابه در تلفن یکی از کنش‌گران عربستان سعودی کار می‌کردند. آن‌ها نیز در ردیابی ویروس به سرورهای ان اس او می‌رسند. این دو همه‌ی داده‌های گردآوری شده را از مبدا فرستادن پیام تا سرورهای میانه و برخی شناسه‌ها از ردهایی که پگاسوس در تلفن قرار می‌داد و… را دریک بانک اطلاعاتی ثبت می‌کنند. با همین داده‌ها این دو کنش‌گر به حلقه‌ی اصلی کار کاووشگرانه پسین به دو کارشناس اصلی کشف و ردیابی بدافزار پگاسوس تبدیل شدند، کاری که بزرگترین سازمان‌های اطلاعاتی و نظامی نتوانسته بود انجام دهد.</p> <p>در همان زمان فوربیدن استوری که نهادی علیه سانسور و در دفاع از روزنامه‌نگاران قربانی سانسور است در پیوند با کشتن پی‌در‌پی روزنامه‌نگاران مکزیکی بدست کارتل‌های جنایات سازمان یافته کار می‌کردند، پس از کشتن <a href="https://rsf.org/en/sixth-journalist-murdered-year-why-doesn-t-mexico-protect-its-media" class="spip_out" rel="external">خاویير والدس</a> روزنامه‌نگار نامی مکزیک نیز به بدافزار پگاسوس می‌رسد.</p> <p>در سال ۲۰۱۹ کمپانی واتس‌آپ درپی آشکار شدن بهره‌بردن ان اس او در جاسوسی از این شرکت شکایت کرد. اما هنوز سویه‌های گسترده جاسوسی بدست این بد‌افزار نا پیدا است.</p> <p>نکته آنکه از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ گروه پژوهشگران در شرایط بسیار دشواری این کار سترگ را به‌پیش می بردند. نخست جهانگیری کرونا خود سدی در برابر پویایی گروه بود. آن‌ها باید موازین دشوار امنیتی را رعایت می‌کردند تا برانگیزاننده‌ی کنجکاوی و واکنش سرویس‌های امنیتی بسیاری از کشورهای جهان و مهمتر اسرائیل و ان اس او نباشد.</p> <p><strong>قربانی‌های پگاسوس </strong></p> <p> فهرست پنجاه هزار نفره را فوربیدن استوری و سازمان عفو بین‌المللی همزمان بدست آوردند و برآن شدند دراین باره همکاری کنند. چهره‌های گوناگونی از سیاست‌مداران تا روزنامه‌نگاران در این فهرست بودند. از امانوئل مکرون رئیس جمهور فرانسه و یک سوم وزرای دولت‌اش یعنی ۱۴ وزیر تا ۱۸۰ روزنامه‌نگار در سراسر جهان از آن میان و بسیاری از چهره‌ها شناخته شده سندیکایی و دیپلمات‌های نهادهای جهانی قربانی رخنه یا درآستانه حمله‌ی پگاسوس قرار داشتند. در مجموع به جز اسرائیل کشورهای چون مکزیک، مراکش، عربستان سعودی، آذربایجان، هند، غنا و… از این بدافزار برای جاسوسی و نگرداشت شهروندان استفاده می‌کردند.</p> <p>افزون بر <a href="https://rsf.org/en/sixth-journalist-murdered-year-why-doesn-t-mexico-protect-its-media" class="spip_out" rel="external">خاویير والدس</a> روزنامه‌نگار دیگر کشته شده مکزیکی <a href="https://www.leparisien.fr/international/l-impunite-des-crimes-de-journalistes-au-mexique-denoncee-03-05-2017-6911313.php" class="spip_out" rel="external">سی‌سیلیا پیندا بریتو</a>، روزنامه‌نگار کشته شده سعودی <a href="https://rsf.org/fa/%D8%AD%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D9%88%D9%84-%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%86" class="spip_out" rel="external">جمال خاشقچی</a>، نیز در فهرست پنجاه هزار نفره بودند. همچنین بسیاری از خبرنگاران رسانه‌های چون سی ان ان، فرانس ۲۴، وال‌استریت ژورنال، آل پائیس، خبرگزاری فرانسه، سردبیر نشریه مستقل مدیا پارت ادویی پِلِانِل و خدیجه اسماعلیوا و …. .</p> <p>روزنامه‌ی نیویورک تایمز یکی از رسانه‌های کنسرسیوم افشا کننده‌ی پگاسوس در روزنامه‌ی (۳ فوریه ۲۰۲۲) از استفاده‌ی اسراییل از پگاسوس برای دستاوردهای دیپلماتیک و نظامی گزارش می‌دهد ودر شماره‌ی (۳ آوریل ۲۰۲۳) به همکاری مخقیانه‌ی امریکا با شرکت ان اس او پرداخته بود.</p> <p><strong>پی‌آمدهای رسوایی پگاسوس <br class='autobr' /> </strong><br class='autobr' /> نهادهای جامعه‌‌ی مدنی و روزنامه‌نگاران برای نخستین بار از به‌کارگیری جنگ‌افزار علیه شهروندان غیرنظامی پرده برداشتند. سازنده‌ی این بدافزار مجبور به پاسخگویی و حتا دولت اسرائيل نیز زیر فشار‌های جهانی مجبور شد دست‌کم در آشکار دراین‌باره به تحقیق و بررسی قضایی اقدام کند. پرسمان زیرنگرداشت و مهار اطلاعات خبرنگاران از انگارهای گوناگون حقوقی و حرفه‌اخلاقی به گفتاوردی جدی تبدیل شد. همچنین پرسمان بایسته‌تر پشتیبانی و برخوداستواری برای کشف بدافزارها از سوی نهادهای جهانی چون سازمان عفو بین‌المللی و رسانه‌ها و نهادهای مستقل از دولت‌های که حال آگاهانه یا نه ناتوان از پابش پگاسوس بودند. افزایش آگاهی همگانی در باره‌ی تهدیدهای امنیتی در جهان رقمی مباحثی جدی را درباره‌ی قانون‌هایی برای موازین اخلاقی در فناوری‌، پوشیدگی شرکت‌های خصوصی و داوری دولتی و …. دامن زد. و در آخر بنابر برخی از سرجشمه‌ها ان اس او به پرداخت ۱۶۸ میلیون دلار به دلیل جاسوسی از فعالان و سیاستمداران محکوم شده است و برخی از مدیران آن مجبور به کناره‌گیری از این کمپانی شدند.</p> <p>تا امروز هنوز به‌درستی آشکار نشده است که کدام کشورهای و چرا از این بدافزار بهره‌ می‌بردند. مراکش که از سوی فرانسوی‌ها متهم به داشتن بیشترین نقشبود با بیانیه‌ای ساده‌ی دربار هرگونه جاسوسی و استفاده از پگاسوس را تکذیب کرد. کاخ الیزه نیز در این باره سکوت دیپلماتیک را ترجیح داد. و شرکت ان اس او پس از تکذیب‌ بسیاری از داده‌های مستند شده به تذکر به مشتری‌های خود بسنده کرد.</p> <p>دریغ که استفاده از پگاسوس همچنان ادامه دارد سی‌تیزن لب (<a href="https://citizenlab.ca/?s=Pegasus" class="spip_out" rel="external">citizen lab</a>) یکی از مجهزترین نهادهای جهانی برای ردیابی پگاسوس دست‌کم در گزارش‌های خود از بهره‌گیری دولت‌ها برای جاسوسی از آن تاکید دارد.</p> <p>۲ مرداد ۱۴۰۴</p></div> <div class='rss_ps'><p>سرچشمه‌ها :</p> <p>Amnesty International & Forbidden Stories. (2021). The Pegasus Project</p> <p>The New York Times. (2022–2023). Series of Investigative Reports on NSO Group.</p> <p>Citizen Lab, University of Toronto. (2016–2022). Technical Reports on Pegasus.Meta v. NSO Group Lawsuit. (2019).</p> <p>Le monde : <a href="https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/12/21/logiciel-pegasus-la-societe-nso-group-reconnue-coupable-de-piratage-par-la-justice-americaine_6460901_4408996.html" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/12/21/logiciel-pegasus-la-societe-nso-group-reconnue-coupable-de-piratage-par-la-justice-americaine_6460901_4408996.html</a></p> <p>Radio France</p> <p><a href="https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/serie-l-affaire-pegasus" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/serie-l-affaire-pegasus</a></p></div> https://resanesh.net/spip.php?article10 https://resanesh.net/spip.php?article10 2025-10-09T17:44:06Z text/html fa رضا معینی <p>در سال‌های نخست دهه‌ی هشتاد با آشکار شدن اقدام‌های جمهوری اسلامی ایران برای دسترسی به انرژی هسته‌ای و ناگه‌گیر شدن کشورهای غربی از این اطلاعات پنهان نگه داشته شده، تلاش برای دستیابی به اطلاعات بیشتر در این باره نیز برای کشورهای غربی و به ویژه اسرائیل به پرسمانی جدی‌تر تبدیل شد. از آن میان بکارگرفتن جاسوسان و همه ابزارهای جاسوسی در ایران. این امر توهم همه دشمن و جاسوس‌پنداری ذاتی رژیم اسلامی را بیشتر کرد. آن‌ها به جای تمرکز بر «سوژه»‌های بکارگرفته شده از درون نظام، به خوی همیشگی کنش‌گران (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH84/gettyimages-1398294814_1920-e28f6.jpg?1773244087' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='84' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>در سال‌های نخست دهه‌ی هشتاد با آشکار شدن اقدام‌های جمهوری اسلامی ایران برای دسترسی به انرژی هسته‌ای و ناگه‌گیر شدن کشورهای غربی از این اطلاعات پنهان نگه داشته شده، تلاش برای دستیابی به اطلاعات بیشتر در این باره نیز برای کشورهای غربی و به ویژه اسرائیل به پرسمانی جدی‌تر تبدیل شد. از آن میان بکارگرفتن جاسوسان و همه ابزارهای جاسوسی در ایران. این امر توهم همه دشمن و جاسوس‌پنداری ذاتی رژیم اسلامی را بیشتر کرد. آن‌ها به جای تمرکز بر «سوژه»‌های بکارگرفته شده از درون نظام، به خوی همیشگی کنش‌گران مدنی و سیاسی و خبرنگاران هدف قرار دادند. حاصل آن است که امروز می‌بینیم. در این نوشته پاره‌‌ای از دانسته‌ها‌ی مستندم را می‌نویسم.</p></div> <div class='rss_texte'><p><strong>جاسوس سازی انبوه!<br class='autobr' /> </strong></p> <p>در سال‌های ۱۳۸۲-۱۳۸۳ ، در برخی از تارنماهای اینترنتی اگهی‌هایی برای استخدام در شرکت‌هایی اروپایی با حقوق بالا و به دلار منتشر شد. در آگهی این «شرکت» تاکید شده بود که خود این کمپانی کارمندان و کارگران بکارگرفته را با مهارت های بایسته آشنا می‌کند. تنها لازم بود تا متقاضی‌ها با همه مدارک خود به استانبول سفر و به دفتر شرکت برای ثبت‌نام و مصاحبه کاری مراجعه کنند. آگهی‌های‌ این شرکت‌ها که نام‌های گوناگونی داشتند در پیام‌‌رسان‌های یاهو نیز دست‌به‌دست می‌شدند. شمار زیادی برای استخدام به استانبول آمدند و پس از تحویل مدارک و انجام مصاحبه، در انتظار پاسخ به کشور برگشتند. بسیاری از آن‌ها یا در مرز یا سپس در شهرهای خود بازداشت و زندانی شدند. در همان روزها بسیاری از زندانی‌ها سیاسی ازافزایش یک‌باره‌ی شمار زندانی‌های بازداشت شده با اتهام «جاسوسی برای اسرائیل» تعجب کرده بودند.</p> <p>این آگهی‌ها از چشم ماموران وزارت اطلاعات و اطلاعات سپاه پنهان نمانده بود به ویژه آن‌که محل «شرکت» نیز در استانبول در نزدیکی کنسولگری اسرائیل قرار داشت. آن‌ها نیز در همان نزدیکی شرکت یاد شده، کمینی برساختند و از همه «متقاضی‌ها» عکس گرفته و آن‌ها شناسایی و به محض بازگشت آن‌ها بازداشت کرند.</p> <p>این رویارویی با جاسوس‌گیری انبوه برای نیروهای اطلاعاتی بسیار پُرهزینه بود، برای هرمسافر باید وقت و نیروی زیادی بکار گرفته می‌شد. همه‌ی این متقاضی‌ها نمی‌توانستند جاسوس باشند! اما همه باید زیرنظر گرفته می‌شدند و این سردرگمی بزرگی را ایجاد کرد و نکته آن‌که دستگاه‌های اطلاعاتی همین فریب را نشان از اقتدار خود اعلام می‌کردند. شاید در میان این همه متقاضی که شناسه‌های خود را از آن میان تلفن آدرس‌های ایمیل را در اختیار «شرکت» گذاشته بودند کسانی نیزاستخدام شدند. اما و بدون شک جاسوس را با دسترسی او به اطلاعات بایسته و کاربردی تعریف می‌کنند و این «متقاضی‌ها» دارای آن اطلاعات نبودند. این‌گونه جاسوس‌ها بیشتر در بالاترین رده‌های کشوری و لشکری گزیده می‌شوند.</p> <p>یادآور شوم که سرکوب رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران که با سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای در نمازجمعه بیست‌وسه اردیبهشت ۱۳۷۹ و « پایگاه دشمن» نامیدن آن‌ها آغاز شده بود، هر روز بیشتر و به سانسور اینترنت هم رسیده بود. شاید اگر فضایی باز بود این معمای استخدام نیز در رسانه‌ها طرح و بی‌هوده بودنش برای بسیاری از جوانان بیکار و در پی سعادت روشن می‌شد. اما رژیم ایران در دامی همیشگی افتاد که خود بانی آن بود و هنوز و همچنان در آن دست‌وپا می‌زند : هر مخالف نظام را دشمن و جاسوس نامیدن و تلاش برای به دام جاسوس انداختن!</p> <p>آنچه که بنابر تجربه کاری در آن سال‌ها و شاید تا امروزمی‌توانم تایید کنم این است که ترکیه و سپس کردستان عراق از اصلی‌ترین مناطق نفوذ و درگیری سرویس‌های اطلاعاتی اسراییل، امریکا و جمهوری اسلامی بودند.</p> <p><strong>پاتک نیروهای امنیتی رژیم<br class='autobr' /> </strong><br class='autobr' /> از آن سال‌ها تا انتخابات سال ۱۳۸۸ و رویدادهای پس از آن، بیشترین توجه نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی به « کشف شبکه های جاسوسی» بود. دراین باره نیز جامعه مدنی و روزنامه نگاران هدف قرار گرفتند. در همین سال‌ها که اوج « گفتگوهای انتقادی» اروپا با ایران بود، نهادسازی با کمک انجمن‌ها و نهادهای خارجی در ایران گسترش پیدا کرده بود. بخشی از این نهادها و ارتباط آن‌ها با موسسه‌های خارجی و دریافت پروژه و بودجه از آن‌ها نیز با‌ آنکه با تایید وزارت کشور و وزرات اطلاعات بود، اما کارگاه‌های آموزشی و همایش‌های برگزار شده در کشورهای خارجی و از آن میان در کشورهای همسایه از چشم امنیتی‌ها دور نمانده بود. احضار، بازجویی، تخلیه اطلاعات و به همکاری گماردن فعالان مدنی و روزنامه‌نگاران شمار بیشتری از پرونده‌‌های « کشف جاسوسی» رژیم بود!</p> <p>از آن سو نیز بسیاری از این پیش‌آمد و سفره‌ی باز تا توانستند خوردند و جیب پُر کردند. شماری از آن‌ها هیچ بازداری برای همکاری با نهادهای امنیتی رژیم نداشتند. برای این افراد که با اطلاعات سپاه و وزارت اطلاعات همکاری یا برای آن‌ها خبرچینی می‌کردند، تغییر «کارفرما» فرق نمی‌کرد.</p> <p>تا پیش از جنبش سبز و سپس، موج گسترده‌ی خروج از کشور، نیروهای امنیتی رژیم بیشتر در درون مرزهای «جاسوس» گیری را به‌پیش می‌بردند. از آن پس حضور در کشورهای همسایه و کنترل و مراقبت از پناه‌جویان و سپس تلاش برای بکاری‌گیری آن‌ها در جاسوسی از دیگر پناهندگان بیشتر شد.</p> <p>گسترش شبکه‌های اجتماعی، پیام‌گیرهای ارتباطاتی و نرم‌افزارهای کاربردی، کنترل و مراقبت و فریب‌کاری را آسان‌تر کرد. چگونگی استفاده از این ابزارها و نرم‌افزارها نیز البته خود به سرچشمه‌ی درآمدی تبدیل شد! از یک سو رژیم برای مسدودسازی اینترنت از کمپانی‌های جهانی ابزار مسدود کردن خریداری می‌کرد و از سوی دیگر برخی نهادهای جهانی به شرکای خود در جامعه مدنی ابزار و راه‌کارهای دور زدن مسدودسازی را می‌فرختند. و البته برخی از همان کمپانی‌ها همزمان به پاره‌ای از همین نهادها جهانی نیز برای پیشبرد پروژه‌های‌شان کمک مالی می‌کردند!</p> <p>بسیاری از پناه‌جویان که در کشورهای همسایه گرفتار شده بودند، سرچشمه‌ی خوبی برای کسب اطلاعات هم برای رسانه‌های جهانی بودند که خبرهای جنبش سبز را پیگیر بودند و هم طعمه‌ای برای نهادهای امنیتی کشورهای گوناگون! پاره‌ای از این پناه‌جویان به حق خواهان فرستاده شدن به کشورهای امن‌تر اروپایی و امریکایی بودند. اینگونه به هر دست یاری‌دهنده‌ای اعتماد می‌کردند. نکته مهم دیگر این بود که بسیاری از این پناه‌جویان خود را قهرمانان جنبش رهایی‌بخش ایران می‌دانستند. دریافت پیام‌ها بر روی نرم‌افزارهای کاربردی به زبان‌زد امن! با شماره‌هایی از کشورهای خارجی به شگردی برای به‌دام انداختن بسیاری از پناه‌جویان و سپس پناهندگان پسین حتا در کشورهای امن تبدیل شد. پناه‌جویی که گمان می‌کرد با یاردهندگان امریکایی یا اسرائیلی و فرانسوی و … در رابطه است، پس از مدتی متوجه می‌شد نیروی های امنیتی رژیم در پشت خط هستند و یا وارانه! و این آغاز فشار و تهدید برای همکاری بیشتر می‌شد. بخشی از کسانی که به همکاری رژیم درآمدند و بانی بازداشت و مرگ برخی فعالان شدند از آن میان روح‌الله زم اینگونه و با آلوده شدن از سوی موساد و واجا به گرداب کشیده شدند. چندین مورد قرار با «مامور موساد» به مرگ یا ربوده شدن پناه‌جو بدست سپاه منجر شد. این رسوایی همجنان ادامه دارد.</p> <div class="texteencadre-spip spip">با آنکه پاره‌ی بزرگی از خبرنگاران پناه‌جو با والانگری و ارجمندی با همه دشواری‌های تبعید شریف ماندند، اما شمار نادری از آن‌ها برای فرار از تهدید و بازجو و یا رابط امنیتی که همچنان شماره‌اش را در گوشی خود داشتند، به نهادهای امنیتی غربی و برخی برای زندگی بهتر به رسانه‌هایی پناه بردند که در خدمت منافع قدرت اولیگارک‌ها هستند . <br class='autobr' /> </div> <p><strong>کنش برای دفاع ازروزنامه‌نگاری مستقل<br class='autobr' /> </strong><br class='autobr' /> در آن سال‌ها که با بخشی از خبرنگاران پناه‌جو سر و کار داشتم مواردی را شاهد بودم که نه تنها با نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی که با دیگر سرویس‌های اطلاعاتی ارتباط می‌گرفتند و پول و امکانات دریافت می‌کردند. در برابر اعتراض من و ما در گزارش‌گران بدون مرز و گوشزد موازین اخلاقی و حرفه‌ای روزنامه‌نگاری، آن‌ها این رابطه را «ضرورت کار» خود تعریف می‌کردند. برخی نیز بسیار جدی می‌گفتند ما در ایران هم با ماموران امنیتی رابطه «کاری» داشتیم. شماری نیز در سفارت‌خانه‌ها مشغول به کارشدند و همزمان که پناهنده بودند پاسپورت‌های ایرانی خود را نیز داشتند.</p> <p>آن‌ها شاید نمی‌دانستند و البته هیچگاه نیز سرکوب بنیادبرانداز اجازه نداد تا یادگیرند که روزنامه‌نگار باید پایبند به موازین اخلاقی و حقیقت باشد که حیثیت و ارزش کار حرفه‌اش را پاس می دارند. این‌که مامور امنیتی می‌تواند سرچشمه‌ی خبر برای خبرنگار باشد و البته وارانه‌ي آن دیگر کار خبرنگاری نیست! و برای همین سرچشمه نیز رسانه‌ها موازینی شفاف و تعریف شده دارند و انجام آن باید زیرنگر ِ سردبیری و وکلای رسانه باشد. سرکوب آزادی رسانه‌ها در ایران شاید بیشترین خسران‌اش همین نادانستن‌ها باشد، همین آخوندسازی فرهنگی از روزنامه‌نگار و البته بدون حوزه علمیه! سرکوب تباه‌ساز جمهوری اسلامی فعال مدنی و به ویژه خبرنگار را به قهرمانانی چریک‌وار تبدیل کرد، قهرمانانی که حق و حقوقی در آن زمان در ایران داشتند، در دوره‌ای به نام خبرنگار ازاحترام و مزایای بسیاری بهرمند شدند. و اینک درتبعید باور نمی کردند که شهروندان همه حتا در برابر غربت و ناداری و فشارهای پناه جویی برابراند. برخی هنوز نیز باور ندارند و همچنان با نان مفت خوردن مدعی‌اند که خبرنگارهمان ارنستو چه‌گواراست که باید خلق را به انقلاب برانگیزاند! البته چه‌گوارا‌هایی که دستمزدشان را از کمپانی کوکاکولا می‌گیرند!</p> <p>در این روزها که آوازه‌گری ننگین همکاری با نهادهای حکومتی به بهانه دفاع از آزادی، صلح و رهایی و همه واژه‌های پاک و انسانی از هرسو تبلغ می‌شود. در این روزها که دیگر «همکار نهاد امنیتی» بودن افتخاراست! و یا چشم بستن بر همه جنایات رژیم عادی شده است! روزنامه‌نگاران مستقل دربرابر زیرپاگذاشتن همه موازین حرفه‌اخلاقی افزون بر تاکید بر وظیفه مستقل آگاهگری ِ دمکراتیک و مدنی اطلاع‌رسانی، برای حفظ حیثیت حرف‌ی خود با هر دوسوی «شر» مبارزه کنند. نخستین گام شاید آغاز بحث و گفت‌و‌گوی جدی درباره‌ی یک منشور اخلاقی است.</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article9 https://resanesh.net/spip.php?article9 2025-10-09T17:39:38Z text/html fa رضا معینی <p>راست این است که اصلی‌ترین دگرگونی‌های رسانه‌ای، از رونق یافتن خبرگزاری‌های تا آغاز به کار رادیو، از یک‌جا شدن رسانه‌ها در کنسرسیوم‌ها تا تشکیل سندیکاهای روزنامه‌نگاران و تدوین منشورهای حرفه‌اخلاقی همه در فردای جنگ جهانی نخست آغاز شدند. ویرانگری نخستین کشتار جهانگیر، رسانه‌ها را نیز بی نصیب نگذاشت، با آنکه در آغاز و در برخی از کشورها و به ویژه در دو کشور بریتانیای کبیر و امریکا، جنگ بر تیراژ روزنامه‌ها افزود و دست‌کم در سال‌های آغازین جنگ، سانسور همه جانبه، مخاطبان را از خواندن خبرهایی باز (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH84/afp_131230_ak5ow_syrie-journaliste_sn1250-2a07a.jpg?1773244087' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='84' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>راست این است که اصلی‌ترین دگرگونی‌های رسانه‌ای، از رونق یافتن خبرگزاری‌های تا آغاز به کار رادیو، از یک‌جا شدن رسانه‌ها در کنسرسیوم‌ها تا تشکیل سندیکاهای روزنامه‌نگاران و تدوین منشورهای حرفه‌اخلاقی همه در فردای جنگ جهانی نخست آغاز شدند. ویرانگری نخستین کشتار جهانگیر، رسانه‌ها را نیز بی نصیب نگذاشت، با آنکه در آغاز و در برخی از کشورها و به ویژه در دو کشور بریتانیای کبیر و امریکا، جنگ بر تیراژ روزنامه‌ها افزود و دست‌کم در سال‌های آغازین جنگ، سانسور همه جانبه، مخاطبان را از خواندن خبرهایی باز نداشت که با حقایق جنگ، اشکارا در تناقض بودند. اما در همان سال نخست بحران اقتصادی و اجتماعی ناشی از جنگ، کم‌بود و گرانی کاغذ، دشواری انتشار و پخش، قطع کامل آگهی‌های تبلیغاتی و نبود نیروی انسانی، به ورشکسته شدن بسیاری از روزنامه‌ها انجامید. در فرانسه و بریتانیا در طی چند ماه ده‌ها روزنامه تعطیل شدند. در کشورهای درگیر جنگ و از آن میان فرانسه، آلمان و بریتانیا دفاتر « مطبوعات» متشکل از نمایندگان دولت و نظامیان، بر انتشار رسانه‌ها نظارت و پیمانه‌ی دانستن مردم در باره جنگ را تعیین می‌کردند. با تسلیم مطبوعات در برابر شور فراگیر جنگ‌طلبی و ناسیونالیسم و عدول از باید‌های انجام وظیفه‌ی اطلاع رسانی در برابر پروپاگاند و « شستشوی مغزی» (٢) سنگین‌ترین خسارت جنگ برای مطبوعات درهم شکستن اعتبار روزنامه‌نگاری بود .</p></div> <div class='rss_texte'><p><strong>گزارش‌گران مطبوعات، گزارش‌گران جنگی، روزنامه‌نگاران<br class='autobr' /> </strong></p> <p>وارانه‌ی تصور رایج، روزنامه‌نگاران در مناطق جنگی دارای حقوق ویژه‌ای نیستند. حقوق بین‌الملل بشر دوستانه برای آن‌ها تنها به روایتی در درگیری‌های بین‌المللی و به تعبیر دیگری در همه‌ی منازعات داخلی و جهانی برخورداری از حقوق « شهروند غیر نظامی» را در نظر گرفته است. این امر که آیا خبرنگاران باید دارای حقوق ویژه‌ای باشند، پرسمانی‌ست که تا امروز و هنوز ادامه دارد. پیشنهادهای نخستین سازمان ملل نیز بر این پایه بودند که : خبرنگاران باید هم‌چون کارکنان سازمان ملل یا امدادگران پزشکی با نشانه‌ای شناسانده و از دیگران متمایز شوند. اما راست این است که کارکرد جستجو و دریافت اطلاعات و انتشار آن از سوی خبرنگار با کار امدادگر متفاوت است. این نشان‌دار شدن نخست برای خبرنگار که می‌تواند هدف قرار گیرد و سپس برای دیگر شهروندان غیر نظامی خطرناک است. و دیگرایجاد محدویتی در امر کسب و گردآوری آزادانه‌ی خبر نیز هست. (٣)</p> <blockquote class="spip"> <p> با آنکه در تاریخ فراهم‌آوری اصل‌های حقوق بشر، اهمیت آزادی بیان و گردش آزاد اطلاعات و با این عنوان تاکید بر جایگاه روزنامه‌نگار، همزاد این حقوق محسوب می‌شود، اما در حقوق بین‌الملل بشر دوستانه که انرا حقوق بشر زمان جنگ تعریف کرده‌اند و نسبت به دیرینگی این حقوق، روزنامه‌نگار بسیار دیر به حق مسلم خود دست یافت. نخستین بار در ماده ٧٩ پروتکل الحاقی کنوانسیون ژنو در سال١٩٧٧ از خبرنگار در اسناد حقوق بین‌الملل بشر دوستانه نام برده شده است. (٤) این پروتکل و بخشی از آرای صادره در دادگاه‌های کیفری بین‌المللی، از آن میان دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی(سابق) و دادگاه کیفری بین‌المللی برای روندا، به‌مانند رویه‌‌های قضایی و قعطنامه ١٧٣٨ شورای امنیت سازمان ملل (٢٣ دسامبر ٢٠٠٦)، نخستین قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل در٢٦ نوامبر ٢٠١٣، قطعنامه‌های ۱۸۵/۶۹ به تاریخ ۱۸ دسامبر ۳۰۱۴، ۱۶۲/۷۰ در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۵، ۱۷۵/۷۲ در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۷ و ۱۵۷/۷۴ مورخ ۱۸ دسامبر ۲۰۱۹ و ۷۳/۷۶ در۱۰ ژانویه ۲۰۲۲ اصلی‌ترین پایه‌های دفاع از حقوق خبرنگاران در برابر خشونت و به‌هنگام درگیری‌های نظامی و در مناطق جنگی هستند.</p> </blockquote> <p>پیشتر در حقوق بین‌الملل ماده ۱۳ موازین عرفی ناظر بر جنگ، ضمیمه کنوانسیون لاهه در سال‌ ۱۸۹۹ و ۱۹۰۷ نیز از «گزارش‌گران مطبوعات» در بخش مربوط به اسرای جنگی نام برده بود، اما در نخستین جنگ جهان‌گیر، حضور خبرنگاران در میدان‌های جنگ ممنوع بود و در برخی کشورها اطلاع‌رسانی خارج از «بیانیه‌های رسمی نظامیان و دولت» جاسوسی و برای آن مجازات اعدام در نظر گرفته شده بود. اینگونه مساله حفظ امنیت خبرنگار در مناطق جنگی دست‌مایه‌ای پیدا نکرد و تا روزهای پایان جنگ هیچ خبرنگار مستقلی امکان حضور در میدان‌های جنگ را پیدا نکرد. (٥)</p> <p>پس از دومین جنگ جهانگیر بود که حضور «گزارش‌گر جنگ» در میدان‌های جنگ به رسمیت شناخته شد. نخست تبصره چهار ماده ٤ سومین کنوانسیون ژنو در سال ١٩٤٩ به شکل آشکارتری از مصوبه ۱۹۲۹ این کنوانسیون حقوق «زندانی جنگی» را برای «گزارش‌گران جنگ» رسمیت بخشید. گزارش‌گر جنگ در این کنوانسیون افرادی بودند که در جنگ جهانی دوم و یا جنگ کره با این عنوان در کنار نظامیان از جنگ گزارش‌ تهیه می‌کردند. «گزارش‌گر جنگ هم چون افسران یونفرم نظامی بر تن داشت و تحت امر فرمانده واحدی بود که در آن حضور داشت.» (٦)</p> <p>فرهنگ‌نامه‌ی حقوق بشر بین‌الملل، گزارش‌گران جنگ را چنین تعریف می‌کند: « روزنامه‌نگار ویژه‌کاری است که با مجوز و حفاظت نیروی نظامی یکی از طرف‌های درگیر در منطقه‌ی عملیاتی حاضر و وظیفه‌اش اطلاع‌رسانی درباره‌ی رویداهای جنگ است.» اهمیت حضور «گزارش‌گران جنگ» را جهان در جنگ ویتنام تجربه کرد. همه‌ی توان ارتباطاتی یک قدرت‌ بزرگ جهان در پروپاگاند، نتوانست تصویر گزارش‌‌های خبرنگاران را از واقعیت ِ کشتار، جنایت و مرگ غیر نظامیان، از ذهن‌ها پاک کند. فیلیپ روشو گزارش‌گر جنگ، این رویداد را چنین تعریف می‌کند: « دورانی که می‌توانستیم با هلیکوپترهای ارتش آمریکا به هر کجا برویم و آزادانه از هر چه می‌خواهیم فیلم بگیریم، برای ما خوب بود اما با همین گزارش‌ها ارتش آمریکا جنگ را باخت!» (٨)</p> <p><strong> رسمیت یافتن حضور روزنامه‌نگاران در مناطق جنگی<br class='autobr' /> </strong><br class='autobr' /> ٢٨ سال پس از کنوانسیون ژنو ١۹٤٩، ماده ٧٩ پروتکل الحاقی ١ (مصوب٨ ژوئن۱۹۷۷) برای نخستین بار در اسناد رسمی حقوق بین‌الملل از «ژورنالیست» نام برد و آنها را « که در مناطق جنگی به ایفای نقش بیم‌ناک حرفه‌ای‌شان اشتغال دارند»، بعنوان افراد «غیر نظامی» معرفی کرد که از همه حقوق و مصونیت‌های غیرنظامیان به رسمیت شناخته شده از سوی کنوانسیون‌های ژن بهره‌مند هستند.«روزنامه‌نگارانی كه در ماموريت‌های حرفه‌ای بیم‌ناک در مناطق جنگی هستند، موقعیت افراد غير نظامی را خواهند داشت، به شرط انکه از انجام هرگونه اقدام نظامی مستقیم خودداری کنند»</p> <blockquote class="spip"> <p> این پروتکل، انجام وظیفه یا رسالت بیم‌ناک، را چنین تعریف کرده است: «هر فعالیت‌ حرفه‌ای ( رسانه‌ای) انجام شده در یک منطقه‌ جنگی و یا متأثر از جنگ در اساس بیم‌ناک است.» تعریف روزنامه‌نگار در ماده ٢ طرح کنوانسیون حمایت از روزنامه‌نگاران در ماموریت‌های بیم‌ناک سازمان ملل متحد در یک اگوست سال ١٩٧٥ که مبنای تعریف روزنامه‌نگار در این الحاقیه و دیگر اسناد سازمان ملل برای تعریف روزنامه‌نگار قرار گرفته است چنین است: «روزنامه‌نگار کسانی هستند که تلاش می‌کنند اطلاعات را جستجو، دریافت و منتشر کنند و یا تحلیل و مورد استفاده قرار دهند. شامل همه «فرستادگان ویژه، گزارش‌گران، عکاسان، فیلم‌برداران، و دستیاران فنی آنها، که این حرفه را به‌مانند شغل اصلی خود انجام می‌دهند.»</p> <p>پروتکل الحاقی١، غیر نظامی محسوب شدن خبرنگاران در مناطق جنگی را تنها یک «تلقی» نمی‌داند « بنا بر تعریف ماده پنجاه بخش نخست این پروتکل، خبرنگار یک فرد غیر نظامی است.» و دارای حقوق مندرج در این کنوانسیون‌ها بعنوان شهروند غیر نظامی و برخوردار از مصونیت در برابر هر حمله و تهاجم نظامیان است.</p> <p>روزنامه‌نگار «آزاد» و گزارش‌گر جنگ هر دو بعنوان افراد غیر نظامی محسوب می‌شوند، اما تفاوت‌شان این است که گزارش‌گر جنگ از سوی یکی از نیروی نظامی درگیر دارای مجوز و در صورت اسیر شدن از سوی طرف دیگر به عنوان اسیر جنگی تلقی می‌شود. خبرنگار در صورتی که به اقدامی نظامی دست نزند، دارای همه‌ی حقوق شهروندان غیر نظامی است. لازم به یادآوری است که خبرنگارانی که در خدمت یکی از طرف‌های جنگ انجام وظیفه می‌کنند، به عنوان اعضای نظامی و جنگجو به حساب می آیند.</p> </blockquote> <p>اهمیت شناخته شدن به عنوان فردی غیر نظامی، برای خبرنگاران در مناطق جنگی، در حقوقی‌ست که می‌توان آن‌ها را ویژه نام نهاد از آن میان حفاظت از همه ابزارکار غیر نظامی(ماده ٥١ پروتکل الحاقی ١)، درپناه از هر گونه تهاجم و هدف گیری مستقیم،( تبصره ٢ماده ٥١ پروتکل الحاقی ١ )، و بنا بر تبصره ٣ ماده ٨٥ در صورت «حمله عامدانه‌ای که منجر به مرگ و یا صدمه فیزیکی گردد این امر جنایت جنگی محسوب می‌شود.»</p> <p>باید یادآوری کرد که که خبرنگاران به دو گونه می‌توانند قربانی شوند. قربانی هدفمند جنگ، هنگامی که از مرگ‌آوری جنگ آسیب می‌بیند. کشته شدن در بمباران و در کنار دیگر شهروندان غیر نظامی آسیب ببینند و قربانی جنایت در هنگام جنگ، زمانی که خبرنگار در حین انجام وظیفه «ماموریت بیم‌ناک» خود است و به بعنوان خبرنگار بودنش هدف قرار می‌گیرد.</p> <p><strong> حفاظت از خبرنگاران در جنگ‌های ملی و بین‌المللی<br class='autobr' /> </strong></p> <p>در تاریخ، جنگ جهانی سومی ثبت نشده است. با این حال جنگ نخست عراق در سال ١٩٩١ معروف به جنگ خلیج فارس، آغازگر جنگ‌هایی بود که جهان دیگر نمی‌خواست آن‌ها را به نام خود بنامد. جنگ‌هایی که در یک کشور روی می‌دهند، اما اشکارا با حضور نیروی نظامی رسمی و یا حمایت شده از سوی دولت‌ها، جهانی‌‌اند. اهمیت روشن شدن نوع جنگ برخاسته از ناگزیری طرف‌های درگیر است در پایبندی به قانون‌های جهانی و از آن میان پیشگیری از ارتکاب جرم در میدان‌های جنگ است . بخشی از این جرم‌ها به نام «جنایت جنگی» در نخستین دادگاه‌ کیفری بین‌المللی نورنبرگ، (بند ب ماده شش اساسنامه نورنبرگ) برای محاکمه‌های نازی‌های آلمان، به عنوان اقدامی ناقض قانون‌ها و موازین عرفی ناظر بر جنگ تعریف شده است. چون حمله به اهداف و تخریب مکان‌های غیر نظامی، کشتار غیرنظامیان و رفتار غیر انسانی و ظالمانه با زندانیان جنگی و زخمی‌ها و …</p> <p>در مناطق جنگی، خبرنگار افزون بر انجام وظیفه‌اش در کشف حقیقت و اطلاع‌رسانی، شاهدی‌ست در مکانی که به علت اعلام «وضعیت جنگی» و وجود تنگناهای « قانونی» آن، طرف‌های درگیر دستی باز در نقض همه حقوق پذیرفته شده در قانون‌ها وحقوق بین‌المللی و موازین عرفی ناظر بر جنگ و حقوق بنیادین انسانی دارند. وظیفه گزارش‌گر، دفاع از مواضع و نظر‌های طرف‌های درگیر نیست، اما روایت‌اش از واقعیت‌ها در میدان‌های نبرد، گاه گواهی‌ست بر ارتکاب جرم و جنایت جنگی یا جنایت علیه بشریت طرف‌های درگیر در جنگ.</p> <p>شعبه تجدید نظر دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی، در باره پرونده جاناتان راندال روزنامه‌نگار سابق واشنگتن پست، این نقش را چنین تعریف می‌کند: «خبرنگاران مامور در مناطق جنگی از آنجا که نقشی خطیر در جلب توجه جامعه جهانی به هولناکی و واقعیت‌های جنگ ایفا می‌کنند، با انجام این وظیفه‌ در خدمت هم‌سودی همگان هستند. اطلاعات یافته شده از سوی گزارش‌گران جنگ بارها منبع تحقیق بازرسان دادگاه‌ها بوده‌ است، همچنین کار تحقیقی و اطلاع‌رسانی این خبرنگاران می‌تواند در خدمت ارگان‌ها و افرادی قرار گیرد که از نقض حقوق بین‌المللی جلوگیری می‌کنند و منجر به تنبیه عاملان این جنایات شود. باید به کار گزارش‌گران جنگ اهمیت داد و از آن حفاظت کرد.» (٩)</p> <p>هرچند پروتکل الحاقی ١ کنوانسیون ژنو ، امر حفاظت از خبرنگاران را تنها در منازعه‌های بین‌المللی تضمین می‌کند و در هیچ‌کدام از کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو (ماده ۳ در باره ی حفاظت از افراد و اهداف غیر نظامی در کنوانسیون‌های ژنو مشترک است) و پروتکل الحاقی ۲ (۱۹۷۷) کنوانسیون ژنو، که در باره قربانیان منازعه‌های ملی (داخلی) است، از خبرنگار نامی برده نشده است، با این حال برخی از حقوقدانان با تکیه بر رویه‌های قضایی به ویژه احکام صادره از سوی دادگاه کیفری بین‌المللی یوگسلاوی «امر حفاظت از روزنامه‌نگاران» را در منازعات داخلی یا ملی همسان درگیری‌های نظامی بین‌المللی می‌دانند. این گروه از حقوق‌دانان، با استناد بر ماده ۱۳ پروتکل الحاقی ۲ (۱۹۷۷) کنوانسیون ژنو، در باره «حفاظت عمومی» از غیر نظامیان در جنگ‌های داخلی، بر این باورند که «تأکید بر غیر نظامی شناخته شدن خبرنگاران در پروتکل الحاقی۱ رویه‌ای قضایی و الزام‌آور است» و ناگزیری حفاظت از حقوق شهروندان غیر نظامی شامل حال آنها هم می‌شود. اینگونه در درگیری‌ها و جنگ‌های داخلی نیز خبرنگاران برخوردار از همان حقوق در نظر گرفته شده برای آن‌ها در درگیری‌های بین‌المللی هستند. (١٠)</p> <p> برخی از حقوق‌دانان همچنین با اتکا به تعریف دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی، به تاریخ ۲ اکتبر ۱۹۹۵ که برای نخسیتن بار، تعریف جامعی از درگیری نظامی و مناطق جنگی ارائه کرده است : «درگیری نظامی میان دولت‌ها، یا میان مقامات حکومتی و گروه‌های سازمان یافته مسلح به شکلی تداوم‌دار یا میان این گروه‌هایی در درون یک حکومت به وجود آید.» اساسنامه دادگاه جزایی بین‌المللی از درگیری‌های بین‌المللی مبنی بر « درگیری مسلحانه که به شکل تداوم‌دار درپیوسته‌ی سرزمینی در مهار یک دولت و مسوولان یک دولت با گروه‌های نظامی سازماندهی شده یا گروه‌های نظامی سازماندهی شده میان خود» معتقدند که در عمل نباید مرزی میان درگیری‌های داخلی و جهانی برای حفاظت از خبرنگاران متصور شد.(١١) ماده ۲۹ رای دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی، «اجبار داشتن مجوز یا زیر حفاظت یکی از طرف‌های درگیر بودن » را برای خبرنگاران طرح نکرده است. و می‌تواند این‌گونه نیز تفسیر شود که به گونه‌ای همه‌ی خبرنگاران را و در هر درگیری در بر می‌گیرد.</p> <p>قطعنامه ۱۷۳۸ شورای امنیت در دسامبر سال ۲۰۰۶ سند مهم دیگری است برای تضمین امنیت خبرنگاران در مناطق جنگی.(١٢) این قعطنامه از نظر حقوقی افزوده‌ای بیش‌تر از تاکیدات حقوق بین‌الملل بشر دوستانه در امر حفاظت خبرنگاران در مناطق جنگی ندارد. اهمیت‌ این قطعنامه، نخست ارگان تصویب کننده آن شورای امنیت سازمان ملل است و سپس ملزم کردن دولت‌ها در رعایت حقوق موجود و تحقیق و بررسی در باره موارد نقض این حقوق و سوم گزارش‌گری سالانه دبیر کل سازمان ملل در این باره است. در این قطعنامه که به دلیل عدم عضویت برخی از اعضای شورای امنیت در دادگاه کیفری بین‌المللی، نامی از این دادگاه برده نشده است، اما برخی جرم‌ها علیه روزنامه‌نگاران را در صلاحیت دادگاه‌های بین‌المللی دانسته است. یکی از انگیزه‌های تصویب و این تاکید، افزایش دریغ‌مند شمار روزنامه‌نگاران کشته شده در مناطق جنگی در چند دهه اخیر بود. دیگر قعطنامه‌های سازمان ملل نیز جز تاکید بر مسوولیت دولت‌ها در خشونت علیه خبرنگاران به‌ویژه در مبارزه با بخشودگی از مجازات اما تضمینی جدی‌تر در تعریف‌های کنشوانسیون‌ها ندارند. راست این است که اصلی‌ترین کارگزاران جنگ که منحر به کشته شدن خبرنگاران می‌شود همان کشورهایی هستند که این قعطنامه‌ها را تصویب یا باید اجرایی کنند!</p> <p>پس از دو جنگ جهانگیر، و به ویژه در سه دهه گذشته اصلی‌ترین قربانیان جنگ‌ها غیر نظامیان بوده‌اند، « در جنگ جهانی نخست ۱۵ در صد کل قربانیان غیر نظامی بودند، این تعداد در دومین جنگ جهانگیر دوم به ۶۵ درصد رسید و امروز بدون شک در حدود ۹۰ درصد است. برای مثال در جنگ بوسنی، غیر نظامیان عامدانه به خاطر تعلقات ملی و یا مذهبی و یا حتا به نوعی سیاسی‌شان، بعنوان اینکه هوادار دولت و یا مخالف آن هستند و باید وحشت زده شوند، مورد هدف قرار می گرفتند.» (١٣) بیست سال پس از جنگ داخلی یوگسلاوی، بدون شک با جنگ‌های دیگر در عراق و افغانستان و ... می‌توان به واقعی بودن این درصد بندی «تلفات جانبی» باور کرد.</p> <blockquote class="spip"> <p>به همین نسبت قربانی شدن روزنامه نگاران افزایش پیدا کرده است. از ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۵ طی بیست سال جنگ ویتنام، ۶۳ گزارش‌گر جنگ کشته شد، از ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۵ در چهار سال جنگ در یوگسلاوی سابق ۴۵ خبرنگار کشته شد. این تعداد در جنگ داخلی الجزایر در فاصله ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۶ به ٧٧ نفر رسید. در رواندا از آغاز نسل کشی ۶ آوریل ۱۹۹۴ تا جولای همان سال یعنی در مدت ۴ ماه ۴۸ روزنامه‌نگار به قتل رسید. در سوریه در طی دوسال ۳۵ روزنامه‌نگار به قتل رسیده است، در افغانستان در کمتر از ۱۴ سال این تعداد ۳۱ تن است. اما عراق همچنان بزرگترین کشتارگاه روزنامه نگاران است، در ۱۴ سال گذشته تعداد روزنامه‌نگاران کشته شده از مرز ۲۵۰ نفر گذشته است! این آمار بدون ملحوظ کردن روزنامه‌نگاران به گروگان گرفته شده است. (١٤) این آمار تا پیش از جنگ غزه و پس از عملیات ماجراجویانه و تروریستی حماس در اسرائیل در اکتبر ۲۰۱۳ است. از آن تاریخ آمار کشته شدن خبرنگاران در یک جنگ رکوردی بی‌سابقه داشته است. بیش از ۲۰۰ خبرنگار و همکار رسانه‌ای کمتر از یک سال در یک جنگ بدست ارتش اسرائیل کشته شدند. این کشتار دست‌کم در قرن گذشته بی‌سابقه است.</p> </blockquote> <p><strong> خطر گروگان‌گیری خبرنگاران<br class='autobr' /> </strong><br class='autobr' /> گروگان‌گیری خبرنگاران در سی سال گذشته در مناطق جنگی رواج یافته بیشتری یافته است، گونه‌ای از گروگان گرفتن گردش آزاد اطلاعات است. با هراس‌افکنی و عدم حضور خبرنگاران، برخی مکان‌ها به نقطه‌های کوراطلاع رسانی تبدیل می‌شوند. و خود به تجارتی باجگیرانه تبدیل شده است که افزون بر لطمات جدی و جبران ناپذیربر قربانی است. این جنایت عامدانه در نقض حقوق روزنامه‌نگاران بعنوان شهروندان غیرنظامی و بنا بر تعاریف حقوق بین‌الملل در مواردی می‌تواند مصداق جنایت جنگی و در مواردی که به «ناپدید» کردن اجباری منجر شود، جنایت علیه بشریت، نیز محسوب شود.</p> <p>در تاریخ معاصر گروگان‌گیری روزنامه‌نگاران با هدف اعمال فشار به دولت‌ها و یا باجگیری سیاسی را جمهوری اسلامی ایران در جنگ لبنان رسمیت بخشید. در۷ مارس ۱۹۸۴ جرمی لوین، رئیس دفتر شبکه سی ان ان، در لبنان ربوده شد، از این تاریخ تا سال ۱۹۸۷، دو خبرنگار آمریکایی دیگر،۶ خبرنگار فرانسوی و ۲ خبرنگار بریتانیایی از سوی حزب‌الله لبنان ربوده شدند. به جز الیک کولت خبرنگار انگلیسی، که یک سال پس از ربوده شدن، پیکر بی جانش پیدا شد، و دو تن دیگر که موفق به قرار شدند، بقیه گروگان‌ها با مذاکرات مسئولان جمهوری اسلامی و در تبادل با امتیازاتی آزاد شدند. رسواترین آن‌ها مذاکرات آزادی چهار روزنامه‌نگار فرانسوی در دور دوم انتخابات سال ۱۹۸۸ فرانسه به نفع ژاک شیراک علیه فرانسوا میتران بود. در عراق از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ نزدیک به صد روزنامه‌نگار ربوده شدند، از این تعداد ۴۲ نفر به قتل رسیدند. در افغانستان ۱۳ روزنامه‌نگار ربوده که ۵ تن از آن‌ها به قتل رسیده‌اند. هم‌اکنون در جهان ٣٢ روزنامه‌نگار به گروگان گرفته شده‌اند که تنها ١٤ تن از آنها در سوریه «ناپدید» شده‌اند. (١٥) ده‌ها خبرنگار در سراسر جهان همچنان جز در خاطره و قلب نزدیکان‌شان و در فهرست نهادهای جهانی همچنان ناپدید شده هستند.</p> <p><strong> حرفه‌ بیم‌ناک گزارش‌گری در جنگ و پروپاگاندا<br class='autobr' /> </strong><br class='autobr' /> حقوق بین‌المللی ناظر بر حفاظت از روزنامه‌نگاران و بسیاری از موازین حرفه‌اخلاقی مرز آشکاری میان گزارش‌دهی و همکاری به نفع یکی از طرف‌های درگیری در جنگ نشان نهاده‌اند. تبصره ۲ ماده ۷۹ پروتکل الحاقی ١ تأکید دارد که «خبرنگاران به شرطی از موازین حفاظتی کنوانسیون بهرمند می‌شوند که هیچ اقدامی در نقض این موازین و قانون‌های گزارش‌گری جنگ انجام ندهند.» عدم دخالت به «شکل مستقیم» در امر درگیری نظامی، شرط به رسمیت شناخته شدن «رسالت خطیر» روزنامه‌نگاران در مناطق جنگی چون شهروند غیر نظامی‌ست. عبارت شکل مستقیم به معنای «روال عادی کار خبرنگار در انجام وطیفه‌اش یعنی حضور در مناطق جنگی و یا مصاحبه و یادداشت برداشتن و یا عکس و فیلم برداری و ضبط صدا و ارسال آن برای رسانه خود نیست.» ماده ۵۱-۳ پروتکل الحاقی ١ نباید‌های اقدام خبرنگار را در روند جنگ چنین در تعریف می‌کند « اقدامی که طبعیت و هدفش ضربه وارد کردن مشخص بر فرد و ابزار نیروی مقابل باشد.» این امر از همیاری تبلیغی و یا پروپاگاندا به سود یک طرف تا زمانی که « اقدام‌ رسانه» کمک ارتباطاتی به « دشمن» نباشد، متمایز شده است. اینگونه دفاتر و مقر رسانه‌ها به عنوان امکان غیر نظامی باید دورداشته از حمله‌ها باشند، حتا اگر این رسانه‌ها بخش عمده فعالیت‌شان پروپاگاند به نفع یک طرف منازعه باشد. بمباران وزارت اطلاعات عراق در سال ٢٠٠٣ از سوی نیروهای ارتش امریکا که دفاتر برخی از رسانه‌های جهانی نیز در آنجا مستقر بودند، با توجیه استفاده نظامی‌ها و مسوولان حکومت عراقی از این ساختمان برای تشکیل جلسه توجیه شده بود، اما اقدامی مغایر با کنوانسیون ژنو محسوب شد. بمباران رادیو تلویزیون صربستان (RTS) در تاریخ ۲۳ آوریل ۱۹۹۹ از سوی ناتو، بعنوان هدفی نظامی با توجیه استفاده‌ی نظامیان از شبکه ارتباطاتی مشترک با این رسانه و انجام گرفت. بر این رسانه‌ها باید دفاتر ده‌ها رسانه در غزه را افزود که از بدست نیروهای ارتش اسرائیل ویران شدند.</p> <div class='spip_document_19 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center'> <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L400xH266/rts-19548.jpg?1773092385' width='400' height='266' alt='' /> </figure> </div> <p>قطعنامه ۱۷۳۸ شورای امنیت « کین‌پراکنی، نفرت‌آفرینی و تشویق به نسل کشی، جنایت جنگی و نقض حقوق بین‌المللی بشردوستانه را مرز بهره‌مندی از مصونیت برای رسانه و خبرنگار می‌داند.»(١٦)<br class='autobr' /> یکی ازمساله‌برانگیز‌های امروز جهان، رشد رسانه‌های کین‌پراکن و نفرت‌آفرین و خبرنگارانی هستند که در خدمت این رسانه‌ها علیه آزادی اطلاع‌رسانی و عملاً در خطر قرار دادن جان خبرنگاران مستقل فعالیت می‌کنند. دادگاه کیفری بین‌المللی برای روندا به جرم «تشویق به کین‌پراکنی، نفرت‌آفرینی قومی و نسل کشی» سه روزنامه‌نگار رادیو تلویزیون هزار تپه و روزنامه‌‌ی کانگورا و وزیر اطلاعات وقت این کشور را محاکمه و در ژانویه سال ۲۰۰۳ به حبس‌های سنگین محکوم کرد. این حکم یکی از رویه‌های قضایی برای مجازات همکاران رسانه‌های کین‌پراکن و نفرت‌آفرین است. امروز در‌ واقع می‌توان نه سایت‌های بی نام و نشان که بسیاری از رسانه‌های رسمی و خبرنگاران را در شمار این مجرمان دانست. آن‌ها که بی مهابا قتل و جنایت را توجیه و گاه سلاح در دست آن را به تصویر می‌کشند و یا در نوشته‌ها خود عامدانه به اعمال خشونت علیه دیگر ملیت‌ها و قوم‌ها و مذاهب دعوت می‌کنند، آن‌ها که با پرونده سازی و یا همکاری با سرویس‌های امنیتی در عمل به بازداشت و زندانی و شکنجه شدن روزنامه‌نگاران کمک می‌کنند، تنها پروپاگاندیست های اجیر شده در خدمت یک نظم سیاسی یا مذهبی نیستند که از سوی حقوق بین‌الملل بشر دوستانه تحمل می‌شوند. این «خبرنگاران» در عمل افسران جنگی هستند که در تباهی و کشتار شرکت «مستقیم» دارند. با اتکا به همین حقوق بین‌الملل بشردوستانه و رویه‌های قضایی می‌توان و باید آن‌ها را مجازات کرد.</p> <p> سخن آخر</p> <p>افزایش تعداد روزنامه‌نگاران کشته شده را تنها با تئوری «جامعه پر خطر» و یا « انقلاب فنآوری تازه» نمی‌توان توجیه کرد. این درست است که امروز در جامعه تحولات ناگهانی ناشی از مدرنیت گاه بر خلاف قرن‌های گذشته خطر و خبر از این بیم‌ناکی بیشترشده است. این نیز درست است که سرعت فناوری ارتباطاتی می‌تواند خبرنگار را به شکل مستقیم در معرض خطر انتشار گزارشش قرار دهد. امروز بر خلاف گذشته که خبرنگار گزارش را تهیه می‌کرد و در بیشتر موارد زمانی که از منطقه بحرانی دور شده بود، پخش و انتشار می‌یافت، گاه همزمان و به شکل مستقیم جنگ گزارش می‌شود و طرف‌های درگیر نیز از آن مطلع می‌شوند و می‌توانند ناخرسندی خود را از «طرق» مختلف به اطلاع خبرنگار و رسانه برسانند. با این حال اصلی‌ترین عامل در خطر قرار گرفتن خبرنگاران عدم پایبندی هر چه بیشتر طرف‌های درگیر از نیروهای چریکی کوچک تا ارتش‌های کشورهای دمکراتیک به رعایت حقوق شهروندان غیر نظامی و از این میان روزنامه نگاران است. در اصل امروز در حقوق بین‌المللی به انداره کافی امکان برای حفاظت از خبرنگاران وجود دارد معظل اصلی اجرایی کردن قانون است و پایان دادن به مصونیت از مجازات عاملان و آمران این جنایات.</p> <p>سویه‌ی دیگر خطر برای خبرنگاران تمرکز رسانه های در دست قدرت‌های اقتصادی و اولیگارک‌های است که رسانه را به خدمت هم‌سودی اقتصادی صاحبان صنایع به‌ویژه صنایع نظامی و شرکای سیاسی درمی‌آورد. از سوی دیگر در بسیاری از کشورها جنگ سالاران به صاحبان رسانه تبدیل می‌شوند و از امواج آن به جای سلاح استفاده می‌کنند. در این رسانه‌ها نه وظیفه‌ی روزنامه‌نگاری که پایبند به حقیقت با |« هر نتیجه‌ای » که برای او به‌بار آورد که آوازه‌گری برای جنگ و کشتار است. در این رسانه‌ها خبرنگار نه تنها در کنار نظامی‌ها و به بلندگوی آن‌ها تبدیل می‌شوند که این فعالیت رسانه‌ای‌شان نیز در خدمت جنگ و کشتار غیر نظامیان قرار می‌گیرد. در سال‌های اخیر با پرهزینه شدن فرستادن خبرنگاران غربی به مناطق جنگی، بخشی از خبرنگاران بنا بر نیازمندی خود به کار در پیوند با این رسانه‌ها به « همکاران رسانه» کاسته و به جای خبرنگاران خارجی بدون هیچ حمایتی به قربان‌گاه فرستاده می‌‌شوند.</p> <p>این نوشته به روز‌شده‌ی یادداشت‌های است از درس‌نامه کلاس‌های آموزش برای خبرنگاران در مناطق جنگی که پیشتر در نیچک منتشر شده بود.</p></div> <div class='rss_ps'><p>زیر نویس</p> <p>۱-گزارش‌گری از جنگ قدمتی به تاریخ بشریت دارد، از توارات و انجیل تا ایلیاد و از تاریخ هرودت تا قرآن و شاهنامه «جنگ» روایت شده است. برخی از صاحب نظران به وجود آمدن برخی از ساختار‌های رسانه‌ای را نیز متأثر از جنگ دانسته‌اند. برای مثال Christoph Chamboust بر این باور است که «گزارش‌گری میدانی و در محل، با جنگ داخلی آمریکا متولد شد.» (La presse anglo-saxonne et la prédominance des faits : un constat toujours d'actualité ? », Cahiers de l'APLIUT,) و یا Michael Schudson بر این باور است که نخستین گزارش‌گران ویژه در جنگ کرمیه در سال‌های ۱۸۵۴-۱۸۵۵ به وجود آمدند و سپس در جنگ داخلی آمریکا بکار گرفته شدند. ( Schudson, M. 1978. Discovering the News, A Social History of American Newspapers. New York : Basic Books) در همین زمان در اروپا دو نخستین آژانس خبری متولد می‌شوند، رویترز و هاواس در سال‌های ۱۸۵۱ و ۱۸۷۷ (که بعدها پس از جنگ جهانی دوم ملی شد و به خبرگزاری فرانسه تغییر نام داد) هر دو این خبرگزاری‌ها بخش عمده توسعه خود را وام‌دار خبرهای ارسالی از جنگ بودند. مارک کراوتیز (Marc Kravetz) گزارش‌گر سرشناس جنگ در مقاله خود به نام «در ستایش از گزارش‌گران بزرگ» (ٍEloge du garnd reporter) از اولویه پان (Olivier Pain) روزنامه‌نگار و یکی از کموناردهای پاریس نام می‌برد که همزمان از وقایع جنگ پروس و فرانسه در آن روزها گزارش‌تهیه می کرد.</p> <p>۲- تاریخ مطبوعات پیر البرت انتشارات دانشگاهی فرانسه- ( -PUF- Histoire de la presse – Pierre albert)</p> <p>۳- نخستین بار درسال۱۹۷۰ مجمع عمومی سازمان ملل طی قعطنامه ۲۶۷۳ از شورای اقتصادی و اجتماعی و کمیته حقوق بشر سازمان ملل خواهان پیشنهاد طرحی برای حفاظت از روزنامه‌نگاران در «ماموریت‌های خطیر» شد. مجموعه این مباحث تا سال ۱۹۷۵ ادامه اما در نهایت نه در یک طرح مشخص که بخشی از این مباحث و پیشنهادها در پروتکل الحاقی ۱ کنوانوانسیون ژنو گنجانده شد.</p> <p>Actualisation de la protection des journalistes en mission perilleuse dans les zones de confit- Jean pilippe Petit</p> <p>۴ - پروتکل الحاقی ١ (۱۹۷۷) کنوانسیون ژنو- توضیح : برگردان کاملی دست کم به صورت انلاین از کنوانسیون‌های ژنو به فارسی پیدا نکردم – بخشی هایی از این کنوانسیون در «مجموعه اسناد بین‌المللی حقوق بشر» زیر نظر اردشیر امیر ارجند از سوی دانشگاه شهید بهشتی منتشر شده است. اما برای این نوشته سایت صلیب سرخ را به عنوان مرجع برای همه موارد نقل از کنوانسیون ژنو و این پروتکل معرفی می‌شود. <a href="http://www.icrc.org/fre/war-and-law/treaties-customary-law/geneva-conventions/" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">http://www.icrc.org/fre/war-and-law/treaties-customary-law/geneva-conventions/</a></p> <p>و یا <a href="http://www.icrc.org/fre/assets/files/other/icrc_001_0321.pdf" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">http://www.icrc.org/fre/assets/files/other/icrc_001_0321.pdf</a></p> <p>۵- به زیر نویس ۲ مراجعه شود.</p> <p>۶- Les Rôre des médias et L'accés des journalistes sur le terreain Hostilités- Aexander Balguy- Galois</p> <p>۷- Jean Salmon (dir.), Dictionnaire de droit international public , Bruylant, Bruxelles, 2001, p. 275.</p> <p>۸ - مقاله La croix – Risque et dérives du journalisme de guerre 11,10,2013</p> <p>در این باره باید متذکر شد که در جنگ خلیج فارس اصطلاح تازه‌ای برای نوعی از گزارش‌گران جنگ باب شد به نام خبرنگار «همراه» نیروهای ارتش آمریکا و بریتانیا این خبرنگاران را در زره‌پوش‌ها «همراه» خود کردند. ۸ آپریل ۲۰۰۳ در پی حمله تانک‌های آمریکایی به هتل فلسطین محل تجمع خبرنگاران در عراق و کشته شدن دو خبرنگار خبرگزاری رویترز و تلویزیون کانال ٥ اسپانیا، سخنگوی ارتش آمریکا در مرکز فرماندهی این نیرو در دوحه اعلام کرد:« ما نمی‌دانیم در منطقه جنگی خبرنگاران کجا هستند، تنها آن‌هایی را می‌شناسیم که در عملیات‌ها با ما همراه هستند.» اینگونه برخی از خبرنگاران « همراهان» را «کمکی‌های نظامیان» در جنگ معرفی کردند. اما این خبرنگاران از نظر حقوقی حتا دارای مصونیت «گزارش‌گران جنگ» هم نیستند. عملاً بعنوان همراه تنها از سوی ارتش‌های برخی کشورها از حق اسیر جنگی برخودار شده‌اند.</p> <p>(The Iraq War: The Heaviest Death Toll for the Media" Since World War II, March 2003 – August 2010</p> <p><a href="http://en.rsf.org/irak-the-iraq-war-the-heaviest-death-07-09-2010,38294.html" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">http://en.rsf.org/irak-the-iraq-war-the-heaviest-death-07-09-2010,38294.html</a></p> <p>۹ - جاناتان رندال خبرنگار سابق روزنامه واشنگتن پست، در رابطه با مصاحبه‌هایش با دو تن از رهبران صرب بوسنی در سال ۱۹۹۲ برای شهادت به دادگاه احضار شده بود که از این کار سر باز زد. دادگاه با این ادله حق نپذیرفتن شهادت در برابر دستگاه قضایی را بعنوان حفاظت از "حرفه و منبع خود برای خبرنگاران به رسمیت شناخت"، که تا امروز رویه‌ای قضایی بین‌المللی مهمی در شناسایی کار خبرنگاران در مناطق جنگی و حفاظت از داده‌ها و منابع است.</p> <p>برای اطلاعات بیشتر</p> <p>TPIY - Procureur c. Radoslav Brdjanin et Momir Talic (IT-99-36), Décision relative à l'appel interlocutoire 11 décembre 2002</p> <p><a href="http://en.rsf.org/pays-bas-le-journaliste-jonathan-randal-11-12-2002,04500.html" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">http://en.rsf.org/pays-bas-le-journaliste-jonathan-randal-11-12-2002,04500.html</a></p> <p>۱۰- Dictionnaire Paratique du droit Humanitaire – Francoise Bouchet - Saluliner</p> <p>۱۱- Philippe Petit- protection des journaliste dans les zones de conflit arme.</p> <p>۱۲- ترجمه فارسی قعطنامه <a href="http://rsf-persan.org/article17212.html" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">http://rsf-persan.org/article17212.html</a></p> <p>۱۳-Actualisation de la protection des journalistes en mission perilleuse dans les zones de confit- Jean pilippe Petit</p> <p>۱۴ - آمار از سایت سازمان گزارش‌گران بدون مرز</p> <p>۱۵ - همان</p> <p>۱۶- همان</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article4 https://resanesh.net/spip.php?article4 2025-10-09T17:03:20Z text/html fa رضا معینی مجله‌ی آرش <p>سی‌وچهار سال پیش در بهمن ماه ۱۳۶۹، نخستین شماره ماه‌نامه‌ی آرش منتشر شد. مقاله‌ی نخست آن با عنوان« جنگ برای نظمی نوین » گزارشی از جنگ نخست خلیخ فارس بود به قلم من. این روزها بازهم سخن از جنگ برای نظمی نوین است، گویی که پیش از این جهان چنین با همین گفتمان شاهد تباهی جنگ نبوده است. «جهان پیر است و بی بنیاد..» <br class='autobr' /> ۱۷ ساعت پس از پایان مهلت تعیین‌شده از سوی شورای امنیت سازمان ملل برای خروج عراق از کویت، در شبانگاه ۱۶ ژانویه ۱۹۹۱، آمریکا و متحدانش، حمله به عراق را آغاز کردند، و بدین ترتیب بحران (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> / <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot2" rel="tag">مجله‌ی آرش</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L105xH150/arash-1-b7135.jpg?1773244087' class='spip_logo spip_logo_right' width='105' height='150' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>سی‌وچهار سال پیش در بهمن ماه ۱۳۶۹، نخستین شماره ماه‌نامه‌ی آرش منتشر شد. مقاله‌ی نخست آن با عنوان« جنگ برای نظمی نوین » گزارشی از جنگ نخست خلیخ فارس بود به قلم من. این روزها بازهم سخن از جنگ برای نظمی نوین است، گویی که پیش از این جهان چنین با همین گفتمان شاهد تباهی جنگ نبوده است. «جهان پیر است و بی بنیاد..»</p></div> <div class='rss_texte'><p>۱۷ ساعت پس از پایان مهلت تعیین‌شده از سوی شورای امنیت سازمان ملل برای خروج عراق از کویت، در شبانگاه ۱۶ ژانویه ۱۹۹۱، آمریکا و متحدانش، حمله به عراق را آغاز کردند، و بدین ترتیب بحران خلیج (فارس) به «جنگ خلیج (فارس)» تبدیل شد. بدون شک «جنگ خلیج» به‌عنوان یکی از ویران‌گرترین و مرگ‌بارترین جنگ‌ها تا امروز در تاریخ به یاد خواهد ماند. جنگی که هم نمایش بزرگ تکنولوژی پیشرفته و هم نشان این توان در خدمت ویران‌گری و مرگ است.</p> <p>تنها تا ده روز پس از جنگ، عراق سه هزار بار مورد حمله هوایی و بمباران قرار گرفت. طی این ده روز، هر روزه نزدیک به دو هزار هواپیما عراق را بمباران کرده‌اند. طبق آمار پنتاگون فقط در ۲۴ ساعت اول جنگ بیش از ۱۸ هزار تن بمب بر عراق ریخته شده است، یعنی چیزی معادل دو برابر قدرت بمب اتمی که هیروشیما را ویران کرد. عراق اعلام کرده است، که در هر بمباران بیش از ۲۰ هزار نفر مجروح، کشته و بی‌خانمان می‌شوند. از همان آغاز بحران، یعنی اشغال کویت توسط عراق در ۲ اوت ۱۹۹۰، میل به جنگ از سوی دو طرف اصلی جنگ یعنی عراق و آمریکا به شدت ابراز می‌شد.</p> <p>عراق در پی ناکام ماندن «قادسیه»‌اش در جنگ ۸ ساله با ایران، با بحران شدید بازپرداخت وام مواجه بود و قرض ۳۰ میلیارد دلاری‌اش از امارات متحده و کویت و عربستان را باید پرداخت می‌کرد؛ در حالی‌که قیمت نفت روی به کاهش داشت و عراق برای بازسازی اقتصادی، نیاز شدیدی به کمک‌های مالی بیشتری از کشورهای «برادر»ی داشت که اینک جهت بازپرداخت وام‌ها به او فشار می‌آوردند.</p> <p>فکر زنده کردن «صلاح‌الدین ایوبی» فاتح در اورشلیم - متحدکننده عراق و سردار آخرین نبرد پیروزمند اعراب مسلمان با اروپاییان مسیحی در آخرین جنگ‌های صلیبی - تنها راه و چاره‌ای بود که سردار سابق قادسیه برای نجات خود برگزید!</p> <p>از سوی دیگر آمریکا نیز غرق در بحرانی بود که بانکداران بزرگش آن را «پایان رونق اقتصادی» خوانده‌اند. آغاز دهه نود از یک سو اگرچه در هم شکستن بلوک شرق را در پی داشت اما پایان جنگ سرد،‌ پایان سود بازار پرمنفعت تولید و صادرات نظامی آمریکا را نیز به همراه داشت. اروپا روی به اتحاد نهاده بود،‌ وحدت آلمان و گسترش نفوذ بازار مشترک خطر جدی محسوب می‌گشت، و رشد چشمگیر ژاپن به عنوان قدرت رقیب، تردید آمریکا را نسبت به آینده هرچه بیشتر می‌کرد. ضمن آ‌ن‌که اینک نوبت خاورمیانه بود که در تلاطم جهان تغییرات خود را نمایان سازد، اگرچه پایان جنگ ایران و عراق، مساله تامین امنیت خلیج فارس را توسط نیروهای بیگانه بیهوده جلوه می‌داد، اما برای آمریکا و غرب، ناممکن بود که این رگ حیاتی تامین انرژی و سوخت را که بدون شک پایه رشد و رقابت جهانی است، به سادگی رها کنند. <br class='autobr' /> بر این اساس بود که «نظم نوین جهانی» با جنگ در خلیج فارس به جهانیان بشارت داده شد.</p> <p><strong>جنگ کوتاه، جنگ تمیز <br class='autobr' /> </strong></p> <p>به جز عراق همه طرف‌های درگیر در جنگ، پیش از آغاز جنگ و حجتی در دو روز اول آن جنگ را کوتاه‌مدت و تمیز یعنی با حداقل تلفات اعلام می‌کردند.</p> <p>در ظاهر آمریکا و متحدانش با تکیه بر قدرت نظامی که آخرین دستاوردهای علمی و به‌ویژه الکترونیک و انفورماتیک را به خدمت گرفته است و با تجهیزات پشت جبهه‌ای بسیار قوی، طبیعی بود که چنین انتظاری را به جهانیان القا کنند؛ این‌گونه تبلیغات برای همراه‌سازی افکار عمومی و مرعوب ساختن نیروهای ضدجنگ، نیاز اولیه غرب برای تهاجم بود.</p> <p>اما برخلاف این تبلیغات که در روز اول جنگ، پیروزی آمریکا و متحدانش را با نابودی، «تقریبا ۸۵ درصد توان نظامی عراق» اعلام می‌کرد، حمله موشکی عراق به اسرائیل و عربستان و آشکار شدن این‌که بخش عظیمی از توان نظامی عراق هنوز مورد تهاجم قرار نگرفته است، بی‌پایه بودن «جنگ کوتاه تمیز» را برملا ساخت.</p> <p>به تدریج، همه مقامات غربی زمزمه جنگ هفته‌ها و ماه‌ها را به اظهارات رسمی خود تبدیل کردند. در پنج روز دوم جنگ معلوم شد که عراق با ساختن ماکت‌های مصنوعی مانع بمباران مراکز اصلی نیروی هوایی و موشکی خود شده است. و در آغاز هفته دوم جنگ گفته شد کم‌تر از پنجاه هواپیما از ۶۵۰ هواپیمای عراقی نابود شده است.</p> <p>شمار موشک‌های پرتاب‌شده به سوی اسرائیل و عربستان سعودی از ۳۰ گذشته و بنا بر اظهارات «دیک چنی» وزیر دفاع آمریکا و «شون‌مان» وزیر دفاع سابق فرانسه، عراق توان هوایی برای حمله دارد. و مهم‌تر این‌که بمباران باید هفته‌ها به‌طول انجامد؛ بمبارانی که روزانه با پرواز دوهزار هواپیما و ریختن ۹ هزار تن بمب انجام می‌گیرد.</p> <p>سیل آوارگان عراقی که کشور را به قصد کشورهای همجوار و به‌ویژه اردن ترک می‌کنند و اظهارات آنان به عنوان شاهدان عینی و قربانیان بمباران مناطق مسکونی و کشتار عظیم انسانی تایید عملی یاوه بودن جنگ کوتاه و جنگ تمیز است.</p> <p>کشتار و ویرانی با این‌که در عراق وسعت وحشتناکی دارد اما تنها به این کشور منحصر نمی‌شود.</p> <p>موشک‌باران اسرائیل و عربستان توسط عراق، به لحاظ سیاسی از مهم‌ترین وقایع جنگ محسوب می‌شود.</p> <p>از سویی عراق در تلاش برای تبدیل جنگ به جنگ اعراب و اسرائیل است و از این جهت برای ایجاد شکاف در جبهه متحد دشمنانش سود می‌جوید و از سوی دیگر غرب همه تلاش خود را برای آرام نگاه‌داشتن اسرائیل و عدم مقابله به مثل مستقیم و حمله به عراق به کار می‌گیرد (از اهدای کمک‌های مالی تا نصب فوری موشک‌های ضد موشک آمریکایی، تا معامله‌های پشت‌پرده و امتیازاتی چون عدم پذیرش «کنفرانس بین‌المللی» برای راه حل دو کشور) . به قول یک روزنامه‌نگار فرانسوی، هر موشک به اسرائیل، قلب رهبران غرب را بیشتر می‌لرزاند تا اسرائیل را! نیروهای اسرائيل با این‌که اعلام‌ کرده‌اند مقابله به مثل خواهند کرد اما چگونگی و زمان و مکان آن را اعلام نکرده‌اند!</p> <p>ساحل غربی رود اردن و نوار غزه، از همان آغاز جنگ زیر کنترل نظامی قرار گرفت است. در روز دو ساعت برای عبور و مرور فلسطینی‌ها در نظر گرفته شده که این امر موجب معضلات بسیاری برای آنان شده است. منع رفت و آمد، اختلال در کسب و کار و افت شدید درآمدها را به دنبال داشته، ضمن آنکه شیوع بیماری‌های گسترده‌ای را دامن زده است.</p> <p><strong>جنگ مستقیم <br class='autobr' /> </strong></p> <p>از همان نخستین لحظات آغاز جنگ اکثر شبکه‌های تلویزیونی با پخش تصویرهای مستقیم از بمباران و جنگ اصطلاح «جنگ مستقیم» را در مطبوعات و رادیو تلویزیون متداول کردند هرچند که این پخش چنانکه گفته می‌شود «مستقیم» نیست، یعنی قبل از ارائه می‌بایست از زیر تیغ سانسور و کنترل پنتاگون رد شود.</p> <p>تجربه جنگ‌های ویتنام، الجزائر، و … که انعکاس اخبار در واکنش مردم علیه جنگ نقش برجسته‌ای داشت، جبهه متحد و به‌ویژه رهبرش آمریکا را بر آن داشت که از همان آغاز تدابیر و اقدامات معینی برای سانسور اتخاذ کند.</p> <p>گلچین کردن خبرنگاران توسط پنتاگون، کنترل هر خبر قبل از ارسال و پخش، سانسور را به شکل بی‌سابقه‌ای در غرب دامن زده است. چنان‌که چندین خبرگزاری و خبرنگار علیه این اقدامات که آن را خلاف قوانین اساسی کشورهای غربی می‌خوانند به دادگاه‌ها شکایت کرده‌اند.</p> <p>در این میان شبکه تلویزیونی سی‌.ان.ان آمریکا که شبکه‌ای خبری است، رهبری و هدایت گزارش و خبر را در دست دارد. اکثر تصویرها و اخبار مهم توسط این شبکه به دیگر شبکه‌های تلویزیونی جهان ارسال می‌شود. به‌طوری‌که روزنامه‌های فرانسوی به طنز سی‌ان‌ان را دومین برنده جنگ ارزیابی کرده‌اند.</p> <p>سیاست «تک‌امتیازی» پنتاگون و تبلیغات بی‌پایه که هر روز به «تصحیح» یا رد خبر اعلام‌شده قبلی منجر می‌شود، در آغاز هفته دوم جنگ به باد انتقاد گرفته شد. روزنامه‌ها به‌ویژه در این امر که «عدم ارائه خبر صحیح و کامل موجب وحشت بیشتر شده و رواج شایعات ناشی از بی‌اعتمادی را دامن می‌زند» به نوشتن مقالات تند علیه شبکه‌های تلویزیونی به‌ویژه سی‌.ا‌ن‌.‌ان و مسئولانی پرداختند که مدام تحلیل خود را عوض می‌کنند. در این رابطه روزنامه «لیبراسیون» با طرح این‌که «جنگ، شو نیست»، مساله پخش مستقیم جنگ را زیر سوال برد.</p> <p>هم در این رابطه است که پس از هفته اول، پخش اخبار از حالت تهییجی صرف بیرون آمده انتقاد و تحلیل از ابعاد جنگ آغاز شد. هرچند که هنوز سانسور شدید بر مطبوعات و رادیو تلویزیون‌ها به بهانه‌های امنیتی حکم‌فرماست. شاید بتوان گفت دوربین‌ها و مطبوعات و رادیو تلویزیون غربی کم‌تر از بمب‌ها در جنگ شرکت ندارند!</p> <div class='spip_document_9 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center'> <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L370xH267/arashpresanesh-ee1c8.png?1773091383' width='370' height='267' alt='' /> </figure> </div> <p><strong>مخالفت با جنگ<br class='autobr' /> </strong></p> <p>همراه با آغاز بحران، تظاهرات ضد جنگ نیز آغاز شد. از اول ژانویه ابعاد آن گسترش یافت و به ویژه درآغاز جمله ها و جنگ آهنگ آن تشدید شد. تقریبا در همه کشورهای جهان تظاهرات ضد جنگ انجام گرفته است. اما در کشورهای غربی و درگیر به‌ویژه آمریکا، آلمان، فرانسه، ایتالیا تظاهرات مردم هر روز گسترش بیشتری می‌یابد.</p> <p>سانسور گسترده گرچه مانع پخش خبر دقیق و واقعی این حرکات وسیع و اعتراضی می‌شود اما نتوانسته است از ابعاد آن بکاهد. در آلمان که گسترده‌ترین حرکات اعتراضی صورت می گیرد، تقریبا همه نیروهای اپوزیسیون به خیابان آمده‌اند. اگرچه سوسیالیتست‌های فرانسه و ایتالیا و اسپانیا با جنگ همراهند اما در آلمان این امر به دلیل در اپوزیسیون قرار گرفتن سوسیال دموکرات‌ها برعکس است. در فرانسه ابتکار حرکات اعتراضی علیه جنگ توسط «امضای ۷۵» نفر که کمیته‌ای مرکب از ۷۵ نفر از روشنفکران و هنرمندان و احزاب چپ است، صورت گرفت.</p> <p>در خاورمیانه تظاهرات و اعتراض، ابعاد خاصی به خود گرفته است، در کشورهای عربی ایجاد کمیته‌های همبستگی، کمک‌رسانی و حتی داوطلب برای شرکت در جنگ در همان روز اول شروع شد.</p> <p>در این رابطه گروه‌های بنیادگرا و متعصب اسلامی در الجزایر، تونس، و اردن، روز به روز رشد بیشتری می‌کنند. جبهه نجات اسلامی در الجزایر، اخوان المسلمین در اردن، جهاد اسلامی در تونس، لبنان و مصر در حمایت از عراق و علیه دخالت «کفار» اعلام جهاد کرده‌اند.</p> <p>در کنار راه‌پیمایی‌های مسالمت‌آمیز، حمله به مراکز دولتی و حتی غیردولتی غربی در سراسر جهان گسترش یافته است. در ترکیه، لبنان، یونان، الجزایر، ایتالیا،‌ تونس، شیلی، پاکستان، مراکش، و … دفاتر ناتو، کنسول‌گری‌ها، سفارت‌خانه‌ها، آژانس‌های مسافرتی و غیره، مورد حمله نیروهای مختلف ضدامریکایی قرار گرفت.</p> <p>«نظم نوین جهان»‌ که با جنگ آغاز شده است تاکنون جز کشتنار و مصیبت و ویرانی چیزی دیگر نداشته است. دمکراسی غرب هم خود را از درون با اعمال سانسور و محدود کردن آزادی و رای مردم به مخاطره افکنده و از سوی دیگر در منطقه خاورمیانه آن‌چه را که تقویت کرده، نظامی‌گری رشد بنیادگرایی اسلامی، پان اسلامیسم و پان عربیسم بوده است. آلوده کردن محیط زیست، رشد نیروهای ضد دموکراسی، و نظامی‌گری، می‌تواند مادر «نظم نوین جهانی» باشد؟!‌</p> <p>۲۲ بهمن ۱۴۰۳</p></div>