رسانش

«چچنی سازی»: راهبرد تبدیل واخواهی دموکراتیک به جنگ داخلی

admin — 2026-02-06T11:25:16Z

برخی رژیم‌های اقتدارگرا فراتر از تلاش برای سرکوب معترضان، راهبرد آگاهانه‌ای را برای سوق دادن جنبش‌های دموکراتیک به سوی خشونت و جنگ‌داخلی به کار گرفتند. در این فرآیند که می‌توان آن را «چچنی‌سازی» (Tchétchénisation) نامید، نظام‌های اقتدارگرا شهروندانی را که خواستار حقوق بنیادین خود هستند با کاربرد خشونتی تمام‌عیار وادار به رویایی مسلحانه و به شورشیان مسلح تبدیل می‌کنند تا واخواهی جنبش دموکراتیک را به جنگی داخلی و سرکوب معترضان را به‌نام «مبارزه با تروریسم»، «عوامل بیگانه» و … در درون کشور و در چشم جامعه جهانی توجیه کند.

پس از فروپاشی کشورهای بلوک شرق در آغاز سال‌های دهه‌ی نود میلادی، نسیمی از آزادی و حقوق بشر بر جهان وزیدن گرفت. از اروپایی مرکزی و شرقی تا کشورهای آمریکای لاتین و آفریقایی بسیاری از نظام‌های دیکتاتوری فرو افتادند و دولت‌های تازه استقلال یافته بر نقشه‌ی جهان افزوده شدند. به‌کارگیری سازوکارهایی چون شناسایی حقوق فردی قربانی‌ها، حقوق ملیت‌ها، پایان دادن به بخشودگی از مجازات و صلاحیت جهان‌روایی قضایی و… در حقوق بین‌المللی، بازشناخته شدند. اما «عصر طلایی» حقوق بشر با منافع بسیاری از قدرت‌های جهانی سازگار نبود. در کوتاه زمانی دوباره سرکوب خشونت‌آمیز واخواهی جامعه مدنی و جنبش‌های دموکراتیک آغاز شد و نسیم آزادی به طوفان درگیری‌های مذهبی، قومی، منطقه‌ای تبدیل شد. الجزایر، روندا، یوگسلاوی سابق و چچنی نخستین نمونه‌های کابوس‌ در آستانه قرن جدید بودند. پس از یازده سپتامبر ۲۰۰۱، جهان وادار به چشم پوشیدن ازدست‌یافتن به رویای صلح و آزادی و حقوق بشر شد و شبحِ جنگ دائمی آسمان جهان را فرا گرفت.

در این میانه الگوی ویژه‌ای از سرکوب آشکار شد. برخی رژیم‌های اقتدارگرا فراتر از تلاش برای سرکوب معترضان، راهبرد آگاهانه‌ای را برای سوق دادن جنبش‌های دموکراتیک به سوی خشونت و جنگ‌داخلی به کار گرفتند. در این فرآیند که می‌توان آن را «چچنی‌سازی» (Tchétchénisation) نامید، نظام‌های اقتدارگرا شهروندانی را که خواستار حقوق بنیادین خود هستند با کاربرد خشونتی تمام‌عیار وادار به رویایی مسلحانه و به شورشیان مسلح تبدیل می‌کنند تا واخواهی جنبش دموکراتیک را به جنگی داخلی و سرکوب معترضان را به‌نام «مبارزه با تروریسم»، «عوامل بیگانه» و … در درون کشور و در چشم جامعه جهانی توجیه کند. و افسوس که این توجیه در جامعه‌ی جهانی پذیرفته شده است. در مبارزه‌ی بر حق علیه تروریسم، بیشتر برآمده از چچنی‌سازی‌ها در خاورمیانه، بسیاری از دمکراسی‌ها به قانون‌گذاری‌های بازدارنده روی‌آوردند که به محدود شدن آزادی‌های بنیادین انجامیده است. بازپس‌نشینی از ارزش‌های دموکراتیک و حقوق بشری در مهد‌های دمکراسی دستاویزی شد برای کشورهای تمامیت‌خواه تا به‌نام مبارزه با تروریسم آزادی‌خواهان را سرکوب کنند.

(ویرانی گروزنی (تصویر آزاد

پایه‌های راهبرد چچنی‌سازی
چچنی‌سازی تنها سیاست دیرین جدایی انداختن میان مخالفان و ناتوان کردن آن‌ها نیست. این راهبرد حتا با جنگ‌های داخلی پیشین نیز متفاوت است. سازوکاری برای ایجاد وضعیت آشوب، برهم‌زدن نظمی اجتماعی و آسیمه‌سری در میان گروه‌های گوناگون جامعه است با هدف به‌ بن‌بست کشاندن هر واخواهی دموکراتیک و حق‌طلبانه ودگرگشتن به سود همگانی. برای انجام این شوم‌کاری لازم است نخست، از جنبش دمکراتیک حقانیت‌زدایی شود. رژیم از همان نخستین فریادهای دگرگون‌خواهی، معترضان را «عوامل بیگانه»، «اجیرشدگان» یا «تروریست‌ها» می‌نامد. هدف از این کار، منزوی کردن جنبش در افکار عمومی و جلوگیری از هرگونه همبستگی جهانی است. دوم، ناگزیر کردن معترضان به نظامی‌گری است. رژیم با به‌کارگیری تک‌تیراندازها، تانک‌ها و توپخانه‌های سنگین علیه جمعیت غیرمسلح، تنها به دنبال ایجاد وحشت نیست؛ بلکه می‌کوشد معترضان را برای حفظ بقای خود به استفاده از سلاح وادار کند. با شلیک نخستین گلوله از سوی معترضان یا ماموران رخنه‌کرده در میان معترضان قدرت حاکم همزمان با کشتار بیشتر اعتراض را یک شورش مسلحانه اعلام می‌کند. سوم، به افراط‌گرایی سوق دادن با ایجاد نبودش بدیل دموکراتیک است. این ترفند تاریک‌ترین ستونِ سرکوب است. رژیم روزنامه‌نگاران، روشنفکران و وکلای دادگستری و کنش‌گران جامعه مدنی را هدف قرار می‌دهد. با زندانی کردن یا ترور آن‌ها، تنها نیروهای رادیکال و تندرو در میدان باقی می‌مانند. اینگونه جنگ داخلی آغاز می‌شود. زنجیره‌واری خشونت سراسری در وضعیت آشوب و اتمیزه شدن جامعه مدنی خواست‌های گاه بر‌حق گروه‌های اجتماعی در نبود بستری برای پیش‌کشیده شدن و گفتاورد به ستیزه‌گری میان آن‌ها بدل می‌شود. زور‌مداری و افراطی‌گری، جامعه‌ی به گرداب وحشت و فاجعه فرو افتاده را فرسنگ‌ها از نخستین واخواهی‌های دموکراتیک و حق‌طلبانه دورمی‌کند. اینگونه تنها پایان آشوب و فاجعه و جنگ به خواست اصلی جامعه تبدیل می‌شود.

(جنگ در گروزنی (تصویر آزاد

چچن نخستین آزمایشگاه ۱۳۷۵-۱۳۸۸
در ۱۳۷۰ و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ۱۵ جمهوری این اتحاد ِ اجباری به استقلال دست یافتند. بخش اصلی رهبران این جمهوری‌ها کادرهای رهبری پیشین اتحاد جماهیر شوروی بودند و در بیشتر این جمهوری‌ها گذار کمابیش صلح‌آمیز بود و در شماری دیگر، از آن میان تاجیکستان جنگ داخلی ویرانگری کشور را فراگرفت. جمهوری خودمختار چچن نیز پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی خواهان استقلال کامل کشور خود بود. در آغاز تشکلی به نام کنگره ملی چچن به رهبری «جوهر دودایف»، ژنرال سابق نیروی هوایی شوروی، با خواست‌های ملی‌گرایانه، حقوق شهروندی و حق تعیین سرنوشت، جنبش استقلال‌خواهی را هدایت و جمهوری مستقل چچن را اعلام کرد. در این دوره، اسلام تنها نشانی از یک هویت فرهنگی بود و به هیچ‌عنوان چون پروژه‌ای سیاسی برای اجرای احکام شرع پیش کشیده نمی‌شد. پاسخ مسکو به این خواست جنگ با مشت آهنین بود. از ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۶، جنگ نخست میان روسیه و چچن با خسران جانی و ویرانی فراوان در آشکار با امضای پیمان صلح میان بوریس یلتسین رییس‌جمهور وقت روسیه و جوهر دادایف رییس‌جمهور چچن، پیروزی کوتاه‌زمانی را به‌بار آورد. اما جنگ به‌راستی پایان نیافت. سیاست کرملین از یک سو حمایت از وابستگان به خود، شبه نظامیان قدرتمند موسوم به «قدیروسکی» ( وابستگان احمد و رمضان قدیرف) و از سوی دیگر تقویت رادیکال‌ترین جناح اسلام‌گرایان در برابر ملی‌گرایان بود. اینگونه جوهر دودایف و بسیاری از رهبران سیاسی و نظامی جمهوری به شکل هدفمند بدست روس‌ها کشته شدند. همزمان ادامه‌ی عملیات‌های نظامی ویرانگر، کشتار غیرنظامیان در بمباران‌های گسترده و بازداشت‌های جمعی و شکنجه، به ویژه جوانان ِ بیشتر غیرمذهبی را به سوی اسلام‌گرایان افراطی سوق داد که می‌توانستند عملیات نظامی بزرگ و انتقام‌گریانه انجام دهند. مسکو پس حذف دادایف، همچنان در برابر «اصلان مسخادوف» و جانشین وی، بر فعالیت‌های رو به رشد اسلام‌گراهای افراطی جنبش «شامل باسایف»، چشم بست تا این رئیس‌جمهور میانه‌رو نیز در بن‌بست قرارگیرد و در آخر هم او را ترور کرد.

در این میان داوطلبان موسوم به «عرب-افغان‌ها» که پیشتر در افغانستان جنگیده بودند به رهبری «سامر صالح عبدالله السویلم - ابن الخطاب» (فرمانده سعودی‌تبار) با حمایت مالی شبکه‌های سلفی و بنیادهای مذهبی دولتی و غیردولتی از عربستان سعودی و کشورهای حاشیه خلیج فارس وارد منطقه شدند. اینگونه افراط‌گرایان سلفیست جایگزین جنبش ملی‌گرایان سنتی چچن شدند. ولادیمیر پوتین نخست وزیر تازه منصوب شده، کارگزار قدرت‌گیری جنبش اسلامی چچن و تبدیل آن در پی بیعت با القاعده به « امارت اسلامی قفقاز» شد. این افراط‌گرایان فتوای مباح بودن خون غیرنظامیان روس را صادر کردند و عملیات‌های تروریستی هولناکی چون گروگان‌گیری مدرسه و بیمارستان را با کشتار شهروندان انجام دادند. آقای پوتین که از همان آغاز معترضان را بدون تفکیک با برچسب «عوامل بیگانه» و «تروریست» حقانیت‌زدایی می‌کرد، از دل جنگ هیولای افراط‌گرایی اسلامی را به‌وجود آورد و تقویت کرد و سپس مدعی شد که نه با یک ملت، که با تروریسم جهانی می‌جنگد. در آخر پس از کشته شدن نزدیک به صد هزار تن و ویرانی بسیاری از شهرهای چچن به ویژه پایتخت آن گروزنی، روسیه آقای رمضان قدیرف، سردسته‌ی شبه نظامیان هراس‌افکن ِ قدیروسکی را رییس‌جمهور دست‌نشانده‌ی خود کرد که همچنان قدرت را در دست دارد.

(ویرانی سوریه (تصویر آزاد

چچنی سازی در سوریه، یمن و لیبی
در سال ۲۰۱۱، فرجام سرکوب واخواهی دموکراتیک در سوریه چنان گردابی پُر از تباهی به بار آورده است که امروز «سوریه‌ای شدن» هم‌مانندی برای نام چچنی‌سازی است. رژیم بشار اسد از همان آغاز نخستین اعتراض‌های مسالمت‌آمیز و فرا قومی و مذهبی مردم در حمص، درعا و دمشق را با رد هرگونه گفتگو با سرکوبی خشونت‌آمیز و بی‌رحمانه‌ پاسخ داد. رژیم می‌دانست که گستردگی و خواست‌های آزادی‌خواهانه‌ی معترضان پایان نظام استبدادی است و همچنین می‌دانست که خشونت‌باری پُرشقاوت چنین سرکوبی به درگیری مسلحانه خواهد انجامید. از همان آغاز راهبرد «یا من یا تباهی جنگ » نشان از بی‌چون‌و‌چرا بودن حفظ قدرت به هر بهایی برای دولت بشار بود. مخالفت با سرکوب و سپس جدا شدن بخشی از نظامی‌های از پیکره‌ی ارتش و به وجود آمدن ارتش آزاد سوریه رسمیت بخشیدن به جنگ داخلی بود که دولت بشار آغاز کرده بود. در همان نخستین سال رژیم بشار همزمان که زندان‌ها را از کنش‌گران جامعه مدنی پُر می‌کرد، ده‌ها جهادی خطرناک را از زندان صیدنایا آزاد کرد. این آزادشدگان هسته‌های نخستین «جبهه النصره» را با همیاری کشورهای عرب خلیج‌فارس تشکیل دادند که بعدها بسیاری آن‌ها به «داعش» پیوستند. جمهوری اسلامی حامی همیشگی دیکتاتور سوریه پاسداران « مدافعان حرم‌» را به حمایت از ارتش بشار گسیل کرد. اسد جامعه جهانی را در برابر یک دوراهی گمراه کننده قرار داد: «یا بقای من، یا خلافت بربرها و تروریست‌ها». تجربه‌ی سوریه اما در چچنی‌سازی یک گام به‌پیش بود! جنگ داخلی به‌گونه‌ای بی‌پیشینه سوریه را به میدان جنگ نیابتی جهانی تبدیل کرد. در این جنگ دست‌کم یازده کشور از آن میان ایالات متحده آمریکا، انگلستان، فرانسه، آلمان، روسیه، عربستان سعودی، امارات متحد عربی، قطر، ترکیه ایران، اسرائیل دخالت داشتند. "این جنگ بر اساس گزارش دیده‌بان حقوق بشر سوریه (OSDH) به مرگ بیش از ۵۱۱ هزار تن انجامید. افزون، بیش از ۱۳ میلیون سوری مجبور به ترک خانه‌های خود شدند که معادل نیمی از جمعیت کشور پیش از جنگ است." در آخر و امروز پس از ده سال جنگ، به قدرت رسیدن احمد شرع یکی از رهبران گروه‌هایی افراطی پیشین، واخواهی دموکراتیک معترضان به بسنده کردن به پایان جنگ و ویرانی انجامیده اما همچنان جنگ و کشتار در سوریه ادامه دارد است.

(چنگ لیبی (تصویر آزاد

یمن و لیبی و سودان، نمونه‌های دیگری از این تباهی هستند. « میدان» ‌های گرد‌هم‌آیی معترضان در این کشورها به میدان جنگی تبدیل شد که همچنان ادامه دارد. بدون شک هر کدام از این کشورها ویژه‌گی‌های خود را دارند اما در یک شناسه مشترکند، آغاز جنگ داخلی با سرکوب خشونت‌بار و هدفمند معترضان آغاز شده است و سپس به جنگ داخلی کشیده شده است. گونه‌ی کشورهای که پس از دخالت نیروهای آمریکایی و اروپایی به جنگ داخلی کشیده شده است با همه خسران‌ و تباهی و هم‌خویشی در نافرجام بودن دستیابی به دمکراسی اما متفاوت از سیاست چچنی‌سازی است. سرنوشت این کشورها که جنگ در آن‌ها جریان دارد همچنان ناپیداست.

(بازی کودکان در لیبی (تصویر آزاد

رسانه‌ها و خبرنگاران و چچنی‌سازی
نخستین قربانی جنگ حقیقت است و پایبندان به روایت‌گری حقیقت ِ جنگنخستین قربانیان جنگ‌سالاران هستند. در چچنی‌سازی رسانه‌ها نقشی بنیادین ایفا می‌کنند. « رسانه‌های کین‌پراکن» برای نخستین بار در همین جنگ‌ها به‌وجود آمده‌اند. « در شرایط بحرانی، ناآرامی یا جنگ، اطلاعات نادرست و پروپاگاندا همواره برای بسیج کردن توده‌ها و فریب دادن دشمن مورد استفاده قرار گرفته‌اند. اما امروزه رسانه‌ها بسیار پیچیده‌تر از گذشته شده‌اند و «شستشوی مغزی» جای خود را به «رسانه‌های کشتارگر» واقعی داده است. در آفریقا، خاورمیانه یا جمهوری‌های اتحاد جماهیر شوروی سابق، ارگان‌های مطبوعاتی آشکارا برای فراخوان به نفرت و خشونت به کار گرفته می‌شوند.» در جنگ‌های داخلی به دلیل جنگ افزار شدن رسانه‌ها به‌دست دیکتاتورها و جنگ‌سالاران داخلی و خارجی، اتمیزه شدن جامعه و تباهی برآمده از ویرانی و بیکاری، بی‌بهره بودن روزنامه‌نگاران از حفاظت داخلی و حقوق بین‌المللی آن‌ها می‌تواند بانی آسیب‌های جدی بر جامعه و خود شوند. با آن‌که جنگ میدان کشتار روزنامه‌نگاران است اما در سه دهه‌ی گذشته‌ی بیشترین آسیب‌ها به رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران در پی جنگ‌های داخلی به وجود آمده است. در چچن بیش از ۶۰ روزنامه‌نگار و همکار رسانه‌ای کشته و ده‌ها رسانه ویران شدند. در سوریه بیش از ۷۰۰ روزنامه‌نگار و شهروند روزنامه‌نگار کشته وده‌ها تن ناپدید و به گروگان گرفته شدند و شمار رسانه‌های ویران شده از صد گذشته است. جنگ داخلی همچنان در یمن و لیبی و سودان قربانی می‌گیرد، تا امروز بیش از صد روزنامه‌نگار و همکار رسانه‌ای در این کشورها کشته شده و صد‌ها رسانه از کار بازمانده و ویران شده اند. تباهی چچنی سازی به کشتار و زندان و فرار روزنامه‌نگاران خلاصه نمی‌شود. ناگوار شدن وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، گسترش بیکاری و فقر، وادار شدن روزنامه‌نگاران به همکاری با رسانه‌های کین‌پراکن یا خارجی با پذیرش تبعیض و تحقیر آشکار را به همراه دارد. در بسیاری از این کشورها روزنامه‌نگاران که از رسانه‌های مستقل محروم هستند، باید در موقعیت « راهنما» یا چون خبر‌رسان برای خبرنگاران و رسانه‌های خارجی کار کنند آن نیز بدون دستمزد ثابت و بیمه و بدون هیچ حفاظت و حمایتی در میدان جنگ باقی بمانند. فهرست این روزنامه‌نگاران قربانی شده بلندتر از کشته شدگان است.

سرچشمه‌ها :
https://shs.cairn.info/revue-etudes-2005-9-page-161?lang=fr
https://www.amnesty.ch/fr/sur-amnesty/publications/magazine-amnesty/2008-3/tchetchenie-disparitions
https://rsf.org/fa/%D8%A8%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%A2%D9%A0%D9%A1%D9%A1
https://graphics.france24.com/syrie-guerre-chronologie/
https://rsf.org/sites/default/files/rsf_drupal7/rsf_bilan_moyen_orient_2011_fr-2.pdf
https://rsf.org/fr/recherche?text=Tch%C3%A9tch%C3%A8ne&page=0
https://rsf.org/fr/syrie-le-prix-de-dix-ans-de-guerre-pour-les-journalistes

سیاست ِ فراموشی اخلاق در تاریخ

admin — 2025-10-20T22:55:17Z

کمال رفعت صفایی شاعر تبعیدی در مجموعه 'در ماه کسی نیست'، می‌پرسد "چه شد که کشتی ما بر سنگ نشست؟" کمال تنها از کشتی حکومت نمی‌گوید، پرسش او از ما نیز هست، راست این است که کشتی همه‌ی ما موافق و مخالف این حکومت بر سنگ نشسته است. باید شجاعت داشت و پذیرفت و همزمان بر چرایی و چگونگی به گل نشستن کشتی‌مان اندیشید. انگار نادرستی است که می‌گویند انقلاب چیزی را تغییر نداد! تنها شیخ را به جای شاه گذاشت. این راست است که خودکامگی سلطنت با خودکامگی نهاد پُرشرتر روحانیت جایگزین شد. اما انقلاب اسلامی دگرگون کننده‌ترین انقلاب جهان شد. مهمترین دستاورد‌ش به کابوس بدل کردن رویاهای زیبای دگراندن به بهتر ِ میلیون‌ها ایرانی در بیداری بود. کمال از ویران شدن این رؤیاها می‌گفت.
این مقاله پیشتر در سال ۱۳۹۴ در دوماهنامه‌ی میهن منتشر شده است

بنیان‌گذار این نظام از دل سکوت و خاموشی و بر بستر ناآگاهی تاریخی سر برآورد. بنا بود با حکومت اسلامی‌ " همه شئون جامعه را اسلامی و معنوی کند." امروز جانشین ایشان پس از ٣٨ سال حکومت‌داری در هر سخنرانی خود شکست وعده آیت‌الله خمینی را آشکارگویی می‌کند. خبرها و گفته‌های مسوولان نظام نیز که از تیغ سانسور و خط‌های قرمز می‌گذرند و در روزنامه‌های رسمی منتشر می‌شوند، گفته‌های رهبر جمهوری اسلامی را تأیید می‌کنند. جامعه ایران نه تنها به سوی معنویت پیش نرفته است که در حال فروپاشی‌ست. فروپاشی سیاسی، اقتصادی و به ویژه اخلاقی.

امروز می‌دانیم که بخشی از آن رؤیاها، آرزوهایی غیر واقعی بودند که از ژرفای نادانستن‌های ما از تاریخ برخاسته بودند. ولی همه‌ی رؤیاها و آرزوهای ایرانی‌ها برای بهتر و آزادتر زیستن افسانه نبود و نیست. اگر هزار بار هم این آرزوها را در لجن‌زار تمامیت‌خواهی با هزار آیه‌ی یأس و نهیب فریب‌‌کارانه‌ی انتخاب میان "مطلوب و ممکن" آلوده کنند، هنوز هم این رویاها تنها امید برای زندگی انسانی و ساختن جامعه‌ای آزاد و آباد و دمکراتیک هستند.
پرسش این است که چگونه این حکومت توانست رؤیاهای میلیون‌ها انسان را در بیداری‌شان به کابوس بدل کند؟ چه شد و یا چرا در لجن‌زاری که این نظام به‌نام معنویت ساخته است همه آن رویاها را فراموش کرده‌ایم؟ پرسش این است: آیا ایستایی ما در این تنگنای تباه، تداوم چیرگی ِ گفتمانی شکست‌خورده نیست که به جای زندگی مرفه و معنوی، فقر، فساد و فحشا را در جامعه حاکم کرده است؟ به گمان من، متأسفانه امروز نه تنها بسیاری از ما آن رؤیاها را فراموش کرده‌ایم که شماری نیز گفتمان تباهی را پذیرفته‌ایم.

عکس از زنده‌یاد عباس

سی و هشت سال زمان کمی نیست تا حکومتی بتواند حافظه‌ها را پاک کند و رؤیا‌های زیبا و زمینی را با نماز وحشت جایگزین کند. آنهم حکومتی ایدئولوژیک که برای به سکوت وادار کردن و سانسور و سرکوب و به ویژه پیشبرد سیاست ِ فراموشی، بر زرادخانه‌ای هزار و چهارصد ساله از فقه و فتوا و احکام شرعی متکی است.
حرف تازه‌ای نیست اگر بگوییم سکوت مادر فراموشی‌ست و سانسور در خدمت به سکوت وادار کردن و سپس چیره کردن فراموشی است. آمار دقیقی از شمار مجله‌ها و کتاب‌های منتشر شده از فردای انقلاب تا نخستین خرداد سرکوب در سال ١٣٥٨ که توقیف‌‌ها و کتاب سوزان‌ها آغاز شد، در دست نیست. اما هنوز هم این دوره‌ی کوتاه از آزادترین لحظه‌های تاریخی میهن ماست. روزی شاید آماری کامل از همه ان کتاب‌ها و روزنامه‌های که توقیف و خمیر کردند و یا سوزاندند و یا ما خود سوزندانم تا مدرک جرم نشوند! برای ثبت فاجعه به دست آید. به هر روی این آغازی بر فراموشی بود.
این آغاز بر بستر خودکامگی پیش رفت که روایت رسمی شاهنشاهی را تاریخ کرده بود و هر آنچه در تاریخ که نامی از شاهان در آن نبود، تاریخ نمی‌دانستند و سانسور می‌کردند. در روزهای انقلاب ناگزیر تاریخ فراموش شده با «به یاد آر‌های» افسانه‌ مانند پُرشور توام شد و شتابان با سیاست‌ورزی از خیابان‌ها گذر کرد. این نگاه به تاریخ لحظه مانند در دوران پر جوش و خروش گذار از سال‌ها خاموشی و فراموشی نمی‌توانست ژرف و همراه با اندیشگی باشد. تهییج دستور روز بود و تامل و افسانه‌زدایی در میان شور و همهمه‌های خیابانی که تر و خشک را با هم می‌سوزاند ناممکن. اینگونه "قرص مه را قرص نان" پنداشتیم.

فراموشی ِ تاریخ خودخواسته نیست. تحمیلی است بر جامعه در خدمت پیشبرد سیاستی پیدا که منافع قدرت حاکم را تامین می‌کند. برای پیشبرد آن نیاز به سیاستی نظامند است. سانسور تنها یکی از کارپایه‌های این سازوکار است.
این درست است که گسترش ابزارهای ارتباط جمعی و رسانه‌های مدرن امکان سانسور به گونه‌های کهن را کمتر کرده‌اند، اما سانسور تنها قلم شکستن و حذف واژه و عبارت در روزنامه و کتاب و یا به سکوت وادار کردن روزنامه‌نگاران و نویسندگان منتقد نیست، یا در اصل تنها کارکردش مهار آگاه‌گری در جامعه نیست. ممیزی تنها بخش پیدای کوه یخ سانسور است. اصلی‌ترین کارکرد سانسور هدایت جامعه در چارچوب گفتمان نظام حاکم است. این کارکرد در همه‌ی نظام‌های تمامیت‌خواه وظیفه و ابزاری یگانه داشته است. سانسور را پروپاگاندا به فرجام می‌رساند، اولی هر بازگفت و تصویر دیگر از حقیقت را حذف، و دومی با ساختن تصویری تحریف شده از حقیقت برای روایت رسمی قدرت، گفتمان‌سازی می‌کند.

پروپاگاندا را نخستین بار پاپ گری‌گوار پانزده و کلیسای کاتولیک در پایان قرن هفده، برای برانگیختن و تبلیغ مذهب مسیحی استفاده کرد. هر چند مفهوم امروزی آن و به ویژه در قرن بیستم دگرگون شده است، اما کارکرد پروپاگاندا در نظام جمهوری اسلامی با آنچه پیروان پاپ به پیش بردند هم‌خوانی بیشتری دارد. "ساختن پیکانی چوبین هم برای متقاعد کردن و هم سرکوب و سانسور سخن آزاد. "

والدمار گوریان نظریه پرداز نام‌دار تمامیت‌خواهی در کتابی به این نام، در باره دو گونه‌ حکومت توتالیتر نازیسم و کمونیسم نوشته بود "جنبش‌های توتالیتر جای خدا و نهادهای مذهبی را گرفته و رهبرانشان به مرتبه خدایی رسانده می‌شوند. تظاهرات توده‌واری که به راه می‌اندازند آیین‌های مقدس به شمار می‌آیند. و تاریخ جنبش به تاریخ قدسی رستگاری بدل می‌گردد. چنین تبلیغ می‌شود که دشمنان و خائنان همان گونه که شیطان می‌کوشد خادمان مدینه الاهی را نابود کند، هیچ گاه از مانع تراشی در راه رسیدن به هدف موعود باز نمی‌ایستند. در این حکومت‌ها علاوه بر مناسک و ضوابط مقدس، اعتقادات جزمی و تغییرناپذیر و اطاعت کورکورانه و لعن مرتدان با استناد به حقیقت مطلق انجام می‌شود. این حقیقت مطلق را رهبران جنبش کشف و ابلاغ می‌کنند."
جمهوری اسلامی ایران همه‌ی این مشخصات مقدس و الهی را با استفاده ابزاری از مذهب شیعه در خود دارد. اما برای حاکم کردن گفتمان حاکم و اثرمندکردن سانسور و پروپاگاندا، در جامعه باید فضایی یاری‌دهنده نیز به وجود آورد. کارکرد پروپاگاندا نه پذیرش دمکراتیک که ناچارکردن به پذیرش سکوت در برابر روایت رسمی‌ست. و این تنها با هراس‌افکنی در جامعه ممکن است.

این وحشت همگانی در نظامی توتالیتر امری " طبیعی" است. من پیشتر هم نوشته‌ام و بر این باورم که نظام جمهوری اسلامی، توتالیتاریسم را هم گامی به پیش برد در نظام شیعه حاکم بر ایران که رهبرش جانشین رسول خدا و امامان بر روی زمین است، "دشمن و خائن" دشمن خدا نیز محسوب می‌شود. نظام یعنی امام و امت‌اش، کسی که از صف امت خارج شود، از "دین" خروج کرده است. در نظام جمهوری اسلامی با اتکا به قانون شرعی هیچ ‌کس "حق" ندارد از "کافر، مرتد، ملحد، منافق و محارب" دفاع کند. اگر در حکومت‌های توتالیتاریستی پیشین شهروندان نسبت به مواضع‌شان در برابر حکومت از " دشمن" به شهروند درجه یک و دو تقسیم می‌شدند، در نظام اسلام حکومتی، از آغاز جز امت ِ شیعه، که شریک در تقسیم غنائم است، "شهروند" دیگری وجود ندارد. دیگران حتا حق گور و سوگ هم ندارند.
گفتمان دشمن‌سازی نظامند در خدمت ایجاد فضای ترس و هراس است. دشمن ساخته می‌شود تا با نسبت نزدیکی و دوری از او جامعه به گروه‌های متخاصم تقسیم شود و این گروه‌ها در برابر هم قرار گیرند و در سرکوب همدیگر شریک شوند و یا دست کم در برابر سرکوب دیگران سکوت کنند. هر کس که تعریف و تفسیر نظام حاکم و به ویژه رهبران خدا مانند آن را نپذیرد، همدست دشمن است. دشمن کسی است که با « ما» نباشد. همه‌ی نظریه‌های افراط‌گرایانه، از این اصل تبعیت می‌کنند " آنکه با من نیست بر من است." در نهایت دشمن همان جامعه است، که باید سرکوب شود و با سرکوب هر پاره دیگر پاره‌ها «عبرت» ببینند. در یک کلام هراس‌افکنی با دشمن‌سازی پیاپی برای همراه کردن جامعه با سکوت و همدست کردن آن‌ها در جنایت است.
برای به "همدست" تبدیل کردن مردم و گماردن آن‌ها علیه هم و دست‌کم به سکوت وادار کردن‌شان در برابر رفتارهای غیر انسانی نسبت به دیگر افراد جامعه لازم نیست همه را تک‌تک تهدید و یا زندانی کرد. آمار شگفت‌آور زندانیان سیاسی و اعدام‌ها در جمهوری اسلامی به ویژه در دهه نخست پس از انقلاب که زندان‌هایش شانه بر اردوگاه‌های مرگ در آلمان و کار اجباری در شوروی می‌زند، برآورده کردن خواست سکوت و فراموشی به انزوا راندن مردمی‌ست که نه تنها از وحشت زندان و شکنجه و اعدام که از طرد شدن و مواجه با ممنوعیت‌های گوناگون، در برابر آزارگری‌های سکوت می‌کنند و از هم می‌گریزند و گاه علیه هم نیز اقدام می‌کنند. فرجام اصلی اما تنها این نیست. در سایه شمشیر عریان وحشت "آنکه با ما نیست" یا باید حذف شود و یا هم‌رنگ امت، بخشی از جامعه سرکوب می‌شود و بخش دیگر وحشت زده متقاعد و همراه حکومت می‌شوند. با حاکم شدن گفتمان و روایت رسمی، جامعه از باهم بودن و اخلاق‌هایی که ارزش‌های جمعی و جهان‌روا هستند، نخست فاصله می‌گیرند و سپس آن‌ها به فراموشی می‌سپارد. در مرحله پسین که دیگر چیزی از تاریخ و حافظه جمعی نمی‌ماند، بر هم بودن و "ارزش‌های" نفرت‌پراکنی و کین‌آفرین تحمیل شده از سوی قدرت را می‌پذیرد.

عکس از عباس

سیاست فراموشی با فراموشی تاریخ و گذشته معیارهای اخلاقی جهان‌روا را با "ارزش‌های" خود ساخته جایگزین و بر جامعه تحمیل می‌کند. یک‌دست کردن جامعه در پی سال‌ها حکومت‌داری در عمل بی‌اخلاقی را گسترش می‌دهد. باید دانست که مخالفان نیز در این روند هم از سرکوب مستقیم آسیب می‌بینند و هم از جامعه یک‌دست تأثیر می‌گیرند.

افزون بر مانندگی‌ها دو ویژه‌گی متفاوت جمهوری اسلامی را نیز باید برشمرد. نخست شکل ملوک‌الطوایفی حاکمیت در جمهوری اسلامی است که از گروه‌هایی گردآمده پیرامون بیت‌ها و افرادی دارای منافع اجتماعی و اقتصادی تشکیل شده‌اند. نخستین تشکل سراسری که سپس اعضای آن پس از انقلاب حکومت را به‌دست گرفتند، «موتلفه‌های اسلامی» بود، گروه‌هایی بسیار متنوع و پراکنده اما متحد! جمهوری اسلامی از آغاز حکومت موتلفه‌ای‌های هستند که با وجود آنکه اشتراک منافع و مصلحت حفظ قدرت، در کنار هم بودن همه این گروه‌ها را تعریف می‌کند، اما همزمان منافع ویژه و برای داشتن سهم بیشتر در قدرت و بهره بردن از رانت‌های بیشتر گاه در جنگ قدرت یکپارچگی حکومت مقتدر را به پرسش می‌کشد. اینگونه ما با اپوزیسیون‌هایی در درون حکومت رو درو می‌شویم که گاه قصد کشتار همدیگر هم می‌کنند. سال‌هاست برخی منتقدان نزدیک به حکومت، اختلاف میان رهبران جمهوری اسلامی را دلیلی برای نفی تمامیت‌خواهی و توجیه یکدست نبودن حکومت می‌دانند، گویی در حزب نازی وحدت کلمه کامل برقرار بود و یا در میان اعضای دفتر سیاسی حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی هیچ اختلافی وجود نداشتند. گویی وضعیت جهان در نیمه نخست قرن بیستم و با سال های پایانی آن و یا برآمد این نظام‌ها یکی از وضعیت استثنایی حکومت وایمار و دیگری از انقلابی توده‌ای را باید یکی دانست. راست این است که این آقاها و آقازاده‌ها و سرداران در کلی‌ترین خطوط سیاست حفظ نظام، سرکوب مخالفان و پیش‌برد سیاست فراموشی تاریخ اختلافی اساسی ندارند. بازگفت گفتمان قدرت در سایه این اختلاف‌ها خود ابزاریست تا با 'تشویش اذهان عمومی' هم روایت رسمی را در کلیت خود قوام بخشند و هم مانع بدیل‌سازی در برابر تمامیت تباهی شوند.

ویژه‌گی دوم مذهب شیعه است و گستره‌ی نفوذ آن با آیین‌ها و رسم‌های‌اش در فرهنگ ایران که پیشبرد سانسور، فریب‌القایی و پروپاگاند را آسان‌تر کرده است. نگاهی به ادبیات و استعاره‌های به کارگرفته شده و به شدت آغشته به سنت‌ شیعه در میان رهبران نظام از منافق و مرتد و کافِر تا بصیرت و فتنه و انحراف و... همه دارای تعاریفی تاریخی در اسلام و به ویژه مذهب شیعه و شمایل‌سازی از آن‌ها برای رویداهای روز، ابزاری‌ست برای این‌همانی کردن موقعیت تاریخی و در عمل شکستن مقاومت جامعه با حربه‌ی مذهب است. چیره‌گی گفتمان حکم را در استفاده مخالفان نظام از همین ادبیات برای مقابله با حکومت بهتر می‌توان دید.
در میدان سیاستی که با انبوه اعدام و حذف دگراندیشان خالی شده است، امروز اصلی‌ترین چهره‌های مخالفان نظام را روشنفکران شیعه تشکیل می‌دهند. راست این است آن‌ها نیز با هر اختلافی اما چنان که نشان داده‌اند، نخستین اولویت‌شان حفظ نخستین حکومت شیعه در تاریخ جهان است. اصرار بر گونه‌ای تئوری اصلاح‌طلبانه که تنها در ایران کاربرد دارد و عبایی‌ست که برای این حکومت دوخته شده است، در عمل باور به رفرمیسم و تغییر دمکراتیک نیست. اگر نه با باور به انسجام نظری رفرمیسم نمی‌توان در ایران چنین از رفرم تدریجی برای تغییر دفاع کرد و در غزه و بغداد و دمشق و بیروت حامی جنگ مسلحانه برای براندازی بود! طرفه آنکه شماری از این روشنفکران شیعه صاحب منصبان سابق نظام هستند که خود همدست یا دست‌کم ناظران ِ ساکت جنایات بی شمار نظام بوده‌اند. این مخالفان نه با نظام که با فرد‌ یا گروه‌هایی درون نظام مخالف هستند، نه با تمامیت ایدئولوژی حاکم که تباهی آفریده است که تنها با گونه‌ای از آن مخالف هستند که به زعم ایشان گروه‌های رقیب نتوانسته‌اند به خوبی آن را با شرایط ایران تلفیق دهند. نتیجه آنکه در همه‌ی بزنگاه‌های حساس تاریخی سکوت و گاه همدستی این گروه از مخالفان با نظام بانی بقا و قدرتمندی آن شده است. بخشی دیگر افزون بر پایبندی دینی، در وضعیت غرق در تباهی و جنگ و ناامنی جهان امروز و نبود بدیلی پیدا و کارآ 'کاچی بهتر از هیچی' را گاه با تحمل مشقات بسیار بهتر از هر " براندازی" می‌دانند. گویی همه‌ی راه‌های تغییر مدنی باید به رُم مدارا و سازش با حکومت و یا براندازی آن ختم شوند. این بخش نیز از آنجا که "چو پرده دار به شمشیر می زند همه را" خود قربانی نظامی می‌شوند. چنان که بسیاری از نیروهای سیاسی هم که از آغاز انقلاب تا امروز که با دست‌آویز‌های گوناگون ایدئولوژیک و سیاسی هر تغییری را تنها منوط به تغییر در قدرت کرده بودند با "شمشیر پرده‌دار" قدرت سر بریده شدند.
سیاستِ فراموشی ناگزیر فرصت به آموختن از گذشته و تاریخ را نمی‌دهد. فرجام‌اش تنها دوره کردن روز و هنوز در دایره‌ای بسته‌ی آزموده را آزمودن است. نگاهی به نظرها و بیانیه‌ها شمار زیادی از نیروهای سیاسی به ویژه روشنفکران شیعه در چند سال اخیر گویی سفر در تونل زمان به سال‌های نخست پس از انقلاب و حمایت بخش‌های از سازمان‌های چپ ایرانی از حاکمیت دوگانه و اتحاد و انتقاد با بخش ضدامپریالیستی و مترقی علیه بخش ارتجاعی حاکمیت است! گاه این شباهت‌های نظری و سیاسی چنان نزدیک است که اگر برخی واژه‌ها و تاریخ‌ها را عوض کنند به راحتی می‌توانند از همان نوشته‌‌های سال‌های پیشین برای پیشبرد نظر‌شان در امروز استفاده کنند. در آنزمان نیز دست‌آویز آن‌ها نیز برای پیشبرد سیاست حمایتی از قدرت اتکا بر مبانی ایدئولوژیکی داشت که در قالب آن می‌شد با تأکید وِیژه بر ''شرایط حساس تاریخی'' هر واقعیت سبزی را در تئوری تبدیل به سکوت خاکستری کرد!
خطا‌های فاجعه‌بار دل بستن به تغییر جامعه تنها با اتکا به دگرگونی در قدرت، در آن زمان به انحطاطی هولناک انجامید. اما فاجعه تنها این نیست که در آن زمان بخشی از نیروهای سیاسی در عمل به همدست حکومت در تیره‌ترین تاریخ سرکوب کشور تبدیل شدند، خود را بی‌اعتبار کردند و فرصت های تاریخی را برای پیشبرد دمکراسی در ایران از دست دادند. دریغ این است که درس‌های این تجربه شرم‌آور فراموش شده‌اند و قبح غیر اخلاقی بودن این رفتار شکسته شده است. بخشی از مخالفان رژیم هم به سان نظام از پیدا و آشکار نشدن سرخی آن شرم خرسندند. این همکاری شاید بهترین نمونه برای کامیابی سیاست فراموشی و فروپاشی اخلاقی در جامعه باشد. پیامد این است که امروز نیز برخی نیروهایی سیاسی همان آزمون شکست‌خورده را به عنوان ابتکاری نو می‌آزمایند. و دریغ که این سناریوی آزموده شده با هلهله‌ی شمار بسیاری از نسل جوان همراه می‌شود که از تاریخ و گذشته تنها روایت‌های بخش‌های رسمی قدرت را می‌دانند.

ژرمن تایلون پژوهشگر فرانسوی و عضو جنبش مقاومت به هنگام خروج از اردوگاه مرگ نازی‌ها در پاسخ به پرسشی درباره ی چرایی سکوت و همکاری مردم آلمان با هیتلریسم، گفته بود " هیچ ملتی از خطر انحطاط اخلاقی بر حذر نیست." این مردم نیستند که مسوول این انحطاط اخلاقی هستند که حکومت تمامیت‌خواه و مستبد است که می‌تواند با پیشبرد سیاست فراموشی ، تاریخ را تحریف و با گسترش بی‌اخلاقی در جامعه این انحطاط را فراهم کند.

نگرش نو ِ پی‌یر نورا و ماری-کلر لاوابر درباره‌ی تاریخ، حافظه‌‌ی جمعی و جایگاه‌های حافظه

رضا معینی — 2025-10-09T18:11:08Z

در جهانی چنین آسیمه‌سر از کابوس ِ واپس‌گرایی، کاربرد پنداره‌هایی چون تاریخ، حافظه‌، حافظه‌ی جمعی و… به ويژه در ادبیات دادخواهی بایسته‌ی شناخت بیشتر از فرگشت این پنداره‌‌ها در امروز ماست. آشنایی با بازنگری‌ها، نگرهای نو و پرسش‌برانگیز‌های پیش‌کشیده شده درباره‌ی این پنداره‌ها، افزون بر آشنایی‌زدایی از بازگفت بی‌بازده‌ی واژه‌ها، بازدارنده‌ی تقدس‌بخشی، کاربرد نادرست آن‌هاست. این نوشته تلاشی است برای آشنایی با انگارهای «پی‌یر نورا» تاریخ‌نگار برجسته و «ماری کلر لاوابر» جامعه‌شناس نامی درباره‌ی تاریخ، حافظه جمعی و جایگاه‌های** حافظه است.

پی‌یر نورا تاریخ و جایگاه‌های حافظه

پی‌یر نورایکی از اندیشه‌مندان پهنه‌ی تاریخ شناسی، در تاریخ ۲ ژوئن ۲۰۲۵ درگذشت. پی‌یر نورا در دهه‌ی ۱۹۸۰ با انتشار مقاله‌ها و کتاب‌هایی در باره‌ی پیوند حافظه و تاریخ شناخته شد. وی صدها جستارو کتاب و گفت‌وگو پیرامون پنداره‌‌های «حافظه‌ی جمعی»، «تاریخ‌»، « ساختار‌های تاریخی» و «جایگاه‌های حافظه» منتشر کرده بود. او معتقد بود که در عصر مدرن، «حافظه‌ی جمعی» دست‌خوش فراموشی قرار گرفته است و تاریخ رسمی نمی‌تواند به تنهایی نیازهای جامعه را برآورد.

او بر این باور بود که آن‌چه در درس‌نامه‌ها از تاریخ‌ رسمی گفته می‌شود از سوی قدرت حاکم دستکاری شده‌اند. برای نمونه به درس‌نامه‌های ِ تاریخ و پاره‌ی تاریخ استعمارگری فرانسه اشاره می‌کرد که در آن‌ها آمده است: فرانسوی‌ها هم برای خدمت به کشور خود و هم برای کمک به مردم بومی به کشورهای آفریقایی رفتند! وی باور داشت که در این درس‌نامه‌ها از بنیاد درباره‌ی ستم‌هایی که بر مردم بومی رفته است، سخنی گفته نمی‌شود. یا درباره جنگ جهان‌گیر دوم می‌گفت: در این درس‌نامه‌ها درباره‌ی همه چیز ازآن میان مقاومت فرانسوی‌ها در مقابل آلمان‌ها، گردهم‌آمدن فرانسوی‌ها در حمایت از ژنرال دوگل و کمک به یهودیان و…، همه چیز هست، جز آن‌که فرانسه شکست خورده بود و دولت «ویشی» به ریاست مارشال پِتن بر سر کار آمده بود و این دولت و بسیاری از فرانسوی‌های در این دوران با نازی‌ها همکاری کرده‌اند. نورا همچنین در نوشته‌های آغازین خود بر حذف نقش زنان، اقلیت‌های قومی و مذهبی و جنبش‌های سیاسی چپ در روایت رسمی تاکید داشت. یکی از پروژه‌های نورا در دههٔ ۱۹۹۰، تدوین مجموعه‌ی «تاریخ‌ زنان» بود. او در این مجموعه به نقش زنان در انقلاب ۱۷۸۹، جنبش خواست حق رای برای زنان، و تاریخ مبارزات کارگری پس از جنگ جهان‌گیر دوم پرداخت. نگاه انتقادی پی‌یر نورا بر جامعه‌ی آکادمیک و نشر کتاب‌های درسی کارساز بود.

شکل‌گیری پنداره‌ی«جایگاه‌های حافظه»

نقد پی‌یر نورا به تاریخ رسمی، رد فراگیر روایت ِ رسمی ِ قدرت حاکم نبود. او در دوره‌ای بحرانی با واکاوی سه بحران بنیادین در جامعه‌ی فرانسه که برآمده از پایان استعمارگری، جنبش می ۱۳۶۸ و بحران انرژی در نخستین سال‌های دهه‌ی ۱۹۷۰، توانست سازوکاری برای هویت‌سازی در جامعه بیاید و آن روایت را بازسازی کند. نورا برآن بود که جامعه نیازمند پیوند ِ هویت، حافظه و ملیت است و برای این نگره‌ی خود عنوان «جایگاه‌های حافظه» را برگزید.

پی‌یرنورا پنداره‌ی جایگاه‌های حافظه را نخست به سال۱۹۸۴ در جستار کوتاهی در مجله‌ی لو د ِبا نوشت که سردبیر آن بود و آن را چنین تعریف کرد: «جایگاه‌های حافظه یعنی هر آن ‌چیزی (مکان ِ فیزیکی، نماد، آداب‌ورسوم، اسطوره یا حتی نوشته) جایی است برای یکجایی شدن حافظه‌‌ی جمعی. این جایگاه‌های یا نشانه‌ها پل‌هایی هستند میان گذشته و حال؛ آن‌ها تداوم‌داری تاریخ را برای ما ممکن می‌کنند، هرچند که بیشتر به‌دست قدرت سیاسی شکل داده می‌شوند.» پی‌یر نورا با معرفی پنداره‌ی «جایگاه‌های حافظه» به بررسی نمادها و جایگاه‌هایی می‌پردازد که حافظه‌ی جمعی یک ملت را شکل می‌دهند.

جایگاه‌های حافظه از سال ۱۹۸۴ تا اوایل دههٔ ۱۹۹۷ با پرسمان‌های گوناگون چون «مذهب‌»، «ملی‌گرایی»، «علم»، «هنر»، «مراسم‌» و «گذر زمان» و… را انتشارات گالیمار منتشر کرد. در این مجموعه‌ که هشت جلد و ۶۰۰۰ صفحه است، بیش از صد پژوهش‌گر در جستار‌هایی سازوکارهای تاریخی حافظه در جامعه‌ی فرانسه را بازشناسانده و بررسیده‌اند.

پرسمان‌برانگیزی حافظه و تاریخ

پی‌یر نورا با پیش‌کشیدن پنداره‌ی جایگاه‌های حافظه نشان داد که چگونه روایت‌های تاریخی را نهادهای حکومتی و فرهنگی با هدف تثبیت هویت ملی شکل می‌دهند. یکی از اندیشه‌های کلیدی او این بود که «حافظه» همواره با منافع سیاسی و اجتماعی در ارتباط است و نمی‌تواند خنثی یا طبیعی گمان شود. او تاریخ‌نگاران فرا‌می‌خواند که «حافظه» و «تاریخ» را از هم جدا کنند. او حافظه را: فرآیندی زنده و جمعی که در آیین‌ها، مکان‌ها و روایت‌های شفاهی جریان دارد و بیشتر بر بازتولید هویت تأکید دارد و تاریخ را: دانشی انتقادی تعریف می‌کرد که با سرچشمه‌های نگاشته و مستند سروکار دارد و تلاش می‌کند تا گذشته را بر اساس شواهد به‌دست‌آمده بازسازی کند.

نورا برآن بود که جایگاه‌های حافظه، گذشته جمعی را در زمان حال نمایش می‌دهند و از طریق ماندگاری یک بنای یادبود یا تکرار سالانه یک رویداد، گذشته را با سویه‌های گوناگون به‌روز می‌کنند. او تاکید داشت گذشته پرسمانی برای سیاست‌ ِ حافظه است که می‌تواند معنای جایگاه‌ و اهمیت آن‌ را دگرگون، بازسازی، نادیده بینگارد یا نهادینه کند.

او باور داشت: جایگاه‌های حافظه ساختارهایی‌ هستند که می‌توانند برای اهداف گوناگون به کار گرفته شوند، معنای‌شان بازخوانی یا تغییر یابد، زدایش شوند یا به‌وارانه، آیین‌مند و پایدار بمانند. ماهیت، محتوا، معنا و عملکرد این جایگاه‌ها پرسمان ِ راهبردهای پُرشمار پهنه‌های قدرت و میدان‌های ستیز هستند. از راه جایگاه‌های حافظه، می‌توان تاثیرپذیری جامعه را از ارزش‌ها و تاریخ خود نگریست، یعنی آن‌چه که هستی یک جامعه را شکل می‌دهد و از جامعه‌های دیگر جدای‌اش می‌کند. آن پیوند پیچیده‌ای که برقرار می‌شود و فرد می‌تواند خود را در یک جمع از طریق حافظه، ارزش‌ها و نمادهای مشترک بازشناسد.

تا سال‌ها نقد برخی انگارهای پی‌یرنورای عضو آکادمی علوم فرانسه و تاریخ‌نگار نامی، به‌ویژه در انجمن‌های آکادمیک، کاری آسان نبود. به ویژه از پرسمان‌هایی چون کارایی«نمادها» (پرچم، سرود ملی، بناهای یادبود) و «مراسم» (جشن‌ها، راهپیمایی‌ها، گرامی‌داشت‌ها) بر هویت ملی که به پاره‌هایی از سیاست‌های به‌یادآر قدرت حاکم فرانسه تبدیل شده بودند. اما در سال‌های پسین شماری از پژوهش‌گران که درباره‌ی بایستگی بازبینی در پنداره‌هایی چون جایگاه‌های حافظه و وظیفه‌ی حافظه و درس از تاریخ کاووش می‌کردند، نقد‌ها و بدیل‌هایی در برابر این انگارها و پنداره‌ها پیش کشیدند.

نقد پنداره‌های پی‌یر نورا درباره‌ی تاریخ و حافظه

ماری کلر لاوابر، جامعه‌شناس فرانسوی، یکی از ناقدان و بدیل‌سازان در برابر پنداره‌های پی‌یر نورا است. وی در آثار خود به‌ویژه در دو جستار «حافظه‌ی جمعی چون مانندگویی» و «پارادیم‌های حافظه»، انگارهای ژرف‌نگرانه‌ای را از نگرش جامعه‌شناختی پیرامون دیگاه‌های پی‌یر نورا درباره‌ی حافظه‌ی جمعی و تاریخ پیش‌ می‌کشد.

لاوابر نیز چون نورا به جدا کردن تاریخ و حافظه تأکید دارد. اما بر آن است که نورا حافظه را به‌گونه‌ای «نوستالژیک و ایستا» تصویر می‌کند، در حالی‌که حافظه باید به‌عنوان پدیده‌ای زنده و اجتماعی درک شود. او باور دارد که حافظه و تاریخ هر دو به گذشته می‌پردازند، اما با روش‌هایی گوناگون. او نیز هشدار می‌دهد که نباید این دو را درهم‌آمیخت یا یکی را جایگزین دیگری کرد، اما بر نقش اجتماعی و کارکرد ويژه‌ی هر کدام از آن‌ها در جامعه تاکید می‌کند: حافظه، احساسی، ریزنگر و شناسانه‌ای است و تاریخ، تحلیلی، نقادانه و همگانی است. تاریخ به دنبال بازسازی گذشته بر اساس شواهد و مدارک است، حافظه بیشتر به تجربه‌های زیسته و دریافت‌ها در پیوند با گذشته می‌پردازد. او با تأکید بر این‌که «حافظه‌ی جمعی یک پدیده‌ی اجتماعی واقعی و درخور واکاوای و بررسیدن است و آن را نباید تنها به‌عنوان یک مانند‌گویی (استعاره) در نظر گرفت»، به بررسی نایکسانی‌های بنیادین میان این دو مفهوم می‌پردازد.

لاوابر جایگاه‌های حافظه را چون یک ابزار تحلیلی مفید می‌داند، اما هشدار می‌دهد که کاربرد بیش از اندازه‌ی آن ممکن است منجر به کاستن از حافظه‌‌ی جمعی و دگرگون‌کردن آن به مجموعه‌ای از نمادهای ثابت و غیر پویا شود. او همچنین نسبت به کاربرد بیش‌گویانه‌ی پنداره‌ی حافظه‌ی جمعی که در دهه‌های اخیر به‌گونه‌‌ای گسترده‌ در علوم اجتماعی به کار گرفته شده است یادآور می‌شود: برای آن‌که حافظه‌ی جمعی به یک مانندگویی مبهم و غیرقابل‌ واکاوی تبدیل نشود، نه چون مجموعه‌ای از نمادهای ثابت که باید به‌عنوان یک فرایند پویا و در حال تحول در نظر گرفته شود. او دریافتن ِ نقش حافظه در شکل‌گیری هویت جمعی و فرآیندهای اجتماعی را در گرو درکی ژرفت‌ترمی‌داند: «حافظه تنها پرسمانی «فرهنگی» نیست که در«رابطه‌ی قدرت» معنا می‌دهد. این‌گونه «تنگنا‌های ملی» جایگاه‌های حافظه‌ی پی‌یر نورا را نقد می‌کند و می‌گوید: که بیشتر بازتولید حافظه‌ی ملی فرانسوی است و گوناگونی حافظه‌های اقلیت‌ها، طبقات یا زنان را در برنمی‌گیرد.

تاریخ و حافظه در نگره‌ی ماری کلر لاوابر

«حافظه خصلت جمعی و زنده دارد، همواره در درون یک گروه اجتماعی فعال است»، لاوابر بیش از دیگر نظریه‌پردازان در انگارهای خود بر نگره‌ی موریس هالبواکس و نگرش جامعه شناسانه‌ی او به حافظه و حافظه‌ی جمعی تکیه دارد. حافظه را ریزنگر، هویتی و گزینشی می‌داند که در بستری از تجربه‌های زیسته، احساسات، اسطوره‌ها و روایت‌ها شکل می‌گیرد. پافشاری او بر چارچوب حافظه در گروه‌های اجتماعی است و گزینشی بودن آن را چنین توضیح می‌دهد: آن‌چه را که برای هویت جمعی یا گروهی معنادار است، نگه می‌دارد و بقیه را حذف کرده یا نادیده می‌گیرد. «حافظه با نیازهای کنونی تغییر می‌کند، گاه تحریف می‌شود و گاه بازسازی می‌شود. ناهمگن و گوناگون است. حافظه‌ها به تعداد گروه‌های اجتماعی مختلف‌اند: حافظه ملی، حافظه طبقاتی، حافظه قومی، حافظه دینی و...»

او تاریخ را بازسازی عقلانی و انتقادی گذشته تعریف می‌کند: تاریخ تلاشی علمی برای بازسازی گذشته بر بنیاد مدارک، اسناد و روش‌های بررسیدن است. برخلاف حافظه، تاریخ می‌کوشد احساسی و سوگیرانه نباشد.آماج آن بی‌طرفی و عینیت است و تعمیم‌پذیر است، تاریخ می‌خواهد روایت‌هایی نه فقط برای یک گروه خاص بسازد که برای همگان پذیرفتنی باشند. تاریخ به‌گونه‌ای در برابر حافظه ایستادگی می‌کند، تاریخ می‌کوشد آن‌چه را حافظه پنهان یا تحریف کرده، آشکار سازد. از این جهت، تاریخ می‌تواند حافظه را «نقادی» کند.

چهل سال پس از انتشار نگره‌ی جایگاه‌های حافظه پی‌یر نورا و پرسمان‌هایی که جهان درباره‌ی استواری نگره‌های گوناگون به تاریخ، حافظه و یاد‌ماند جمعی پیش کشیده بود، جمعی از اندیشمندان فرانسوی از آن میان ساندرین لو فرانک و سارا گنزبورگ (Sandrine Lefranc, Sarah Gensburger) با همراهی ماری کلر لاوابر مجموعه‌ای را با عنوان « حافظه جمعی زیر پرسش» (La mémoire collective en question(s) با جستارهای بیش از صد پژوهش‌گر منتشر کردند. این مجموعه وپرسمان‌های پیش‌کشیده شده در آن بدون شک نه‌تنها نقد که فرگشت آموزه‌های چهل سال گذشته درباره‌‌ی این پرسمان‌های پُراهمیت است. نکته آن‌که اگر مهم‌ترین نگره‌پردازان نام‌دار این پهنه در دهه‌های آخر قرن بیستم از آن میان موریس هالبواکسِ، پُل ریکور و .. و همه‌ی پژوهش‌گران مجموعه‌ی جایگاه‌های حافظه پی‌نورا همه مرد بودند، شمار بیش‌تر پژوهش‌گران این مجموعه زن هستند. امید آنکه برگردان به فارسی پاره‌ای از این نگرها نشر شوند.

پاریس- ۱۰ شهریور ۱۴۰۴

*در برخی از نوشته‌های فارسی از محل‌ها و مکان‌های حافظه استفاده شده است من جایگاه حافظه را درست‌تر می‌دانم. در تعریف پی‌یر نورا نیز که در این متن آمده است، (جایگاه‌های حافظه یعنی هر آن ‌چیزی (مکان ِ فیزیکی، نماد، آداب‌ورسوم، اسطوره یا حتا نوشته) جایی است برای تمرکز حافظه‌ی جمعی.) جایگاه به جای مکان و محل به lieu نزدیک‌تراست