https://resanesh.net/ جستارها و گفتارهای رضا معینی fa SPIP - www.spip.net https://resanesh.net/spip.php?article25 https://resanesh.net/spip.php?article25 2025-12-18T23:56:11Z text/html fa admin دادخواهی <p>از دهم ژانویه ۲۰۲۲، (۲۰ دی ماه ۱۴۰۰) دور دوم دادگاه و دادرسی پرونده «حمید نوری» (عباسی) آغاز می‌شود. او متهم به «جنایت جنگی» و «قتل عمد» در کشتار جمعی سال ۱۳۶۷ است که هزاران انسان را طی مدت کوتاهی به دار آویختند. <br class='autobr' /> این دادگاه از دهم آگوست سال ۲۰۲۱ ( ۱۹ مرداد ۱۴۰۰) آغاز شد و تا آوریل ۲۰۲۲ (اردیبهشت ۱۴۰۱) ادامه خواهد داشت تا بیش از ۱۰۰ شاهد و شاکی شهادت‌های خود را در دادگاه مرکزی استکهلم ارایه دهند. در مدتی که گذشت، حمید نوری هم طی شش جلسه دفاعیات خود را بیان کرد. <br class='autobr' /> پیش از آغاز دومین دور (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique13" rel="directory">گفت‌وگوها</a> / <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot6" rel="tag">دادخواهی</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/_-3-ae4c5.png?1773113509' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>از دهم ژانویه ۲۰۲۲، (۲۰ دی ماه ۱۴۰۰) دور دوم دادگاه و دادرسی پرونده «حمید نوری» (عباسی) آغاز می‌شود. او متهم به «جنایت جنگی» و «قتل عمد» در کشتار جمعی سال ۱۳۶۷ است که هزاران انسان را طی مدت کوتاهی به دار آویختند.</p> <p>این دادگاه از دهم آگوست سال ۲۰۲۱ ( ۱۹ مرداد ۱۴۰۰) آغاز شد و تا آوریل ۲۰۲۲ (اردیبهشت ۱۴۰۱) ادامه خواهد داشت تا بیش از ۱۰۰ شاهد و شاکی شهادت‌های خود را در دادگاه مرکزی استکهلم ارایه دهند. در مدتی که گذشت، حمید نوری هم طی شش جلسه دفاعیات خود را بیان کرد.</p> <p>پیش از آغاز دومین دور از دادرسی این پرونده قضایی و جنایی، «ایرا‌ن‌وایر» با «رضا معینی»، مسوول بخش ایران و افغانستان «سازمان گزارش‌گران بدون مرز» که به عنوان کارشناس این سازمان و هم‌چنین زندانی سیاسی دهه ۶۰ و از اعضای خانواده‌ قربانیان آن کشتار روند دادرسی و پوشش رسانه‌ای آن را دنبال می‌کند، گفت‌وگو کرده است.<br class='autobr' /> به باور او، رسانه‌ها باید دادرسی این پرونده را به نوعی دیگر گزارش کنند تا این مساله به بحث عمومی جامعه تبدیل شود. در این گفت‌وگو، ضمن بررسی نقش رسانه‌ها در دادگاه حمید نوری، در مورد مسوولیت‌های جامعه در قبال این کشتار جمعی در روند دادخواهی صحبت کردیم و به کم‌داشت‌های جنبش دادخواهی پرداختیم.</p> <p><a href="https://iranwire.com/fa/features/55998/" class="spip_out" rel="external">منتشر شده در ایران وایر به تاریخ ۱۷ دی ماه ۱۴۰۰</a></p></div> <div class='rss_texte'><p><strong>تا پایان سال ۲۰۲۱ و نخستین دوره ارایه شهادت‌ها و شکایت‌های شاهدان و شاکیان پرونده حمید نوری [عباسی] و برقراری شش جلسه دفاع متهم، ۵۶ جلسه محاکمه در دادگاه مرکزی استکهلم برگزار شد. تاکنون رسانه‌های خارج از ایران به این دادگاه پرداخته‌اند. شما پوشش رسانه‌ای این دادگاه را چه‌طور ارزیابی می‌کنید؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> آن‌چه من شاهد آن بودم، از ۱۰ آگوست سال جاری تا آخرین روزهایی که دادگاه برقرار بود، بخشی از رسانه‌ها در خارج از کشور با جدیت دادگاه را گزارش می‌کردند. البته این گزارش‌ها در مورد چگونگی برگزاری دادگاه بود. پوشش رسانه‌ای با آن‌ که به مرور کم‌رنگ‌تر شد ولی چندین رسانه معتبر به شکل روزمره گزارش دادگاه را منتشر می‌کردند. از آن میان می‌توانم به «رادیو زمانه»، «صدای امریکا» و «ایران‌وایر» اشاره کنم که حساسیت خاصی نسبت به آن داشتند. رسانه‌های دیگر مثل «بی‌بی‌سی»، «ایران اینترنشنال» و «دویچه‌وله» هم آن را دنبال می‌کردند و گزارش‌هایی در موردش داشتند. اما به نظر من با همه جدیت و تلاش قابل تقدیر، گزارش‌‌های همه این رسانه‌ها، گزارش از دادگاه بود و نه گزارش از روند دادرسی. میان این دو تفاوت قائل هستم.</p> <p><strong>چه تفاوتی میان گزارش دادگاه و دادرسی قائل هستید؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> برای دانستن این تفاوت، با تعریفی از دادخواهی و کارکرد رسانه‌ در دادخواهی شروع می‌کنم؛ نخست آن‌که این دادگاه یک دادگاه عادی نیست، دادرسی پرونده فردی است که در یک کشتار جمعی دخالت داشته است. بنابراین، خود کشتار جمعی سوژه‌ای پر اهمیت در گزارش‌ است. آن‌چه کشتار جمعی زندانیان در سال ۱۳۶۷ را از دیگر کشتارها و جنایت‌ها در زندان‌ها و بیرون از زندان‌های جمهوری اسلامی متمایز می‌کند، همین جمعی بودن کشتار است که به مثابه جرم مشخص در حقوق بین‌الملل تعریف شده است. از نظر تاریخی نیز این کشتار جمعی و دادگاه حمید نوری اهمیت ویژه‌ای دارد چرا که پس از پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۴، چنین کشتاری در زندان‌های جهان سابقه نداشته است؛ به‌ویژه که بخشی از اعدام شده‌ها حکم حبس داشتند یا حتی مدت حکم‌ آن‌ها هم به پایان رسیده بود. برگزاری این دادگاه هم در سوئد نشانی از ویژگی جمعی بودن کشتار است. با وجودی‌ که نه متهم و نه هیچ‌کدام از قربانیان و جان به در برده‌ها سوئدی نبوده‌اند و این واقعه هم در سوئد اتفاق نیفتاده است، این کشور صلاحیت بررسی آن را دارد؛ یعنی جهان‌روایی عدالت بر پایه حقوق بین‌الملل. مساله بعدی به کشور ما مربوط است، یعنی این اتفاق در ایران روی داده و با سرکوب و سکوت همراه بوده است. چگونگی اجرای این کشتار، برنامه‌ریزی برای انجام آن و آسیب‌هایی که به جامعه وارد شده، تاکنون به شکلی عمومی و علنی طرح نشده‌اند. به جرات می‌گویم اکثریت مردم ایران اطلاعی درستی از این رویداد تلخ ندارند. ممکن است عنوان اعدام‌های ۱۳۶۷ را شنیده باشند اما اطلاع بیشتری ندارند. این دو نکته باید مد نظر رسانه‌ها و خبرنگاران قرار گیرد تا بتوانند با توجه به اهمیت ویژه و ملی آن به مخاطبان خود توضیح دهند. اهمیت اطلاع‌رسانی با کیفیت، درست و مستقل برای مخاطب یکی از اجزای موثر در کشف حقیقت و اجرای عدالت است. امروز در حقوق بین‌الملل و چارچوب‌ انگارهای عدالت انتقالی، چگونگی برگزاری دادرسی و بررسی پرونده برای مخاطب و جامعه مهم است. متاسفانه با وجود همه تلاش‌ها، رسانه‌ها نتوانسته‌اند دادرسی این پرونده را گزارش کنند. البته می‌بایست در آغاز می‌گفتم که دادگاه حمید نوری نخستین تجربه جامعه ما در ایران و در تبعید در خصوص دادرسی پرونده یک کشتار جمعی است. خبرنگار حرفه‌ای به دنبال کشف حقیقت است اما مواردی که در دادگاه مورد بحث قرار می‌گیرند، مورد توجه خبرنگاران نیستند. کارشناسانه شدن خبرنگاری در آغاز قرن بیستم به وجود آمد و آرام‌آرام در چارچوب روزنامه‌نگاری، مسایل را تخصصی بررسی کردند. اما متاسفانه خبرنگاران ما متخصص حقوقی نیستند. مثال روشن‌تری بزنم؛ هم‌زمان با برگزاری دادگاه حمید نوری، در فرانسه دادگاهی برای داعشی‌هایی تشکیل شده است که برای کشتار جمعی اقدام کرده بودند. اکثریت روزنامه‌نگاران حاضر در دادگاه، متخصص مسایل حقوقی و قضایی هستند.</p> <p><strong>به گفته شما، ما خبرنگار حقوقی نداریم. در صورت تایید این فرض، رسانه‌ها چه طور می‌توانستند گزارش دادرسی را ارایه کنند؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> گزارش دادرسی یک پرونده حقوقی با رویدادی ورزشی و هنری متفاوت است. گزارش از دادرسی به نوعی دخالت در دادرسی محسوب می‌شود؛ نه برای قضاوت بلکه برای روشن کردن مباحث دادرسی برای مخاطب. اما مخاطبان این مجموعه، بخشی از روشن‌فکران و نه حتی همه تبعیدی‌ها بودند. گزارش دادرسی بر مبنای استدلال‌های دادگاه است. این دادگاه وظیفه دارد مشخص کند که آیا حمید عباسی همان شخصی است که در زمان رخداد آن جنایت، در زندان گوهردشت بوده و در آن به چه شکل نقش داشته است. خبرنگار برای گزارش دادرسی و نه دادگاه باید شناخت حقوقی نسبت به موارد اتهام و و چرایی آن‌ها داشته باشد. این تنها با گزارش روند پرسش و پاسخ‌ها ممکن نیست؛ یعنی مطابقت میان کیفرخواست و شهادت‌ها یا ایرادات کیفرخواست می‌تواند مد نظر باشد. البته رسانه‌ها امکان‌های دیگری هم دارند، مثل استفاده از کارشناسان حقوقی و...</p> <p><strong>همین‌جا از شما بپرسم که در جلسات تحلیل و مصاحبه‌هایی که برخی کنش‌گران عرصه دادخواهی مطرح کرده‌اند، نقدها و پرسش‌هایی متوجه دادستان‌های این دادگاه عنوان شده است؛ به عنوان مثال، نوع سوال‌هایی که از حمید نوری [عباسی] پرسید یا اسنادی که می‌توانست در مقابل سخنان متهم عنوان شود، مانند اظهارات مقامات سیاسی جمهوری اسلامی در خصوص کشتار ۱۳۶۷ یا زیر سوال بردن سیستم قضایی جمهوری اسلامی. این انتقادات را وارد می‌دانید؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> من به عنوان کسی که در روند ارایه بخشی از اطلاعات درباره روزنامه‌نگاران اعدامی به دادستانی دخیل بودم، معتقدم که انتقادهایی به او وارد است؛ به عنوان نمونه، دادستان در کیفرخواست خود به برخی از منابع ارجاع داده است که شماری از آن‌ها چندان معتبر نیستند. در حالی‌که منابع بسیار معتبرتری در اختیار داشت. دادگاه نوری ممکن است برای دادستان یک پرونده حقوقی باشد ولی برای من به عنوان روزنامه‌نگار، قربانی و یک شهروند ایرانی، رویداد مهمی است؛ فرصتی که ممکن است از دست برود. این دادگاه حمید نوری است و نه دادرسی جمهوری اسلامی یا «هیات مرگ». ولی می‌توانستیم از فرصتی که پیش آمده است، استفاده بهینه‌ای کنیم. همین‌جا بگویم انتقادهایی که به کیفرخواست دارم، به شکل نامه با دادستان سوئد مطرح شده است.</p> <p><strong>به ادامه صحبت‌هایتان برگردیم. گفتید که خبرنگار برای گزارش دادرسی یک پرونده می‌بایست به جزییات حقوقی بپردازد اما مباحث ریز حقوقی برای مخاطب عام جذابیتی ندارد.<br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> مساله همین است. ارزیابی خبرنگار از دادرسی پرونده فقط انتقال گفته‌های شاهدان و شاکی‌ها و متهم نیست. نقش و اهمیت این گفته‌ها در چارچوب کیفرخواست بایستی مورد توجه قرار گیرند و هم‌چنین در رابطه با دفاعیات وکلای نوری و وکلای شاهدان. این رویکرد می‌تواند گره‌گاه‌ها را در ذهن مخاطب روشن سازد؛ برای نمونه، دفاعیات حمید نوری را بسیاری لودگی، ابلهانه و پاسخ‌های طنز و تمسخر گزارش کردند، در حالی‌ که روزنامه‌نگار بهتر است برای مخاطب خود چرایی چنین واکنشی را توضیح دهد. آیا شخصیت روان‌شناختی او است یا مکانیزم دفاعی‌ و یا به نوعی شکاندن دیوارهای بلند کیفرخواست را پیش گرفته است. از طرفی، روزنامه‌نگار می‌بایست دفاعیات نوری را در رابطه با کیفرخواست و صحبت‌های پیشین شاهدان تحلیل کند. این مسوولیت رسانه است. من ندیدم که رسانه‌ها چند میزگرد با حقوق‌دان‌ها برگزار کنند تا مخاطب، تحلیلی حقوقی دریافت کند. منظورم گفت‌وگو با چند چهره شناخته شده نیست که شاید دادگاه را هم دنبال نمی‌کنند یا منافعی سیاسی یا پروژوی در دادگاه دارند بلکه منظور این است که اطلاعاتی با کیفیت، صحیح و مستقل به مخاطب ارایه شود.</p> <p><strong>منظورتان از مسوولیت رسانه چیست؟<br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> وقتی دادگاهی درباره هر اقدامی مرتبط با دادخواهی برگزار می‌شود، باید تلاش کنیم این دادرسی همگانی شود. صدای همگانی ما، رسانه‌ها هستند. وقتی می‌گوییم در یک جامعه نزدیک به چهار هزار زندانی سیاسی در همان سیستم ناعادلانه قضایی جمهوری اسلامی پیش‌تر محاکمه شده بودند و حکم داشتند یا در شرف آزادی بودند، بدون شک نخستین قربانی‌ها، خانواده‌ها هستند اما این جامعه‌ ا‌ست که به شدت آسیب دیده است. پیش از قطع ملاقات‌ها در تابستان ۱۳۶۷، برای «حمید نصیری‌مقدم»، از اقوام من درخواست وثیقه و ضامن کرده بودند که آزاد شود. حکم او تمام شده بود. در کشتار ۱۳۶۷، سه تن از اعضای خانواده من را اعدام کردند. خانواده ما سوگوار است و ضربه اصلی به آن وارد شده است اما اعدام شده‌ها شهروندان یک جامعه بودند؛ استاد دانشگاه، معلم، دانشجو، پزشک‌یار و کارگر. افرادی به شکل غیرقانونی، فراقضایی و خودسرانه از جامعه حذف شدند و بخش عمده‌ای از جامعه هم مقابل آن سکوت کرد. عامل اصلی کشتار جمعی زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷، جمهوری اسلامی است اما باید بپذیریم که مردم سکوت کردند. باید بدانند چرا سکوت کردند و این وظیفه رسانه است که این پرسش‌ها را در افکار عمومی ایجاد کند. گزارش دادرسی از همین جهت اهمیت دارد که همسایه من با خودش تامل کند وقتی حمید نوری برادر من را اعدام کرد یا در آن اعدام نقش داشت، او کجا ایستاده بود. نه به این معنا که طرف من یا متهم قرار گیرد بلکه از خودش بپرسد در مقابل این جنایت چه کرد. رسانه می‌تواند با این پرسش‌گری، به وجدان بیدار یک جامعه کمک کند تا این جنایت به حافظه و تاریخ ما تبدیل شود. همین‌جا است که رسانه‌ها به بخشی از روند دست‌یابی به حقیقت و عدالت تبدیل می‌شوند. روزنامه‌نگار بی‌طرف نیست اما روزنامه‌نگار میان قدرت و جامعه مدنی، در سوی حقیقت است. در این دادگاه آن‌چه به من قربانی کمک می‌کند، روشن شدن حقیقت است و دانستن پاسخ این پرسش که چرا این جنایت در سکوت مرگبار جامعه انجام شد و چه کسانی و چرا این جنایت را آفریدند. این مسوولیت رسانه است.</p> <p><strong>بسیاری از روزنامه‌نگاران و اهالی رسانه وظیفه مدیا را خبررسانی عنوان می‌کنند، چرا فکر می‌کنید رسانه وظیفه دارد پا را فراتر از انتشار خبر بگذارد؟<br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> اگر دست‌یابی به حقیقت یکی از فرجام‌های دادخواهی است و اگر رسانه در این جامعه کار اطلاع‌رسانی خود را انجام می‌دهد، پس می‌تواند به روشن شدن حقیقت کمک کند. من به هیچ عنوان نمی‌گویم خبرنگار باید یکی از دو طرف را انتخاب کند بلکه باید کنار حقیقت برای دست‌یابی به آن باشد. پس بایسته است که نسبت به تاریخ رویداد، اطلاعات کافی و برای بررسی دادرسی یک پرونده قضایی، اطلاعات حقوقی داشته باشد. باید بداند چرا در کیفرخواست، اتهام‌های متهم «جنایت جنگی» و «قتل عمد» عنوان شده‌اند. می‌توانیم با متخصصان ایرانی و غیرایرانی گفت‌وگو کنیم و از تجارب آن‌ها بهره‌مند شویم؛ برای نمونه، به دادگاه رواندا اشاره کنم. شاید دادخواهی ایران با رواندا مشابهت‌هایی داشته باشد. در رواندا یک رسانه دولتی به نام «هزار تپه» وجود داشت که به هنگام قتل عام، از صبح تا شب کشتار را تشویق می‌کرد. برای نخستین‌بار بود که ما از رسانه‌ای به عنوان رسانه کین‌پراکن نام بردیم. در مقابل این رسانه و تاثیرات آن، روزنامه‌نگاران آزاد با کمک سازمان‌های بین‌المللی، از جمله سازمان گزارش‌گران بدون مرز، «رادیو آزاد رواندا» را راه‌اندازی کردند که در جریان دادگاه بین‌المللی رواندا، به خبرگزاری «هیروندل» تبدیل شد و گزارش‌های اختصاصی و حقوقی تهیه می‌کرد. لازم نیست از تجارب دیگر عینا کپی‌برداری کنیم اما در عرصه اطلاع‌رسانی، این تجارب جهانی وجود دارند و می‌توانیم از آن‌ها استفاده کنیم.</p> <p><strong>آیا این صرفا وظیفه رسانه است که دادگاه حمید نوری [عباسی] را با توجه به اهمیتی که اشاره کردید، به افکار عمومی و میان جامعه بکشاند؟ نقش آسیب‌دیده‌ها، خانواده‌های آن‌ها و همین‌طور کنش‌گران عرصه دادخواهی را چه‌طور ارزیابی می‌کنید؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> یادآور شوم که این دادگاه نخستین تجربه ما است. از طرفی، دادخواهی تنها در برگزاری دادگاه و دادرسی پرونده خلاصه نمی‌شود. روند قضایی، بخشی از دادخواهی است. بخش مهمی است اما به خودی خود اهمیت ندارد بلکه در کنار دیگر اجزای دادخواهی است که معنا پیدا می‌کند. فرصت این دادرسی کمک می‌کند که نسبت به خود و اقدامات‌مان نگاهی انتقادی داشته باشیم. رسانه می‌تواند صدای کنش‌گران باشد. رسانه می‌تواند من کنش‌گر را نسبت به نوع کنش‌گری‌ام وادار به فکر کند. اهمیت رسانه تنها اطلاع‌رسانی نیست. از خودم بگویم که با وجود سال‌ها تلاش برای مستندسازی، احساس می‌کنم خلاء جدی در این مورد وجود دارد و مستندسازی‌های ما در بسیاری از موارد با بی‌دقتی‌ و بدون توجه به موازین حقوقی و حقوق جهانی انجام شده‌اند. در خصوص خانواد‌ه‌ها مثال بزنم که بسیاری از آن‌ها که دادگاه را دنبال می‌کنند، منتظر آن هستند بدانند فرزندان‌شان چه‌گونه کشته شده‌اند و برای برخی دیگر مساله آن است که عزیزان‌شان کجا و چه‌گونه به خاک سپرده شده‌اند. این مرحله در پایان دادن به سوگ اهمیت ویژه‌ای دارد. همین‌جا است که باز هم بر نقش رسانه تاکید می‌کنم.</p> <p><strong>من هنوز پاسخ سوالم را نگرفته‌ام. شما هم‌چنان بر نقش رسانه تاکید دارید. رسانه یک رکن افشای حقیقت است. رکن دیگر می‌تواند خانواده‌ها و آسیب‌دیده‌ها باشند. خب رسانه تا وقتی با خانواده‌ها یا افراد مطلع در ارتباط قرار نگیرد، چه‌طور می‌تواند نشانه‌‌های بیشتری از حقیقت را دریابد و آن را دنبال کند؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> یک بخشی از خانواده‌ها که در ایران هستند، هم‌چنان زیر ضرب نیروهای امنیتی قرار دارند. بخش عمده آن‌ها سکوت کرده‌اند و نمی‌توانند در چنین شرایطی با رسانه‌ها صحبت کنند. بخش دیگری از خانواده‌ها که در خارج از کشور هستند، تلاش خود را در این باره می‌کنند. باز هم به رسانه برمی‌گردم. من قربانی، نیازی به جلب توجه و ترحم ندارم. من می‌خواهم حقیقت را بدانم، نه آن‌ که دیگران بر حال من افسوس بخورند. می‌خواهم بدانم بر من و جامعه‌ام چه گذشته است. آن‌هایی که به دادخواهی حقیقت‌-عدالت‌محور باور دارند، با همین روش با رسانه‌ها رودرو می‌شوند. بخشی دیگر در پی جلب ترحم یا اقدام تبلیغی علیه حکومت هستند. این همان بخشی است که به عنوان دادخواهان سیاست-پروژه‌محور می‌نامم و متاسفانه این گفتمان در دادخواهی غالب است. نیروهای سیاسی و سازمان‌های سیاسی به حق وظایف خود را انجام می‌دهند. وظیفه آن‌ها، تضعیف جمهوری اسلامی و استفاده از هر چیزی برای سرنگونی حکومت و به‌دست گیری قدرت است. پروژوی‌ها هم به دنبال کسب درآمد و انجام امیال دیگران از قربانی و به نام او هستند. بنابراین، آن‌چه برای دادخواهی حقیقت‌-عدالت‌محور می‌ماند، رسانه است تا از طریق آن بگوید که ما ترحم نمی‌خواهیم بلکه حقیقت و عدالت را می‌خواهیم. این خواست باید به خواست جامعه تبدیل شود. فراموش نکنیم فرجام نهایی دادخواهی تنها محاکمه و مجازات نیست که تلاش برای تکرار نشدن این‌گونه فاجعه‌ها است.</p> <p><strong>با همه نقدهای‌ی که دارید، به نظر شما تا همین‌جا، این پوشش رسانه‌ای توانسته است به افکار عمومی راه پیدا کند یا کدام جامعه‌ هدفی تاثیر گرفته است و چه نوع تاثیری؟<br class='autobr' /> </strong></p> <div class="texteencadre-spip spip">- گفتم تلاش رسانه‌ها قابل تقدیر است اما با این وجود، بخش عمده‌ای از جامعه ما متاسفانه از چگونگی دادرسی پرونده حمید نوری بی‌خبر است. البته نسبت به گذشته بسیاری از مردم باخبر شده‌اند، خصوصا که گفت‌وگوهای برخی از دادخواهان با رسانه‌هایی با مخاطب‌های میلیونی تاثیرگذار است. اما میان شنیدن یک خبر با تبدیل آن به مساله‌ای برای تامل جامعه تفاوت وجود دارد. در حالی‌ که ایمان دارم بسیاری از اعدام‌ شده‌ها با هر خط فکری و جریان سیاسی، برای آینده بهتر مردم ایران و زحمت‌کشان کشور جان فدا کردند. امروز وقتی می‌بینم در اعتصاب‌های کارگری که رو به گسترش هستند یا اعتصاب کشاورزان و تجمعات مردمی، این دادگاه طرح نمی‌شود، باید به چرایی آن اندیشید. به بخشی از دلایل اشاره کردیم؛ تا وقتی فکر کنیم این دادگاه رویدادی چون دیگر رویدادها و نه یک روند دادرسی برای یک کشتار جمعی و برای دادخواهی و روشن شدن حقیقت است، با آن به مثابه سوژه‌ای خبری برخورد می‌کنیم. در حالی‌ که مساله عدالت انتقالی، دادرسی، کشف حقیقت و برقراری عدالت است و این عدالت تنها برای قربانیان نیست، برای جامعه آسیب‌ دیده است. <br class='autobr' /> </div> <p><strong>جالب است بسیاری از کنش‌گران سیاسی و حقوق بشری داخل ایران نسبت به دفاعیات حمید نوری در شبکه‌های اجتماعی خود واکنش نشان داده‌، در حالی‌ که مقابل برگزاری دادگاه، روند دادرسی و شهادت‌های شاهدان و شاکیان سکوت کرده‌اند. آیا این مساله بیان‌گر توجه بیشتر به متهم است؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> طبیعی است که تا پیش از دفاعیات نوری، هیچ‌کدام از آن‌ها که در ایران هستند، نتوانند اظهارنظر کنند. پس از صحبت‌های نوری که به عنوان یک ایرانی متهم است، برخی از کنش‌گران در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی واکنش نشان می‌دهند. همین اظهارنظرها هم اقدام شجاعانه‌ای از سوی این همکاران و کنش‌گران است و از سوی دیگر، باز هم نشان می‌دهد که رسانه‌های خارج از کشور نتوانسته‌اند مساله دادگاه نوری را همه‌جانبه کنند. همین‌جا تکرار کنم که شمار بسیاری به دفاعیات نوری تنها به عنوان لودگی و مسخره‌ کردن توجه کردند. نوری شاید ناخودآگاه و ناآگاهانه بر مسایلی در جامعه ما دست گذاشت که در رابطه با کشف حقیقت و کشتار جمعی مهم بود و ما نسبت به آن کوتاهی کردیم.</p> <p><strong>مثل چه مواردی؟<br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> نوری اعدام‌ها را نفی نکرد، فقط گفت در زمان انجام اعدام‌ها، در زندان گوهردشت نبوده است. بخشی از دفاعیات او در ارتباط با اتهام جنایت جنگی بود که کم‌تر کسی به آن توجه کرد. وقتی نوری می‌گوید این کشتارها انجام شده‌اند اما در جبهه و نه در زندان‌ها، سوی مشخص نگاه او به اتهام جنایت جنگی است و نوری می‌داند یکی از مسایل مورد اختلاف میان وکلا با دادستانی، همین اتهام است؛ یعنی آیا این جنایت جنگی بوده است یا خیر؟ رسانه‌ها می‌توانستند درباره‌ این‌ که چرا جنایت جنگی اهمیت دارد و چرا استراتژی دادستانی همین مساله است، بیشتر بحث کنند.</p> <p>بخش دیگر، صحبت‌های مهم نوری و نوک تیز حملاتش به آیت‌الله «حسینعلی منتظری» بود؛ مساله‌ای که برای بسیاری از کنش‌گران، رسانه‌ها و خبرنگاران از اساس مهم نبود و به آن نپرداختند. چرا مساله منتظری برای نوری مهم بود؟ چرا با تمسخر و حمله به منتظری، یکی از اصلی‌ترین سندهای این قتل عام را به چالش کشید؟</p> <p><strong>به نظر شما چرا؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> آیت‌الله منتظری با هر شخصیتی که داشت، فردی یگانه در تاریخ ایران، دست‌کم در تاریخ معاصر ما است. او کسی است که در برابر یک حقیقت، یعنی کشتار جمعی زندانیان سیاسی می‌ایستد و به قدرت، نه می‌گوید. نامه‌ها به آیت‌الله «روح‌الله خمینی» را او منتشر کرد. آقای منتظری در آن زمان یک شکافی در حکومتی با کارکردهای توتالیتر ایجاد کرد. برای همین است که نوری با تمسخر به منتظری حمله می‌کند. این مساله در جامعه و کار رسانه برای اطلاع‌رسانی مهم است چون می‌تواند آینه‌ای باشد برای بسیاری از مردم ایران که وقتی جانشین خمینی به اعدام‌ها نه گفت، چرا بخش عمده‌ای از آن‌ها سکوت کردند. بحث محکوم کردن مردم ایران نیست. نمی‌توان قساوت و شقاوت دستگاه سرکوب جمهوری اسلامی را نادیده گرفت. اما می‌توان پرسید چرا نوری بر استهزا و بی‌اعتبار کردن آقای منتظری تمرکز کرده است؟ رسانه‌ها از کنار این مساله رد می‌شوند و این سوال را در جامعه ایجاد نمی‌کنند که وقتی منتظری در آن جایگاه قدرت چنین کرد، آن‌ها و به ویژه بسیاری از قدرتمندان دیگر چه کردند؟ این شکافی واقعی و تا به امروز در جامعه ایران است. این پرسش جامعه از خود برای اجرای عدالت و روشن شدن حقیقت، مهم است. هدف آن اندوختن سرمایه‌ای در چارچوب حافظه و تاریخ ایران است که مانع تکرار چنین جنایتی در آینده شویم. این یعنی همان عدالت انتقالی و تلاش در جهت آن. بسیاری می‌گویند عدالت انتقالی پس از سرنگونی و از بین رفتن حکومت آغاز می‌شود اما من فکر می‌کنم هر حرکتی از آغاز مبارزه برای فراموش نکردن و در جهت دادخواهی بوده است. دادخواهی پس از سرنگونی هم باید پیش برود. ما مبارزه می‌کنیم تا در فردای ایران، ایرانی بدون زندان و شکنجه و اعدام را ممکن کنیم. آقای منتظری هم به همین دلیل اهمیت پیدا می‌کند. نظرات فقهی و مواضع ایشان در گذشته یک مساله است اما مهم اقدام بی‌نظیر او است. ما هیچ نیرو، قدرت و سیاست‌مداری این‌گونه نداشته‌ایم که در قدرت به قدرت نه بگوید. نه به خاطر جنگ قدرت بلکه در دفاع از حقیقت.</p> <p><strong>شما تاکید دارید که رسانه‌ها می‌توانستند با پرداختن به مساله آیت‌الله منتظری، جامعه را به پرسش‌گری از خود وا دارند. این پرسش‌گری جامعه از خود در زمان وقوع جنایت، در زمان حال از چه جهت اهمیت دارد؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> اگر رسانه‌ها به این مساله می‌پرداختند، می‌توانست به بحثی اجتماعی تبدیل شود که ای مردم! منتظری نفر دوم حکومت بود و مقابل اعدام‌ها موضع گرفت. ما کجا بودیم؟ دادگاه یعنی یافتن پاسخی‌ برای همین سوال. دادخواهی یعنی نقد گذشته در زمان حال برای آینده. باید درس گرفت که در آینده چه‌طور می‌توان مانع داغ‌دار شدن مادران دیگر شد که فرزندان‌شان برای بهبود جامعه تلاش می‌کنند. من امروز نمی‌توانم بگویم اگر مانع آن‌چه پیش از ۱۳۶۷ گذشت می‌شدیم، کشتار جمعی ۱۳۶۷ پیش می‌آمد. من نمی‌توانم نگویم نخستین کشتارهای جمعی زندانیان در «اوین» نبود بلکه در کردستان بود؛ یعنی شش ماه پس از انقلاب در سال ۱۳۵۸. در بانه و سنندج و مریوان بود. آن‌ها که کشته شدند، پیش‌مرگه نبودند، «احسن ناهید» و «حسن ناهید» و «جمیله یخچالی»، دانشجوی دانشگاه بودند که به قتل رسیدند. اگر این اعتراض را همان زمان با صدای بلند انجام می‌دادیم، شاهد وقایع ۱۳۶۷ نبودیم؛ حتی پیش‌تر، یعنی همان فردای انقلاب، زمانی‌ که رهبران نظام گذشته را به آن شکل وحشیانه، بدون دادرسی و بی حق وکیل در پشت بام مدرسه «رفاه» کشتند و سپس در زندان «قصر» و دیگر کشتارگاه‌ها به کشتار ادامه دادند. دادخواهی روشن کردن این نقطه‌های تاریک است که ما کجا بودیم و چرا اعتراض نکردیم؟</p> <p><strong>سمت نگاه شما در صحبت از اقدام آیت‌الله منتظری، به سوی جامعه است. آیا می‌توان گفت تنها خانواده‌ها نبودند که قربانی شدند و یک جامعه با هر فاصله‌ای، از کشتارها و جنایت‌ها قربانی شده و آسیب دیده است؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> آن‌چه در کشور ما اتفاق افتاده، برقراری حکومتی با کارکردهای تمامیت‌گرایانه است؛ یعنی تقسیم جامعه به بخشی به عنوان هوادار خود و بخشی به عنوان دشمن. حکومت‌های توتالیتر همواره یک دشمن خارجی هم دارند که وقتی وارد مرزها می‌شود، کارکرد آن ایجاد وحشت و منزوی کردن بخشی از جامعه و به نوعی، سرکوب بخش دیگر به کمک بخش منفعل و ساکت است. در همین رابطه، جمهوری اسلامی نسبت به حکومت‌های توتالیتر فاشیستی و سوسیالیستی، توتالیتاریسم را چند گام هم رو به جلو برد. اگر حکومت نازی‌ مردم را به میهن‌پرست و دشمن میهن تقسیم کرد و حکومت سوسیالیستی به طرف‌داران میهن سوسیالیستی و دشمنان طبقه کارگر، جمهوری اسلامی خود از پیش «امت‌» را داشت! یعنی مسلمان و به شکل مشخص، شیعه امتیاز شهروند اصلی بود. در این تقسیم‌بندی، کسی که علیه حکومت اسلامی باشد، علیه امت است و به همین خاطر، القاب و اتهام‌هایی که هنوز هم استفاده می‌کند، بسیار مهم هستند؛ مثل «مرتد»، «منافق»، «ملحد» و «کافر» که همه به دور از حلقه امت هستند و امت حق ندارد از آن‌ها دفاع کند. یک فرد مسلمان حق ندارد از یک کافر دفاع کند، وگرنه از حلقه امت و در اصل، از جامعه به بیرون پرت می‌شود. تبدیل ملت به امت با این اتهام‌ها، بخشی از جامعه را با سکوت، به هم‌دست حکومت تبدیل کرد. این مساله در دهه ۶۰ اتفاق افتاد. آیا در این رابطه تنها من به عنوان خانواده اعدامی آسیب دیده‌ام یا جامعه از نبود هزاران هزار جوانش که تنها برای اهداف سیاسی و بهبود وضعیت جامعه تلاش می‌کردند، آسیب دید؟ تفاوت زندانی سیاسی با دیگران حتی در مبارزه مسلحانه هم همین است. زندانیانی که در ایران اعدام شدند، به خاطر عقیده‌ خود اعدام شدند.</p> <div class="texteencadre-spip spip">به نظر من جامعه آسیب دیده است. چه بخواهیم و چه نخواهیم، من داغ‌دار شدم اما جامعه هم آسیب دید. خشونتی که بر جامعه تحمیل شد، آثار اجتماعی بر خانواده‌های زندانیان واعدامی‌ها، از آسیب‌های یک جامعه هستند. مساله فقط اعدام یک فرد نیست بلکه در نظامی که مبنایش خشونت است، تسلسل خشونت مهم می‌شود. بخشی از این تسلسل خشونت، ویران کردن پایه‌های اجتماعی است. بسیاری از خانواده‌های قربانیان از اجتماع حذف شدند چون فرزند یا مادر اعدامی بودند. پس یک جامعه آسیب دید و بایستی ترمیم پیدا کند. کشف حقیقت و انجام عدالت در راستای همین ترمیم است. <br class='autobr' /> </div> <p><strong>سوال من به اعضای جامعه که مستقیم از اعدام‌ها و جنایت‌ها داغ‌دار شدند، برنمی‌گردد، من به بخشی از جامعه اشاره دارم که عزیزش را در این جنایت‌ها از دست نداد. در همین حکومتی که مبنایش خشونت است و تسلسل خشونت را در پی دارد، آن‌ها هم قربانی هستند و آسیب دیده‌اند؟<br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> بله. نمونه‌ها بسیار هستند. از روندا و کامبوج می‌توان گفت. اما در این زمان، از دادگاه فرانسه بگویم. در حمله داعشی‌ها در فرانسه برای کشتار جمعی، به بسیاری از رستوران‌ها و کافه‌ها حمله شد. گروهی از قربانیان مستقیم مورد شلیک گلوله قرار گرفتند. اما کسانی هم که جان به در بردند، قربانی هستند. آن‌هایی که در همسایگی رستوران‌ها، کافه‌ها و محل‌های قتل‌عام و کشتار بودند هم آسیب دیدند و امروز شکایت کرده‌اند. حقیقت تنها این نیست که چرا داعشی‌ها کشتار انجام دادند. زوایای مختلف یک کشتار یعنی روشن شدن حقیقت. این‌ که چه‌طور وارد پاریس شدند؟ چرا آمدند؟ نیروهای انتظامی و نیروهای حافظ جامعه چه کردند؟ دولت چه کرد؟ در همین دادگاه پاریس، مسوولان دولت به عنوان شاهد احضار شده‌اند و صحبت می‌کنند. در این کشتار مورد بحث، ۱۳۰ انسان کشته شدند ولی در دادگاه نزدیک به سه هزار قربانی، شاکی و شاهد داریم. پرداختن حرفه‌ای به ابعاد این دادگاه به همین می‌انجامد که مردم جامعه بیندیشند چه اتفاقی افتاد که این کشتار سهمگین انجام شد و چه آسیب‌هایی در پی داشت. در ایران هم یک جامعه آسیب دید و بی‌شمار قربانی و آسیب‌دیده بر جای گذاشت.<br class='autobr' /> باید پرسید چرا از کشتار جمعی استفاده شد؟ اعدام فقط یک شخص را هدف نمی‌گیرد، شکنجه تنها برای به حرف درآوردن زندانی نیست بلکه برای وادار کردن جامعه به سکوت است. کارکرد اعدام هم همین است. آن زمان که اعدام‌های دهه ۶۰ و کشتار جمعی انجام شد، چه در ایران می‌گذشت؟ یک جنگ هشت ساله بیهوده به مفتضحانه‌ترین شکل به پایان رسیده بود. فرصت‌های بسیاری برای پایان دادن به جنگ و دریافت غرامت هم مثل همیشه از دست رفته بود. خمینی همان وقت که «جام زهر» را میل کرد و قطع‌نامه را پذیرفت، جمله جالبی گفت: «امروز وقت پرسیدن چراها نیست.»</p> <p>چه کسانی این چراها را می‌خواستند و می‌توانستند در جامعه طرح کنند؟ همان بچه‌هایی که در زندان بودند و در کشتار جمعی کشته شدند. بسیاری از آن‌ها همان روزهای نخست جنگ می‌گفتند باید از میهن‌مان دفاع کنیم. وارد قضاوت نمی‌شوم، باور آن‌ها بود. بسیاری دیگر به ادامه جنگ نه گفتند. بسیاری معتقد بودند که پس از فتح خرمشهر، جنگ فایده‌ای ندارد و نباید جنگید. اگر آن‌ها را آزاد می‌کردند، چه می‌شد؟ این سوال‌ها و چراها به جامعه می‌کشیدند و به پرسش و موضع عمومی تبدیل می‌شدند.<br class='autobr' /> فراموش نکنیم که بخشی از رهبران جمهوری اسلامی، زندانیان زمان شاه بودند که بعد از آزادی به قدرت رسیدند. آزادی آن‌ها یعنی سازمان‌دهی بخشی از مردم. آزاد کردن زندانیان سیاسی، آن‌هم در شرایطی که جمهوری اسلامی قطع‌نامه‌ را پذیرفته بود و در موضع شکست قرار داشت، رو در رویی جامعه بود با پرسش‌هایی برای بازسازی. جمهوری اسلامی در آن زمان رابطه با خارج را می‌خواست اما بدون گذار دموکراتیک و بی آن‌ که بگوید من جنگ را برای آن ادامه دادم که بیشترین منفعت را در سرکوب داخلی داشتم و همین ایدئولوژی را که تا امروز جز شکست و تباهی در پی نداشته است، پیش می‌برم. بله، فکر می‌کنم جامعه ضربه بزرگی خورد و به شکل جدی آسیب دید. این‌که جامعه متوجه شود آسیب دیده، کار رسانه است.</p> <p><strong>با این تعاریف شما، آیا رسانه باید برای روشن شدن تمام ابعاد حقیقت، دسته‌بندی‌ها و موضع‌گیری‌هایی را هم که طی مدت برگزاری دادگاه حمید نوری [عباسی] میان بخشی از کنش‌گران سیاسی و فعالان عرصه دادخواهی پیش آمده است و در شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه کلاب‌هاوس و فیس‌بوک مشاهده می‌کنیم، پوشش دهد؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> آن‌چه تاکنون روند دادرسی حمید نوری پیش برده است، برای دست‌یابی به حقیقت اهمیت دارد. طرح تمامی مباحث، انتقادها و اشاره به کم‌داشت‌ها در جامعه مهم است. اظهارنظرها و گفته‌ها در همین آزمون‌ و خطاها می‌توانند مورد بررسی قرار گیرند. اگر ما پذیرفته‌ایم که این دادگاه عادلانه و دموکراتیک در کشوری دموکراتیک، با قاضی، وکلا، دادستان، وکلای متهم، شاکیان و شاهدان برگزار می‌شود، باید بایسته‌های آن را هم رعایت کنیم. من نمی‌توانم به عنوان خبرنگار، شهروند یا هر عنوان دیگری تعیین کنم که یک شهادتی خوب یا بد است. این شهادت‌ها در چارچوب حقوق و قانون مطرح می‌شوند. یا به این قانون باور داریم که به نظر من دادخواهی حقیقت‌-عدالت محور باید به دادگاهی منصف و عادلانه برای شاهد و متهم باور داشته باشد یا باور نداریم. اگر باور نداریم و فکر می‌کنیم این دادگاه تنها وسیله‌ای برای هدف‌های سیاسی خوب یا بد ما است، مثل سرنگونی و تضعیف حکومت، پس همان فکری را داریم که در سال‌های نخست انقلاب آن فاجعه را در ایران به وجود آورد؛ همان‌زمان که خمینی و بخشی از اپوزیسیون او، عده‌ای را مجرم می‌دانستند و لازم ندیدند دادرسی انجام شود و آن‌ها را مجازات کردند. با این نگاه نمی‌توان دادخواهی حقیقت‌-عدالت‌محور را پیش‌برد. این دادخواهی حقوقی بر پایه حقوق بین‌الملل است و از دست‌آوردهای بشری است برای دست‌یابی به عدالت. ارمغان قدرت‌ها نیست که بر قدرت‌های حاکم با پرداخت بهای گران تحمیل شده باشد. این‌که بگویم آقا یا خانم فلانی خوب یا بد شهادت داد، سلیقه است. قاضی، دادستان و وکلا آن‌جا حضور دارند که در کار خود بسیار بیشتر از من تخصص دارند. من می‌توانم سلیقه خود را داشته باشم اما این‌ که تعیین کنم آیا شهادت‌های شاهدان و شاکیان به نفع من یا ما بوده یا نبوده، کاری خلاف حقوق و نادرست است. در حال حاضر با چنین برخوردهای غیرحقوقی و نادرست، برای دیگر شاهدان و شاکیان فضای رعب و وحشت ایجاد شده است. باید توجه داشته باشیم که شاهد یا شاکی که از این کشتار جمعی جان به در برده است، مقابل دادگاهی قرار گرفته و وقایعی را در زمان حال روایت می‌کند که دیروز شاهد آن بوده است. بدون شک ممکن است احساسات جریحه‌دار شده‌اش، بغض‌ و نوع نگاه او در شهادتش تاثیر بگذارند اما بیشترین تلاش خود را برای کشف حقیقت انجام ‌می‌دهد. ولی من این حق و اجازه را ندارم که رفتاری فراقانونی با شاهدان و شاکیان که خود قربانی هستند، داشته باشم. آن‌ها جان به در برده‌های عزیز ما و نزدیک‌ترین افراد به یاران و کشته‌های ما بوده‌اند که با زحمت و شهامت، پذیرفته‌اند که شهادت بدهند.</p> <p><strong>یکی از مباحث مطرح در این موضع‌گیری‌ها، دسته‌بندی‌ها و قضاوت‌های سلیقه‌ای به تعبیر شما، جزییاتی است که شاهدان و شاکیان می‌گویند. گروهی معتقدند در برخی شهادت‌ها، دروغ یا تناقض وجود دارد. آیا این نمونه‌ها می‌توانند در روند دادرسی مشکلی ایجاد کنند؟ <br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> این دادگاه قرار است بگوید حمید نوری در آن تاریخ و در این کشتار جمعی در همان زندان مشخص حضور و نقش داشته است. مهم برای دادرسی همین است. این‌که فلان شاهد آشنایان من را می‌شناخته یا خیر، به نفع امروز یا دیروز من شهادت داده است یا خیر، به نفع سازمان سیاسی خود شهادت داده یا خیر، به دادگاه و روند دادرسی ربطی ندارد. شهروند و خبرنگار می‌تواند در چارچوب حقوقی، افراد را پاسخ‌گو کند. من می‌توانم در همین چارچوب حقوق و قانون حاکم بر دادگاه بگویم یک زندانی و شاهد قسم‌خورده، دروغ گفته است. حتی می‌توانم بگویم که متهم هم دروغ می‌گوید. اما در چارچوب همان حقوق و دادگاه. در خصوص اظهارات شاهدان و شاکیان، قاضی تشخیص می‌دهد. این‌طور نیست که کادر قضایی و حقوقی تا الان متوجه تناقض‌ها یا دروغ‌ها یا شهادت‌های متاثر از هیجان نشده‌اند. باید این صلاحیت را به دادگاه داد. قاضی این پرونده، فرد سابقه‌دار و مجربی است و برای همین انتخاب شده است. هربار در لحظه نخست شهادت‌ها تکرار می‌کند که میان آن‌چه دیده‌اید با آن‌چه شنیده‌اید، تفکیک قائل شوید. همین بیان‌گر آگاهی کادر حقوقی و قاضی است.</p> <p>رسانه می‌تواند همین مجموعه را در چارچوب حقوقی پوشش بدهد. این نخستین بار نیست که شاهدی مورد اتهام برخی دیگر از قربانیان قرار گرفته است. البته این دسته‌بندی‌ها و موضع‌گیری‌ها در میان بخش خاصی از روشن‌فکران اتفاق افتاده است و نه عموم مردم که حتی به دادگاه و روند دادرسی هم آگاه نیستند. من فکر می‌کنم آن‌چه در یک مورد یا چند مورد از شهادت‌ها پیش آمده است، بر روند دادرسی پرونده تاثیر نمی‌گذارد.</p> <p><strong>برای آخرین سوال می‌خواهم بپرسم در کنار نقدهایی که به رسانه‌، کنش‌گران و جامعه وارد دانستید، در این فرصت باقی‌مانده تا پایان محاکمه حمید نوری [عباسی] چه می‌توان کرد؟ خود شما چه خواهید کرد؟<br class='autobr' /> </strong></p> <p><span class="spip-puce rtl"><b>–</b></span> ما حتما می‌توانیم از این نخستین تجربه‌، موفق بیرون بیاییم اگر بر برخی از مشکلات خود فائق شویم. می‌توانیم از دادخواهی حقیقت-عدالت‌محور دفاع کنیم. من وقتی انتقاد می‌کنم، پیش از هرکسی خودم را نقد می‌کنم. برای همین بر مستندات دادگاه اصرار کردم. واقعیت این است که در چارچوب مستندسازی و سندهایی که به لفظ عامه، دادگاه‌پسند یا قابل ارایه در یک سیستم حقوقی باشند، بدون چون و چرا ضعیف هستیم؛ به عنوان مثال می‌توانیم بر ارایه فهرست اسامی کشته‌ شده‌ها که بدون شک چند نام غلط در آن هست و «گالیندوپل» به عنوان سند سازمان ملل متحد تهیه کرده است، تاکید کنیم. می‌توانیم داده‌های‌ خود را در چارچوب حقوق بین‌الملل بازبینی کنیم تا مباحث‌مان دقیق‌تر شوند. سازمان ملل می‌تواند اسنادی را که دقیق‌تر از اسناد مورد بحث در دادگاه هستند، منتشر کند.</p> <p>در خصوص رسانه، افزون بر نقش اطلاع‌رسانی خود، نقش ساختن حافظه جمعی را هم جدی بگیرد. رسانه به عنوان بازوان اصلی یک رویداد قضایی با تکیه بر حقیقت‌محوری، می‌تواند دادرسی را به بحث عمومی جامعه تبدیل کند. ما در این دادگاه یاد گرفتیم که در خصوص یک جنایت یا رویداد، با یک روایت واحد میان قربانیان سروکار نداریم. باید پلورالیزم این روایت‌ها را بپذیریم که هر قربانی روایت خود را دارد. ما برای کشف حقیقت به طرف عدالت می‌رویم و بدون کشف حقیقت، به عدالت نمی‌رسیم.</p> <p>در نهایت هم کشتارهای جمعی این‌گونه، کشتارهایی تنها برای قربانیان و خانواده‌های آن‌ها نیستند بلکه یک رویداد در یک جامعه‌اند و جامعه باید در این‌باره بحث کند و خودش را در جایگاه قربانی و متهم بگذارد. دادگاه و دادرسی یعنی همین؛ یعنی من بتوانم بگویم میان حمید نوری، روسای او و قربانیان، کجا بوده‌ام. این را هم فراموش نکنیم که دادگاه حمید نوری، آغاز و پایان دادخواهی نیست.</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article24 https://resanesh.net/spip.php?article24 2025-12-13T21:31:24Z text/html fa admin دادخواهی <p>با بهمن امینی در سال‌هایی آشنا شدم که به گونه‌ی دیگر به سیاست فکر‌ می‌کردم. در روزگاری که خاوران بسیار گم‌نام‌تر از امروز بود، در آن روزها برای من تنها یک نام نبود. بهمن نام خاوران ما! را بر انتشارات‌اش گذاشته بود. به یاد دارم که نخستین پُرسشم از بهمن همین بود. «آقای امینی این همان نام خاوران ماست!» و پاسخش هنوز در ذهنم تکرار می‌شود. «بله همان خاوران ماست.» آن روزها انتشارات خاوران با نشست‌هایی برای نویسندگان و روشنفکران تبعیدی پناهی بود برای بودن و دانستن و خوب نگاه کردن به راستی‌ها. هنگامی (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique8" rel="directory">یاد رُخ‌داد</a> / <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot6" rel="tag">دادخواهی</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/bahman-b28f3.png?1773236887' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>با بهمن امینی در سال‌هایی آشنا شدم که به گونه‌ی دیگر به سیاست فکر‌ می‌کردم. در روزگاری که خاوران بسیار گم‌نام‌تر از امروز بود، در آن روزها برای من تنها یک نام نبود. بهمن نام خاوران ما! را بر انتشارات‌اش گذاشته بود. به یاد دارم که نخستین پُرسشم از بهمن همین بود. «آقای امینی این همان نام خاوران ماست!» و پاسخش هنوز در ذهنم تکرار می‌شود. «بله همان خاوران ماست.» آن روزها انتشارات خاوران با نشست‌هایی برای نویسندگان و روشنفکران تبعیدی پناهی بود برای بودن و دانستن و خوب نگاه کردن به راستی‌ها. هنگامی که برای سایت بیداران هم در جستجوی نامی می‌گشتم، نخست به خاوران فکر کرده بودم و بهمن مخالف نبود. خاوران ما بود!</p></div> <div class='rss_texte'><p>بهمن را آخرین بار در مراسم خاکسپاری مینا عالمی دیدم، جلوی ِ در کلیسای کوچک پرلاشز نشسته بودیم. باران می بارید. هر دو بغض داشتیم و شاید آرام می‌گریستم. یک باره گفت «می‌دانی همه‌ی ما در اینجا می‌میریم و هیچ‌کس به ایران باز نمی‌گردد.» نخستین بار بود از او سخنی چنین پُر از ناامیدی می‌شنیدم. فکر نمی‌کنم هنوز از بیماریش اطلاع داشت.</p> <p>من سال‌هاست به شکست می‌اندیشم و بارها هم در این باره نوشته‌ام. تلخی نشسته در این کلام بهمن گونه‌ای دیگر بود. در باره‌ی شکست و رویارویی با آن بارها با هم بسیار صحبت کرده بودیم. یکی از روش‌های رویارویی‌ها همان تلاش‌های بهمن بود و با هم در این باره کمابیش موافق بودیم. بی‌بیش‌گویی بگویم در آن سال‌ها بهمن از رفقایی بود که به حقوق بشر باور داشت. در چند کمیته و کار جمعی با هم بودیم و بعد هم که به سازمان عفو و سپس گزارش‌گران بدون مرز آمدم این رابطه بیشتر شد. در همان سال‌ها بهمن از رفقایی بود که با فعالان مدنی و روزنامه‌نگاران ایرانی نه تنها برای گوش دادن به چند خبر در تایید نظرش که برای شنیدن حرف‌ها و نظراتشان دیدار می‌کرد. و تا جایی که می‌توانست ‌ کمک می‌کرد.</p> <p>در پی اعتراض‌های مردمی سال ۸۸ این رابطه با نوعی همکاری بیشتر شده بود. بهمن به گمان من نگاهی واقعی‌تر به ایران داشت. به چرایی مبارزه با فراموشی آگاه بود. نبردی که تنها در به‌یادآرها و روایت ِ حقیقت فشرده نمی‌شد. انتخاب میدان سن میشل برای برگزاری گردهم‌آیی‌ها نیز شاید چندان بی‌سبب نبود. در زمان ساخت‌ این میدان قرار بود، نخست مجسمه‌ای از ناپلئون را در آنجا بگذارند و سپس به روایتی با تلاشی مدنی به رویارویی میکاییل سرفرشتگان خیر ( در هر سه دین ابراهیمی) با شر و شیطان بدل شد.<br class='autobr' /> بهمن هم باور داشت که مبارزه با فراموشی تنها از راه بازگویه‌ی ِ زنده نگاه داشتن حافظه میسر نمی‌شود. نوعی سیاست‌ورزی است اما Politikos نیست یعنی ناظر بر قدرت‌ورزی نیست. دست‌کم در جهان امروز پرسمان ما را در بر نمی‌گیرد. نیازی به همانند‌ گفتن نیست، در همه این سال‌های ِ شکست اگر به آینه بنگریم همه راست‌مان را می‌نمایاند.<br class='autobr' /> راست این است که بازگفت پیاپی ِ ساده‌انگارانه‌ی پنداره‌هایی چون حافظه و حافظه جمعی و تاریخ در برابر حکومت پُر جهل و جنایت که آن‌ها را دستکاری کرده است، بانگ‌هایی بلند اما تهی از معنا شده‌اند.</p> <div class='spip_document_69 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center'> <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L500xH333/bhaman-c6b8f.png?1773236887' width='500' height='333' alt='' /> </figure> </div> <p>نمی‌توان تنها در کشوری که خداوندگانش در هر روزش ِ فاجعه‌ای آفریده‌اند، هر سال و هر بار« یادمان» برگزار کنیم، اما نیندیشیم که چگونه است که همچنان همان هستیم که بودیم و همچنان تنها هستیم و بانگ‌مان به جایی نمی‌رسد. این اعتماد به نفس برای ادامه این چنین راه و رسمی از تکرار بانگ‌های از معنا تهی شده، بی هیچ بازنگری و پرسشی در امروز خود یاری‌ده چیرگی فراموشی است. تبعید تنها بی‌سرزمینی نیست. گونه‌ای گم‌گشتگی در زمان هم هست. ما در اکنونیتی زندگی می‌کنیم که در گذشته جاریست. برای همین در مبارزه با فراموشی ناکام مانده‌ایم. در نبرد میان حافظه و فراموشی زمان بن‌پاره‌‌‌ی جدا ناپذیر آن است. حافظه در حال جریان می‌یابد اما فرادستش آینده است. مفهوم زمان در این هم‌سنگی در خویشی با گذشته است و هم‌پیوندی این گذشته با حافظه. هم‌زمان این هم‌پیوندی ناگزیر در پیوند با آینده و ساختن چند و چونی آن است. و این یعنی انگاری و پنداری از انسان و باور به آینده روشن انسانی.</p> <p>بهمن در انجام مبارزه با فراموشی را به پیش می‌برد، همراهی با مبارزه‌ی امروز و جاری را باور داشت. همه ما در سال ۸۸ همراهی بهمن را با سبزها دیدم. برخی به آن انتقاد داشتند. بهمن منتقدی همراه بود. همزمان با بسیاری از این انتقادها همراه بود. اما تنها کسی بود که در این شهر بخشی از جوانان تبعیدی را به برای اقدام به اعتراض گرد آورده بود. جدل و انتقاد می‌کرد، اما بود. تلاش می‌کرد تا میان این حال با گذشته و برای آینده پیوند زند. این باور به چندصدایی شاید از کنش ناشر بودن‌اش می‌آمد. من می‌گفتم از زندان می‌آید از تلخی حصار و سلول و شادی دیدن جوانه‌ای که گاه از میان سیمان سر می‌کشد. امروز باور دارم تجربه‌ی کنش ِ تدوام‌دار در مبارزه با فراموشی بود. هماوردی را در پذیرش گفت‌وگو و کارزاری را با جمعی بیشتر از« ما» به راه انداختند، بی‌آنکه هر من ناگزیر به مایی جبری تبدیل شود. مبارزه با فراموشی خود نیز بخشی از پایداری در برابر چیره کردن فراموشی است.</p> <h5 class="spip">چگونه می‌توان در برابر حکومتی پایداری کرد که توانایی هولناکی در سرکوب و همراه کردن بخشی از مردم برای سرکوب بخش دیگر را دارد. چگونه می‌توانیم پایداری کنیم زمانی که حافظه زخمی و پاره و پاره‌ی ما را چنان ویران کرده‌اند که هر گروه از ما تنها خود است و تنها روایت خود را حقیقت یگانه می‌داند. چگونه می‌توان به نظمی بیدادگرانه پایان داد بی‌آنکه بر پاره‌های زخم دیده ِ یادماندها مرهمی از روشنگری گذاشت و ترمیم کرد تا فراموشی با زخم‌های ِ پی‌هم پیکرهای‌مان را دیگر بار در خون خود غرقه نکند. چگونه پایداری کنیم زمانی که پاره‌ی کلانی از مردم ما هنوز از بودن ما و روایت‌ها و حقیقت‌هایمان بی‌خبرند. پایداری بودن برای دگرگشت کردن خود و دیگران است. نمی‌توان بی پایداری با همان معنای پُر حقیقت‌اش بر نظامی که بخشی از تباهی‌اش را با فراموشی در بود ما باور کرده است، پیروز شد. به باور من بهمن چنین پایداری کرد و نه با دوباره‌گفت بانگ‌ها که بر هر زخم کوچک با کنش و روشنگری مرهمی از حقیقت گذاشت. نشر داد و می‌آموخت. بی مهابا به گذشته نگاه کرد تا فردا را ببیند. </h5> <p>نه بهمن جان! همه ما حتا اگر در این تبعید بمیریم و دیگر هیچ کس از ما هم به ایران بازنگردد، با پایداری اینگونه در برابر فراموشی بازهم بهمن‌هایی «ﺑﻴﺰﺍﺭ ﺍﺯ ﺯﺷتی ﻭ پلشتی ﺍﺳﺘﺒﺪﺍﺩ ﻭ ﻧﺎﺑﺮﺍﺑﺮی**»، می‌آیند و می‌گویند خوب نگاه کنید این راستکی است*. و آینده‌ای روشن و بهمن‌های جاودان می‌سازند.<br class='autobr' /> یادت جاودان رفیق روزهای روشنگری و خاوران ما</p></div> <div class='rss_ps'><p>پانوشت :<br class='autobr' /> *خوب نگاه کنید راستکی است یکی از نخستین روایت‌های زندان بود که بهمن امینی منتشر کرد<br class='autobr' /> ** مقدمه کتاب خوب نگاه کنید راستکی است</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article20 https://resanesh.net/spip.php?article20 2025-11-09T16:25:02Z text/html fa admin تارنمای بیداران دادخواهی <p>چنین بود که منتقدان نظام کشتار شدند، خانواده‌های‌شان در انزوا ماندند و صدایی از کسی برنخاست. همراهی و سکوت عمومی در برابر جنگ نظام علیه مردم و سرکوب دگراندیشان را باید در همین کارکرد هراس‌افکن و کین‌پراکن توتالیتاریسم دید. بازخوانی خطبه‌های رهبران و مسئولان نظام، نگاهی به بایگانی روزنامه‌های دولتی به تنهایی، نشان می‌دهد که نظام "دشمن ساز" در میان بی‌تفاوتی و سکوت ناشی از ترس و سودبری، چه کسانی را از عرش قدرت الهی به فرش اوین و حصر و اعدام فرود آورد <br class='autobr' /> این جستار پیشتر به تاریخ ۱۵ شهریور۱۳۹۵ در (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique1" rel="directory">عدالت‌خواهی</a> / <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot4" rel="tag">تارنمای بیداران</a>, <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot6" rel="tag">دادخواهی</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH111/arton340-c36df-cce0a.jpg?1773236887' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='111' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>چنین بود که منتقدان نظام کشتار شدند، خانواده‌های‌شان در انزوا ماندند و صدایی از کسی برنخاست. همراهی و سکوت عمومی در برابر جنگ نظام علیه مردم و سرکوب دگراندیشان را باید در همین کارکرد هراس‌افکن و کین‌پراکن توتالیتاریسم دید. بازخوانی خطبه‌های رهبران و مسئولان نظام، نگاهی به بایگانی روزنامه‌های دولتی به تنهایی، نشان می‌دهد که نظام "دشمن ساز" در میان بی‌تفاوتی و سکوت ناشی از ترس و سودبری، چه کسانی را از عرش قدرت الهی به فرش اوین و حصر و اعدام فرود آورد</p> <p>این جستار پیشتر به تاریخ ۱۵ شهریور۱۳۹۵ در تارنمای بیداران منتشر شده است.</p></div> <div class='rss_texte'><p><strong>یک خاطره و یک نمونه </strong></p> <p>نخستین صحنه‌ی قساوت را در روزهای انقلاب ۱۳۵۷ و در ماجرای کشتن بی‌رحمانه‌ی یکی از ماموران اطلاعات شهربانی شاهد بودم. از میانه‌ی مهرماه اعتراض در خرم آباد گسترده‌تر شده بود، پلیس محلی دیگر نمی‌توانست شهر را کنترل کند، ماموران گارد شاهنشاهی را به شهر آوردند. در همان روزهای نخست ورود «گاردی‌ها» بود که کارگری جوانی از فعالان شهر به نام حسین سلوکی، کشته شد. روز پس از حادثه، جمعیتی به راه افتاد تا به رسم ادای احترام به جان باخته به گورستان بروند. در مسیر عبور تظاهرا‌ت‌کنندگان، در خیابان سعدی ( خیابان شهدا) یکی از ماموران اطلاعات شهربانی که در پیاده‌رو نظاره‌گر تظاهرات بود، شناسایی شد و چندین جوان خشمگین با شعار " مرگ بر ساواکی" به او حمله‌ور شدند. وی در نخستین واکنش و در محاصره جمعیت برای نجات خود تلاش کرد با شلیک چند تیر هوایی مفری برای فرار بیابد. اما این‌بار جمعیت بیشتری را علیه خود خشمگین‌ کرد. در گریز از سیلی که به راه افتاده بود، در یکی کوچه‌های مجاور‌ ِ خیابان، به خانه‌ای پناه برد. خیل جمعیت از در و دیوار خانه بالا کشید و به آن سرازیر شد. بالاخره در یکی از اتاق‌ها مامور را گرفتار و وحشیانه به قتل رساندند. سیل توده‌‌وار، مرا نیز متأسفانه، همچون بسیاری دیگر، به در آن خانه برد. من پس از قتل رسیدم، اما برخی از افرادی که در اتاق بودند و در قتل دست داشتند را می‌شناختم. از آن میان «توکل مصطفی‌زاده» که پس از انقلاب پاسدار و از سردمداران باندهای سیاه حزب‌الله شده بود و در سرکوب و کشتار فعالان سیاسی شهر نقشی مهم بازی کرد. با آنکه دو تن از هواداران سازمان‌های چپ هم در آن اتاق حضور داشتند، ولی توکل مجری اصلی این قتل بود و هم او بود که سلاح کمری مامور را مصادره کرد.<br></p> <p> من در سال‌های نخست دهه پنجاه با توکل آشنا شده بودم. زمانی که «آیت‌الله مدنی» به خرم‌آباد تبعید شده بود و امامت مسجد حاج رمضان این شهر را بر عهده داشت. در آن سال‌ها مدتی به مسجد رفت و آمد می‌کردم و با تعدادی دیگر از دوستانی که امروز تقریبا همه اعدام شده‌اند! و با حمایت آقای مدنی و تلاش طلبه‌ی جوانی به نام آقای « ساعت‌چی»، کتابخانه کوچکی در مسجد درست کرده بودیم که برخی کتاب‌های ممنوعه در آن دوران را در خود جا داده بود. توکل چند سالی از ما بزرگتر بود، اما به دلیل رفتار‌های غیرعادی‌اش یکی از سوژه‌های شوخی و تمسخر بچه‌های مسجد بود. پدر توکل یکی از ثروتمندان شهر بود، اما در اوج خساست همه امکانات ابتدایی زندگی را از برخی فرزندان‌اش دریغ می‌کرد. برادر بزرگ توکل، شهرتش از شهر هم فراتر رفته بود و به سوژه‌ی مجله‌های زرد کشور تبدیل شده بود. وی نیز که پس از انقلاب یکی از رهبران اوباش حزب‌اللهی شد، آن زمان آگهی در روزنامه‌ها منتشر کرده بود، که تا زمانی پدر برایش امکان ازدواج فراهم نکند، از اصلاح سر و صورت خود خودداری می‌کند! و تا سال انقلاب ایشان با مو و محاسن بلند در خیابان‌ها خود را نمایش می‌داد. توکل جوانی ارام، ساده و مهربان بود، با کسانی که سر به سرش نمی‌گذاشتند و از آن میان من، رفتاری عادی و دوستانه داشت. عمیقا مذهبی بود و به همان میزان از سیاست می‌ترسید. از کتابخانه مسجد وحشت داشت و هیچ‌گاه به آنجا نمی‌آمد. حق با او بود این سیاست و مخالفت با حکومت شاه بود، که ما را، یعنی برخی از همان کسانی که بعدها نیز مخالف حکومت اسلامی شدند و چند تن از آن‌ها با هم‌دست توکل کشته شدند، به مسجد کشانده بود. او فقط برای عبادت می‌آمد. اما در همان نخستین روزها و با مطمئن شدن از فرمان آیت‌الله خمینی برای اعتراض فعال شد. و بسیار هم فعال! به ویژه برای حمله به صف دیگر گروه‌های سیاسی! او به راحتی و بدون شرم کسانی را که سال‌ها می‌شناخت و با ان‌ها در مسجد در یک صف نماز خوانده بود، بی رحمانه کتک می‌زد. در شهریور ٥٨ و حمله به کردستان، به گفته خودش و بنا بر شهادت برخی، از پاسداران جوخه‌های اعدام سپاه بود.*<br></p> <p>توکل را من دوباره و پس از سال‌ها و آزادی از زندان در سال ٦٣ دیدم. وقتی در خیابان با او روبرو شدم خودم را برای درگیری آماده کردم، اما هنگامی که جلو آمد و مرا در آغوش گرفت و گفت "از آزاد شدنم" خوشحال است، غافلگیر شدم! و البته با این تاکید "انشااله که توبه کرده‌ای". از جبهه چند روزی به مرخصی آمده بود. با هم تا شب و دیر وقت در شهر قدم زدیم. برایم تعریف می‌کرد که در آن سال‌ها یکی از کسانی بوده که در حمله‌های شبانه و تیراندازی به خانه ما شرکت داشته است. می‌گفت حال خوشحال است که آن روزها مرا در خانه پیدا نکرده بود "تا خونم را بریزد!" و وقتی این همه را می‌گفت، هیچ شرم و یا پشیمانی در چهره‌اش هویدا نبود. تکرار می‌کرد: "دشمن بودی." معنای "دشمن بودن" را با تعریف‌هایش از جبهه و کشتار اسرا بیشتر متوجه شدم. او و نه تنها او همه‌ی ما باور داریم یا دست کم داشتیم! در برابر دشمن، قساوت وظیفه است. در میان ما توکل‌های آزار دیده از جامعه و یا بی آزار و صمیمی کم نبودند که هولناک شدند! در این سال‌ها، ما همه به نوعی هولناک شدیم. چیره شدن تمامیت‌خواهی جامعه‌ را هولناک کرده بود.<br></p> <p>«هانا آرنت» با معرفی «آدولف آیشمن» چون فردی «عادی» و همچون "بقیه"، خطر ارتکاب جنایات هولناک را یگانه به "هیولا‌ها" نمی‌کند. ارنت پیش از آیشمن در باره‌ی یکی دیگر از رهبران نازی‌، «هاینریش هیملر» « همسری پرعاطفه که همه مشخصات احترام برانگیز عادات یک پدر خوب خانواده را دارست»، نوشته بود "نبوغ هیملر در آن بود که نظام ترور را با همدستی بورژواها‌ی مطیعی بنا کرد که فعالیت‌های خون‌ریزانه‌شان به شکل نفوذ ناپذیری از زندگی شخصی‌شان جدا بود." آرنت تأکید داشت «با ادله سیاسی نمی‌توان در باره این شکاف در شخصیت و عمل، فکر کرد."(١) تزوتان تودورف در این باره به درستی می‌نویسد « توضیح این امر سیاسی و اجتماعی است و نه روانشناسانه و فردی» او تأکید دارد « آلمان‌های، روس‌ها و دیگر ملیت‌هایی هم که مرتکب جنایت شدند، انسان‌هایی متفاوت با دیگران نبودند. این رژیم سیاسی و نوع تربیت تحمیل شده از سوی آن است که تفاوت دارد.» تودورف به مشخصه‌های سنتی و ملی بی اعتنا نیست. اما بر این گفته‌ی جرمن تایلون به هنگام خروج از اردوگاه مرگ نازی‌ها تأکید می‌کند که " هیچ مردمی از خطر انحطاط اخلاقی بر حذر نیستند." تودورف در این باره بر دو کارکرد توتالیتاریسم: سیاست خارجی ستیزه‌جویانه (جنگ) و دخالت‌گری تعیین کننده حکومت در همه عرصه‌های زندگی شهروندان تأکید ویژه دارد.(٢)<br></p> <p><strong>کارکردهای تمامیت خواهانه** </strong></p> <p>"فضای خاکستری‌ " سرکوب نظام‌مند، بی‌رحمانه و غیر انسانی را دست‌کم در سال‌های سیاه شصت، نمی‌توان انکار کرد. این سرکوب با فضای اختناق حکومت‌های خودکامه‌ی پیشین در ایران یا حتا با دیگر دیکتاتوری‌های حاکم در منطقه، تفاوت ماهوی داشت. به جرائت می‌توان گفت که کشتار جمعی زندانیان سیاسی در مرداد و شهریور سال ١٣٦٧، جنایتی بی‌سابقه در جهان پس از ١٩٤٥ میلادی است. بسیاری از بازداشت‌های خودسرانه‌ی از فردای انقلاب و به ویژه در دهه شصت و سپس اعدام‌های جمعی مصداق‌های بارز "ناپدید" کردن اجباری‌ هستند، اغراق نیست که بگوییم در این دهه سیاه وضعیت زندانیان سیاسی در اوین، قزل‌حصار و گوهردشت، و ده‌ها زندان دیگر در سراسر ایران از نظر رفتارهای غیرانسانی و ظالمانه، انجام شکنجه‌های نظام‌مند تنها با اردوگاه‌های مرگ نازی‌ها در سال‌های جنگ جهانگیر دوم قابل مقایسه است. برخی از این ستم‌ها در حقوق بین‌المللی به عنوان مصادیق بارز جنایات ضد بشریت و در مواردی جنایت جنگی تعریف شده‌اند. این ادعا با اسناد و شهود جان بدربردگان در هر دادگاهی قابل ارائه است.***<br></p> <h4 class="spip"> <p>این جنایات با همه هولناکی‌شان اما تنها بخشی از فاجعه‌ای‌ست که کارکردهای تمامیت‌خواهانه بر سر جامعه ما آوار کرده است. واژه‌ی " جامعه‌ی توتالیتر" بکار گرفته‌ شده از سوی برخی صاحب‌نظران، تنها نامی برای مشخص کردن یک رژیم سیاسی نیست، مشخصه‌ی جامعه‌ای آسیب دیده و متاثر از کارکردهای ویرانگر تمامیت‌خواهی است. مهم‌ترین آن شاید سکوت و یا همراهی بخشی از جامعه با جنایات رژیم حاکم است. "همیاری" و " همکاری" با پیشبرد جنایت در جامعه و حتا در میان بخش‌هایی از نیروهای سیاسی، انتقال و بازتولید جلوه‌هایی از گفتمان سرکوب و خشونت حاکمیت در میان مخالفان جمهوری اسلامی، امریست که نمی‌توان در پروسه دادخواهی نادیده انگاشت.<br></p> </h4> <p>چنین سرکوبی با خسران‌ بی شمار بر جامعه، تنها در سایه کارکردهای تمامیت‌خواهانه ممکن شد. یادآور شوم، توتالیتاریسم بیش از آنکه تعریفی از شکل سیاسی یک نظام باشد، پنداره‌ای کاربردی است.**** تا امروز هم استفاده از این پنداره برای نمونه‌های پیشین ایتالیا، آلمان نازی و شوروی سوسیالیستی، برای بسیاری از صاحب‌نظران همچنان پرسمان‌برانگیز است. در این باره که همه‌ی تعاریف آرنت، گوریان و یا آرون و ….. با همه‌ی شناسه‌های آلمان نازی و شوروی سوسیالیستی مطابقت دارند یا نه کمتر کسی رای قطعی صادر کرده است. اما در باره‌ی کارکردهایی که از مفهوم فراتر رفته و می‌توان با اتکا بر پدیده‌شناسی جنایت و آسیب شناسی اجتماعی، اثر مخرب و عمیق آن‌ها را در جامعه شناخت، اختلاف کمتری وجود دارد. ناگزیر کردن همه‌ی ویژگی‌های توتالیتاریسم به نمونه‌های پیشین آن، که آن‌ها نیز با هم متفاوت بودند و تلاش برای تطبیق تام و تمام "نمونه‌های" طرح شده با نمونه جمهوری اسلامی، سبب شده است که تا امروز بحث در باره‌ی کارکردهای توتالیتاریستی و آسیب‌های جدی این کارکردها در سرکوبگری و حاکمیت ترور بر جامعه، کمتر مورد توجه قرار گیرند. شاید در سایه شناخت بیشتر از آسیب‌های وارد آمده از این کارکردها بر جامعه است که معنای تمامیت‌خواهی "مفهوم" می‌‌شود.<br></p> <p><strong><br class='autobr' /> "نعمت" جنگ و دشمن سازی نظام‌مند<br class='autobr' /> </strong></p> <p>کاربرد اصلی سیاست خارجی ستیزه‌جویانه در رژیم‌های تمامیت خواه، در درون مرزهاست. جنگ با " دشمن خارجی" آغاز می‌شود، سپس دشمن به درون مرزها آورده می‌شود تا مرزهای سیاسی و اجتماعی را در هم ‌ریزد. دشمن ساخته می‌شود، تا با نسبت نزدیکی و دوری از او جامعه به گروه‌های متخاصم تقسیم شود و این گروه‌ها در برابر هم قرار گیرند و در سرکوب همدیگر شریک شوند و یا دست کم در برابر سرکوب دیگران سکوت کنند. هر کسی که تعریف و تفسیر نظام حاکم و به ویژه رهبران خدا مانند آن را نپذیرد، همدست دشمن است. دشمن کسی است که با « ما» نباشد. همه‌ی انگاره‌های افراط‌گرایانه، از یک اصل تبعیت می‌کنند " آنکه با من نیست بر من است." این آیه‌ی از انجیل همزمان هم از سوی رژیم‌های توتالیتر تحریف و هم بدست آن‌ها به خوبی اجرا شد ( پاره‌ی دوم این آیه " و آنکه بر من است پس دعا کند!" است. به گفته تودورف "مسیح خود بر خلاف بخشی از پیروان‌اش و رژیم‌های توتالیتر نتوانست عقوبت تهدید "بر من بودن" را اجرایی کند.") در نهایت دشمن همان جامعه است، که به نام دشمن باید سرکوب شود و با سرکوب هر بخش، دیگران «عبرت» ببینند. در یک کلام هراس‌افکنی با «دشمن» برای همراه کردن جامعه با سکوت است.</p> <p>آیت‌الله خمینی، بنیانگذار نظام، جنگ را نعمت نامیده بود. نعمتی که موقعیت بی‌سابقه‌ای‌‌‌ در تاریخ برای پیشوایی روحانیون و حامیان‌شان فراهم آورد، و سرآغاز سیاه‌ترین دوران‌ حیات ایران در تاریخ معاصر شد. تنها هشت ماه پس از قدرت گیری، حاکمیت نخستین جنگ را در کردستان و علیه مردم خود آغاز کرد، جنگی که هنوز ادامه دارد. نخست کردها به "دشمن" و "معارض، معاند و محارب و ضد انقلاب" تبدیل شدند و سپس با استفاده از همه جنگ افزارهای ممکن، قربانی بمباران، کشتارهای جمعی و کوچ اجباری شدند. این جنگ خسران سنگین و بدون "آماری" از مردم غیر نظامی بر جای گذاشته است. نخستین اعدام‌های جمعی غیر قضایی در روزهای آغاز تهاجم به کردستان- شهریور ماه ۱۳۵۸ - در این جنگ به ثبت رسیده‌اند. یک سال بعد، جنگ هشت ساله‌ای با دشمنی در خارج از مرزها آغاز شد، و در آغاز دهه سیاه شصت، زمانی که جنگ می‌توانست پایان یابد، و جان‌های عزیزی حفظ شوند، نظام این بار به بهانه این جنگ و با دشمن خواندن مردم و برای تثبیت خود جنگی سراسری علیه مردم اغاز کرد.</p> <p>«والدمار گوریان» در باره دو گونه‌ی " توتالیتاریسم، یعنی نازیسم و کمونیسم" نوشته بود که آن‌ها:<br class='autobr' /> "مذهب‌های سیاسی - اجتماعی و سکولار بودند که باید از ویژگی‌های عصر ما دانسته شوند. جنبش‌های توتالیتر جای خدا و نهادهای مذهبی را گرفته و رهبرانشان به مرتبه خدایی رسانده می‌شوند. تظاهرات توده‌واری که به راه می‌اندازند، آیین‌های مقدس به شمار می‌آیند، تاریخ جنبش به تاریخ قدسی رستگاری بدل می‌گردد، و تبلیغ می‌شود که دشمنان و خائنان همان گونه که شیطان می کوشد خادمان مدینه الاهی را نابود کند، هیچ گاه از مانع تراشی در راه رسیدن به هدف موعود باز نمی‌ایستند. علاوه بر مناسک و ضوابط مقدس، اعتقادات جزمی و دگرگونی‌ناپذیر و اطاعت کورکورانه و لعن مرتدان با استناد به حقیقت مطلق نیز وجود دارد. این حقیقت مطلق را رهبران جنبش کشف و ابلاغ می کنند. نظریه‌یی که جنبش بر آن استوار است بعضی شعارها و ضوابط را نیز شامل می‌شود که در نازیسم نژادپرستی و در بلشویسم پیکار طبقاتی و ضدیت با سرمایه داری است. ولی چون رهبری جنبش دارای حق نامحدود تفسیر و تفسیرهای مجدد است، سیاست در رژیم های توتالیتر از انعطاف برخوردار می شود...."</p> <p>نظام جمهوری اسلامی، توتالیتاریسم را نیز گامی به پیش برده است. در این نظام برخلاف نمونه‌های پیشین، منتقد و یا معترض تنها دشمن "ملت آریایی" و "میهن سوسیالیستی" نیست، در نظام شیعه حاکم بر ایران که رهبرش جانشین رسول خدا و امامان بر روی زمین است،"دشمن و خائن" دشمن خدا نیز هست. " حکومت اسلام مخالف ندارد، محارب دارد." ***** نظام یعنی امام و امت‌اش، کسی که از صف امت خارج شود، از "دین" خروج کرده است. بنابر شرع و قانون هیچ ‌کس "حق" ندارد از "کافر، مرتد، ملحد، منافق و محارب" دفاع کند. اگر در حکومت‌های توتالیتاریستی پیشین شهروندان نسبت به مواضع‌شان در برابر تعریف حکومت از " دشمن" به شهروند درجه یک و دو تقسیم می‌شدند، در نظام اسلام حکومتی، از آغاز جز امت شیعه، که شریک در تقسیم غنائم است، «شهروند» دیگری وجود ندارد. دیگران حتا حق گور و سوگ هم ندارند. در این نظام رهبر و پاسداران‌اش به عنوان حلقه‌ی اصلی قدرت‌ در مرکز "امت" قرار دارند، و در حلقه‌های دورتر از مرکز، "آحاد و اقشار" دیگر به میزان نزدیکی و یا دوری‌شان از "عمود خیمه"، از منافع قدرت بهره می‌برند و یا به همان میزان نزدیک به دشمن معرفی و مرعوب می‌شوند، تا نظم ِ نظام برقرار شود.</p> <p>این رژیم بنا بر تعریف‌ها و با استناد به تاريخ خود، متشکل از دشمنان بالفعل مردم است که یکی پس از دیگری به "نفع قدرت های خارجی" به "مردم خود خیانت می‌کنند"، از آیت‌الله شریعتمداری و بنی صدر و قطب‌زاده تا مهدی هاشمی، آیت‌الله منتظری، از کروبی و موسوی و خاتمی و شاید فردا روحانی همه عوامل دشمن بوده‌اند و فردا ممکن است کسان دیگری هم به آن‌ها بپیوندند و "افشا" شوند.</p> <p>"این سرکوب که بعنوان سرکوب انقلابی به نظر عادی جلوه می کرد(...) تنها شامل حال دشمنان بالفعل و بالقوه رژیم نمی‌شد، که مردان وفادار به رژیم را هم در بر می‌گرفت. این شيوه‌ی سرکوب که در پس مراسم‌های "اعتراف به خطا" نهان می‌شد، در نوع خود خارق‌العاده بود. برای آن که به هر حال به بی آبرویی خود رژیم منجر می شد(...) مردم مجبور بودند باور کنند که این رژیم توسط کسانی هدایت شده است که علیه آن می‌جنگیده‌اند یا به نفع قدرت‌های بیگانه به آن خیانت کرده‌اند. اگر این اعترافات را باور کنند که وحشتناک است و اگر نه چگونه باید راجع به رژیمی قضاوت کرد که انسان‌ها را وادار می‌کند به اعمالی که مرتکب نشده‌اند، اعتراف کنند."</p> <p>این نقل قول برگرفته از کتاب "توتالیتاریسم و دمکراسی" «ریموند آرون» روشنفکر برجسته‌ی فرانسوی و درباره‌ی محاکمات دهه‌ی سي به بعد رژیم توتالیتر شوروی است. شباهت آن با محاکمات و دادگاه های ایران تصادفی نیست. تصویر همسانی روش سرکوب رژیم توتالیتر است. ریموند آرون در ادامه‌ی این نقل قول به این پرسش که پيشوايان و رهبران میانی و توده ها در اينگونه رژیم‌ها به چه کسي بايد باور داشته باشند؛ پاسخ می دهد:" به یک نفر، یک نفر به تنهایی برای دیگران تصمیم می گیرد، غرق پیروزی شان سازد و یا به قعر شرم روانه شان کند، خدمتگزاران رژیم را به وفاداران یا خیانتکاران تبديل کند، زندگی و مرگ همه در دست این مرد است..."</p> <p>مکمل سیاست ستیزه‌جویی‌ خارجی، نقش تعیین کننده‌ی حکومت، به عنوان منشاء تشخیص خیر و شر در همه پهنه‌های زندگی برای مردم است. اسلام حکومتی در این باره هم توان بیشتری از دیگر حکومت‌های توتالیتر دارد. این حکومت تنها برای این دنیا حکم نمی‌راند که در انجام رسالت بردن شهروندان به بهشت، جهان را برایشان جهنم می‌کند. رژیم‌های تمامیت‌خواه پیشین، منشاء وجود خود را در زمین می‌جستند و چنان شد که مردمان با قانون زمینی تفکیک و سرکوب می‌شدند. رهبران جمهوری اسلامی، فصل تازه‌ای بر توتالیتاریسم افزودند، خدا با ماست و آنکه با ما نیست، دشمن ما یعنی دشمن خداست! پیشبرد « پاک سازی دشمنان خدا»، نیازمند سیاست مرگ‌آفرین و کین‌پراکن شیطانی کردن آن‌هایی‌ست که با "ما" نیستند، و همزمان عبای سجایای اخلاقی و "الهی" برای خود دوختن نیز مشخصه خاص رهبران جمهوری اسلامی است. در نظام جمهوری اسلامی، شیعه‌ی در قدرت، محرک ستیز دائم خیر و شر در همه عرصه‌های موجود و ممکن زندگی می‌شود، تا با «النصر بالرعب» جامعه میان "مومنان" و "کافران" تقسیم شود، در پس این شکاف که جامعه را غیر انسانی می‌کند، فساد و بی‌کفایتی "خدایان حاکم" انکار می‌شود و سلطه‌ی فقر و نیاز، انسان را به گرگ انسان بدل می‌کند. قساوت سرکوب و کشتار باور‌نکردنی حاصل این کارکرد تمامیت‌خواهانه است.</p> <p>چنین بود که منتقدان نظام قتل عام شدند، خانواده‌های‌شان در انزوا ماندند و صدایی از کسی برنخاست. همراهی و سکوت عمومی در برابر جنگ نظام علیه مردم و سرکوب دگراندیشان را باید در همین کارکرد هراس‌افکن و کین‌پراکن توتالیتاریسم دید. بازخوانی خطبه‌های رهبران و مسئولان نظام، نگاهی به بایگانی روزنامه‌های دولتی به تنهایی، نشان می‌دهد که نظام "دشمن ساز" در میان بی‌تفاوتی و سکوت ناشی از ترس و سودبری، چه کسانی را از عرش قدرت الهی به فرش اوین و حصر و اعدام فرود آورد</p> <p><strong>فروپاشی فرجام‌های توتالیتاریسم </strong></p> <p>در باره تمامیت خواه بودن حکومت جمهوری اسلامی می‌توانیم موافق نباشیم، اما و بدون شک نمی‌توانیم آسیب‌های وارد آمده از کارکردهای نام برده در جامعه را پنهان کنیم و یا تنها فاجعه را به یکی از نشان‌های آن خشونت خلاصه کنیم و فروپاشی جامعه در پی فروپاشی این نظام که آغاز شده است، نادیده بگیریم.<br class='autobr' /> والدمار گوریان بر این باور بود که "جامعه توتالیتر از هم می‌پاشد و در هرج و مرج فرو می‌رود." راست این است که حکومت‌های توتالیتر به ویژه با عمر طولانی سرنگون نمی‌شود، از هم می‌پاشند. فرو می‌ریزند. نیازی به ارائه‌ی آمار و ارقام نیست، آنچه در جامعه ما امروز روی می‌دهد، و در هر سطر خبری که منتشر می‌شود، روایت این فرو پاشی‌ست. نظامی که می‌خواست همه «شئون جامعه را معنوی» کند، همه شئون جامعه را ویران کرد و همه‌ی جامعه را شیون برای‌ کرامت انسانی کرده‌ است، الگوهای معنویت و دینداری چنان در فساد و دروغ دنیایی غرق شده‌اند، که حتا فرزندان‌شان هم به آن‌ها اقتدا نمی‌کنند! قاریان کلام حق امروز تنها جنایت را موعظه می‌کنند. پژواک آن فرو ریختن باورها از امامان دروغ و تزویر و ریایی‌ست که مذهب را سپر بلای دزدی و غارت و فساد خود کرده‌اند. متاسفانه توتالیتاریسم اسلامی، باورهای نیک اندیشانه‌ی مردم از مذهب را هم با خود فرو می‌پاشد.</p> <div class="texteencadre-spip spip"> <p> فروپاشی، در عین حال نفی قدرت حاکم و "ارزش‌های" تحمیل شده‌ او بر جامعه‌ی بسته نیز هست. این "ارزش‌ها" با اتکا بر کاردهای تمامیت‌خواهی، با دو ابزار توامان سرکوب و پروپاگاندا، تحمیل شده‌ و می‌شوند. بخشی از جامعه سرکوب می‌شود و بخش دیگر وحشت زده متقاعد. در سایه شمشیر آخته‌ی وحشت "آنکه با ما نیست" یا باید حذف شود و یا هم‌رنگ امت. سپس با حذف و نابودی نیروی مقاوم و یا بی‌رنگ شدنش در برابر "جامعه‌ی همرنگ با گفتمانی همگانی" سرکوب تند و همه‌جانبه‌ی نخستین تعدیل می‌شود. پایان نمی‌‌یابد، تنها شکل عوض می‌کند. این از یک سو دستاورد پایداری جامعه است و از سوی دیگر اجتناب‌ناپذیر بودن تغییر برای بقای حکومت.</p> </div> <p>متاسفانه به هنگام فروپاشی تنها « ارزش‌‌های» حکومت ساخته نیست که فرو می‌پاشد. حکومت توتالیتر به‌عنوان تجسم همه‌ی بدی‌ها و گفتار و کردار نفرت آفرینش نفی می‌شود، در نبود آزادی بیان برای همگان، این زاندن نه با اتکا بر نقد که نفی مکانیکی و وارنه‌سازی است. اما از آنجا که این حکومت‌ها - و به ویژه جمهوری اسلامی- نظام و رهبران خود را مبدا و منشا اخلاق و راستی و صداقت و دیگر ارزش‌های بشری در جهان معرفی می‌کنند، نفی مکانیکی ارزش‌هایی که نظام به خود منتسب کرده است، به نفی تمامی ارزش‌های انسانی و بحران در جامعه تبدیل می‌شود. نظام از فرو‌ریزی ارزش‌ها نیز سود می‌برد، هم برای توجیه جنایات مرتکب شده و هم برای اشاعه یکسان‌نگری مبتذلی که راه را بر هر گونه نقد جدی می‌بندد.</p> <p> <strong>فرجام‌های دادخواهی </strong></p> <p> راست این است که دادخواهی تنها یک پرسمان نیست، تنها برای فردای دور دست نیست، راه‌یافتی برای امروز و هم فردای ایران است. به سادگی نمی‌توان از آن گذشت، نمی‌توان فراموشش کرد و یا آن‌را بخشید. چه بخواهیم و چه نه! مبارزه برای استقرار دمکراسی در ایران از راه دشوار دادخواهی می‌گذرد.</p> <p>امروز تنها تکرار این تاکید درست که دمکراسی و آزادی بدون تحقق خواست دادخواهی امری ناممکن است، کافی نیست. آسیب‌های برآمده از فروپاشی جامعه، دادخواهی را اگر نگویم ناممکن که بسیار دشوارتر می‌کند، تلاش مسوولانه آن است که دادخواهی را با تلاش برای تحکیم انسجام در جامعه پیوند زد که تنها راه آن تقویت سازمان‌های مستقل جامعه مدنی است. سوی دیگر توانمند کردن سازمان‌های مستقل جامعه‌ی مدنی که تلاش برای دادخواهی ملی نیز از جمله وظایف آنان است، پایداری در برابر از مضمون خالی کردن دادخواهی از فرجام‌های اصلی و ملی آن است. چه از سوی بخشی از خانواده‌های قربانیان، نزدیک به سازمان‌ها و گروه‌های سیاسی، برای پیوند دادن دادخواهی به سیاست کسب و یا حفظ قدرت، و چه از سوی برخی تشکل‌های مورد حمایت نهادهای خارجی که دادخواهی را تنها«پروژه»‌ای رسمی و با «مسوولیت محدود» در حد کسب و کار و منافع کلان این قدرت‌ها و یا بودجه تعیین شده می‌بینند. در میان امواج فروپاشی هر روز بیش از پیش «شرکت‌های با مسئولیت محدود» با امکان‌های غیبی سر بر می‌آورند. بی‌ریشه بودن این شرکت‌ها و وابستگی‌شان به این و آن قدرت و یا نیروی سیاسی نوعی سیالیت در رأی و نظر درباره‌ی دادخواهی به وجود می‌آورد که بنا بر موقعیت و نظر، منافع و مصالح اهدا کننده‌ی پروژه تغییر می‌یابد! یک بار این موسسه برای تقویت «جامعه مدنی» لازم می‌بیند در برابر « رئیس جمهور» معتدل و یا اصلاح طلب، و یا برای آشتی ملی دادخواهی را از « کف» خواست‌ها بردارد و گاه جز به رأی شورای امنیت برای دادگاه بین‌المللی راضی نمی‌شود. راست این است که در نبود تشکل مستقل خانواده‌ها، تشکل‌های وابسته با به دنبال خود کشیدن نزدیکان قربانیان و سپس منشعب کردن آن‌ها در گروه‌های اکثریت و اقلیت و غیره، نه تنها دادخواهی را تضعیف که به بایگانی شدن آن در آرشیوها‌ کمک می‌کنند.</p> <p>دادخواهی، در نخستین گام، بیش و پیش از هر اقدامی «روشن شدن» همه حقیقت به مثابه حق دانستن است. این مهم نه تنها به عنوان خواست بازماندگان قربانیان که باید به خواست جامعه بدل شود. روشن شدن حقایق افزون بر کارکرد حقوقی آن برای پیشبرد اجرای عدالت، پادزهر پروپاگاندا و تحریف تاریخ و تحمیق جامعه است. تنها در روشنی آفتاب ِ دانستن همه‌ی حقیقت است که جامعه می‌تواند همه‌ ابعادی ستمی را که بر او رفته است، بداند و سوگ را به پایان رساند و مهمتر برای ترمیم تار و پود پاره پاره شده‌اش، بکوشد.</p> <h5 class="spip"> <p> پاره پاره کردن جامعه، حاصل کارکردهای تمامیت‌خواهانه است. جامعه چند بخش شده و حافظه‌‌های پاره پاره و پراکنده، هر کدام روایت خود را از جامعه قربانی دارند. در جامعه‌ای که تمامیت‌خواهی چیره بوده است روایت واحدی وجود ندارد. و البته نیازی هم به روایت واحد نیست، و نباید نوعی روایت «رسمی» را از سوی خود تبلیغ کنیم. همه حقیقت با من نیست. پذیرش فراوانی و گوناگونی روایت‌ها، پذیرش آسیب‌های جدی در جامعه است. شکل سرکوب در دیکتاتوری‌های کلاسیک، عموما مبارزه میان مردم و دیکتاتور است! کارکرد انشقاق در جامعه‌ی توتالیتر باعث می‌شود که « ما» نیز خود در کوران حوادث تجزیه شده و روایت واحدی نداشته باشد. به میزانی که جامعه توتالیتر در زمان‌های متفاوت قربانی تولید کرده است «ما» روایت دارد. پذیرش این روایت‌ها به معنای هم عرض بودن آن‌ها نیست. تنها با در کنار هم نهادن تاروپودهای پاره پاره است که فرش حافظه‌ی جمعی و شاید تاریخ بافته ‌می‌شود. پذیرش روایت‌های گوناگون، تنها برای آشتی دادن و در کنار هم نشستن بر روی این فرش نیست، که سازگاری برای ساختن آینده‌ای است که شاید دیگر تار و پودمان از هم نگسلد. برای نشستن بر روی این فرش مشترک نیازی به بخشش و فراموشی نیست.</p> </h5> <p>عدالت یکی از فرجام‌های اصلی دادخواهی است. مجرمان و دست اندرکاران جنایات باید محاکمه و مجازات شوند. روشن شدن همه حقیقت ناگزیر باید به اجرای عدالت منجر شود، این « پرسمان» از جمع خانواده‌های قربانیان و شاکیان فراتر می‌رود. این پرسمانی ملی است و راه حل آن هم در همین کشور و در میان همین مردمان باید جستجو باید کرد. محاکمه‌ها تنها برای مجازات مجرمان نیست. این دادگاه‌ها اگر برگزار شوند، مکانی هستند برای تعیین تکلیف با گذشته‌ی یک ملت، راست این است که نه مجرمان و نه قربانیان هیچ کدام از کشوری دیگر نیامده‌اند، همه ایرانی‌اند، این فاجعه‌ها در کشور ما رخ داده‌اند، چه بخواهیم و چه نه، در پس و پشت نگاه و عمل هر قربانی و یا حتا مجرم، ما یعنی همه ما، حضور داریم و باید خود را ببینیم و در آینه آن رفتارها مسئولیت خود را بازشناسیم. محاکمه‌ی مجرم، انگشت اتهام دراز کردن به سوی بخشی از تاریخ ماست که برخی نه تنها در قدرت که در جامعه هم آن‌را رد می‌کنند. اما رای دادگاه به این بازنگری سندیت می‌بخشد. چرایی ممکن شدن چنین جنایاتی، که به کابوس می‌ماند، بر ما مشخص نیست. محاکمه باید این کابوس را تعبیر کند، بر این رخ‌دادها و عاملان آن نامی بگذارد، علت‌ها را توضیح دهد، بُن‌وبُر را بیابد، تا تاریخ رویداد در تاریخ کشور ثبت شود. در چهره‌ی مردان و زنان که بر نیمکت اتهام می‌نشیند، و شاهدان و شاکیان و حتا مجرمان تاریخ مرور می‌شود. حافظه‌ها غبار فراموشی را می‌روبند و حافظه به تاریخ راه می‌یابد، تاریخ این‌بار با شاهد و قربانی و مجرم در عرصه ملی بازسازی می‌شود. اما برای این فرجام‌ها همه چیز بستگی به ما دارد، نمی‌توان به گونه‌ای مطلق بر پیشگیری و یا کاهش خشونت از پیش تاکید کرد! آیا امکانی فراهم می‌کنیم تا دیگر هرگز چنین مباد؟ به فرجام رسد ؟ این به ما و تلاش ما برای به سرانجام رساندن فرجام‌های دادخواهی بستگی دارد.</p></div> <div class='rss_ps'><p>پانویس‌ها</p> <hr class="spip" /> <p>١- penser l'évenement - belin 1989 - Hannah Arendt</p> <p> ٢-Face à l'extrême, Seuil 1991 -Tzvetan Todorov</p> <p>٣- Démocratie et totalitarisme, Paris, Gallimard, 1965. Raymond Aron</p> <p>* این سایت در بخشی از زندگی‌نامه‌ی وی چنین نوشته است : "ايشان با تشديد آشوب و بلوا در کردستان به دستور امام خميني (ره) به پاوه رفته در سرکوبي آشوبها در اين شهر نقش فعالي داشت و بعد از آن به شهرهاي کامياران – روانسر – سردشت – مريوان و سنندج عزيمت نمود . با شروع جنگ تحميلي به ميدان مبارزه با رژيم صدام شتافت و در همان روزهاي ابتدايي جنگ با کمک ديگر همرزمان در حميديه به صورت سدي محکم جلوي حرکت کافران بعثي را به سمت پادگان مهم حميديه و شهر اهواز گرفتند . " <a href="http://mardanebiedea57.parsiblog.com/-541190.htm" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">http://mardanebiedea57.parsiblog.com/-541190.htm</a></p> <p>** موضوع این نوشته " تحلیل حاکمیت" نیست، اما بدون آنکه بدانیم در چه جامعه‌ای زندگی می‌کنیم و چه آسیب‌هایی از سوی حاکمیت و یا جامعه، بر ما وارد شده است، نمی‌توان از چگونگی دوران گذار به دمکراسی سخنی به میان آورد. این مهم در تعیین فرجام‌های دادخواهی اهمیتی دو چندان دارد. برای این نوشته "تحلیل حاکمیت" بحثی نظری نیست، که تلاش برای شناخت آسیب‌شناسی کارکردهایی تمامیت‌‌خواهانه حاکمیت و به ویِژه پدیده شناسی امر سرکوب و نقض حقوق بنیادین جامعه است.</p> <p>***در باره جنایت جنگی مستندات بسیاری که در سال های اخیر از سوی برخی مسئولان کشوری و به ویِژه پاسداران انقلاب اسلامی و شرکت کننده در عملیات مرصاد و مقابله با عملیات فروع جاویدان سازمان مجاهدین خلق ایران دلالت بر شکنجه و کشتار گسترده اسیران جنگی ( اطلاعات در باره دو نمونه مشخص آن در اختیار نگارنده است) دارد. در این باره بازهم باید تاکید کرد که بدون شک از سوی گروه‌های مخالف نیز اینگونه اقدامات انجام شده است و بسیاری از اسیران جنگی بسیجی یا پاسدار به شکل فجیع به قتل رسیده‌اند. آنچه ارتکاب اینگونه جنایات را از سوی گروه‌های مخالف از جنایات حکومتی متمایز می‌کند، تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران به عنوان دولت امضا کننده میثاق‌ها و منشورهای و قوانین بین‌المللی است.</p> <p>****Totalitarisme, idéologie et démocratie – Nestor Capdevila - Actuel Marx- 2003/1 n° 33<br class='autobr' /> جستاری در باره‌ی مفهوم توتالیتاریسم در ارای مختلف صاحب نظران. این متن از سوی ب کیوان به فارسی نیز برگرداننده شده است.</p> <p>*****در این باره مراجعه کنید: محارب کيست ؟ و محاربه چيست ؟ (بحثى درشناخت موضوع حد محارب) سيد محمود هاشمى شاهرودی <br class='autobr' /> <a href="http://dadsetani.ir/Portals/dadsetani.ir/PaperAttch/1046.htm" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">http://dadsetani.ir/Portals/dadsetani.ir/PaperAttch/1046.htm</a></p> <p>«در هر صورت، ترديدى نيست كه آيه محاربه، شامل محاربه كافرانى كه از روى كفر با مسلمانان مى‏جنگندند نمى‏شود. بلى اگر كافرى به قصد ارعاب و غارت با مسلمانان بجنگد، مشمول آيه محاربه مى‏شود، ولى مصداق قسم سوم از اقسام محاربه خواهد بود. مقصود بيان اين نكته است كه محاربه‏اى كه به خاطر اسلام و كفر، يا به قصد سرنگون كردن حكومت اسلامى، ميان كافران و مسلمانان در مى‏گيرد، قطعا مشمول آيه نيست. پس مراد از محاربه در آيه، يا قسم دوم از محاربه است يعنى محاربه مسلمانانى كه از روى بغى و سركشى عليه <br class='autobr' /> حكومت اسلامى شورش كرده‏اند كه همان محاربه با امام و حاكم اسلامى است، يا قسم سوم از محاربه است يعنى محاربه به صورت ارعاب و تجاوز به مال و جان مسلمانان. »</p> <p> ایت‌الله خمینی المحارب هو کل من جرد السلاح او جهزه لاخافه الناس واراده الافسادفی الارض من بر او بحر فی مصرا او غیره لیلا او نهارا ( تحریر وسائل) در تحقق محاربه نوع اسلحه هم ملاک نیست لذا اگر شخصی با چوب یا چاقو، ایجاد رعب و هراس کند، عنوان محاربه صادق است.</p> <p>ماده 185 قانون مجازات میگوید:سارق مسلح و قطاع‌الطریق (راهزن) هرگاه با اسلحه امنیت مردم یا جاده را بر هم بزند و رعب و وحشت ایجاد کند محارب است. در واقع این دو عمل از مصادیق بارز محاربه و افساد فی‌الارض هستند. قانون مجازات اسلامی جرایم قیام مسلحانه علیه حکومت اسلامی وریختن طرح براندازی حکومت اسلامی ونامزدی پست حساس حکومت کودتا و یاتشکیل یا اداره وبرای بر هم زدن امنیت کشور و ... را در موارد مختلف از مصادیق محاربه دانسته که مجال بحث از انها نیست</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article16 https://resanesh.net/spip.php?article16 2025-10-20T22:55:17Z text/html fa admin مجله‌ی میهن دادخواهی <p>کمال رفعت صفایی شاعر تبعیدی در مجموعه 'در ماه کسی نیست'، می‌پرسد "چه شد که کشتی ما بر سنگ نشست؟" کمال تنها از کشتی حکومت نمی‌گوید، پرسش او از ما نیز هست، راست این است که کشتی همه‌ی ما موافق و مخالف این حکومت بر سنگ نشسته است. باید شجاعت داشت و پذیرفت و همزمان بر چرایی و چگونگی به گل نشستن کشتی‌مان اندیشید. انگار نادرستی است که می‌گویند انقلاب چیزی را تغییر نداد! تنها شیخ را به جای شاه گذاشت. این راست است که خودکامگی سلطنت با خودکامگی نهاد پُرشرتر روحانیت جایگزین شد. اما انقلاب اسلامی (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique12" rel="directory">پنداره‌ها</a> / <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot5" rel="tag">مجله‌ی میهن</a>, <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot6" rel="tag">دادخواهی</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH113/994870_962-a0854.jpg?1773236887' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='113' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>کمال رفعت صفایی شاعر تبعیدی در مجموعه 'در ماه کسی نیست'، می‌پرسد "چه شد که کشتی ما بر سنگ نشست؟" کمال تنها از کشتی حکومت نمی‌گوید، پرسش او از ما نیز هست، راست این است که کشتی همه‌ی ما موافق و مخالف این حکومت بر سنگ نشسته است. باید شجاعت داشت و پذیرفت و همزمان بر چرایی و چگونگی به گل نشستن کشتی‌مان اندیشید. انگار نادرستی است که می‌گویند انقلاب چیزی را تغییر نداد! تنها شیخ را به جای شاه گذاشت. این راست است که خودکامگی سلطنت با خودکامگی نهاد پُرشرتر روحانیت جایگزین شد. اما انقلاب اسلامی دگرگون کننده‌ترین انقلاب جهان شد. مهمترین دستاورد‌ش به کابوس بدل کردن رویاهای زیبای دگراندن به بهتر ِ میلیون‌ها ایرانی در بیداری بود. کمال از ویران شدن این رؤیاها می‌گفت.<br class='autobr' /> این مقاله پیشتر در سال ۱۳۹۴ در دوماهنامه‌ی میهن منتشر شده است</p></div> <div class='rss_texte'><p>بنیان‌گذار این نظام از دل سکوت و خاموشی و بر بستر ناآگاهی تاریخی سر برآورد. بنا بود با حکومت اسلامی‌ " همه شئون جامعه را اسلامی و معنوی کند." امروز جانشین ایشان پس از ٣٨ سال حکومت‌داری در هر سخنرانی خود شکست وعده آیت‌الله خمینی را آشکارگویی می‌کند. خبرها و گفته‌های مسوولان نظام نیز که از تیغ سانسور و خط‌های قرمز می‌گذرند و در روزنامه‌های رسمی منتشر می‌شوند، گفته‌های رهبر جمهوری اسلامی را تأیید می‌کنند. جامعه ایران نه تنها به سوی معنویت پیش نرفته است که در حال فروپاشی‌ست. فروپاشی سیاسی، اقتصادی و به ویژه اخلاقی.</p> <p>کمال رفعت صفایی شاعر تبعیدی در مجموعه 'در ماه کسی نیست'، می‌پرسد "چه شد که کشتی ما بر سنگ نشست؟" کمال تنها از کشتی حکومت نمی‌گوید، پرسش او از ما نیز هست، راست این است که کشتی همه‌ی ما موافق و مخالف این حکومت بر سنگ نشسته است. باید شجاعت داشت و پذیرفت و همزمان بر چرایی و چگونگی به گل نشستن کشتی‌مان اندیشید. انگار نادرستی است که می‌گویند انقلاب چیزی را تغییر نداد! تنها شیخ را به جای شاه گذاشت. این راست است که خودکامگی سلطنت با خودکامگی نهاد پُرشرتر روحانیت جایگزین شد. اما انقلاب اسلامی دگرگون کننده‌ترین انقلاب جهان شد. مهمترین دستاورد‌ش به کابوس بدل کردن رویاهای زیبای دگراندن به بهتر ِ میلیون‌ها ایرانی در بیداری بود. کمال از ویران شدن این رؤیاها می‌گفت.</p> <p>امروز می‌دانیم که بخشی از آن رؤیاها، آرزوهایی غیر واقعی بودند که از ژرفای نادانستن‌های ما از تاریخ برخاسته بودند. ولی همه‌ی رؤیاها و آرزوهای ایرانی‌ها برای بهتر و آزادتر زیستن افسانه نبود و نیست. اگر هزار بار هم این آرزوها را در لجن‌زار تمامیت‌خواهی با هزار آیه‌ی یأس و نهیب فریب‌‌کارانه‌ی انتخاب میان "مطلوب و ممکن" آلوده کنند، هنوز هم این رویاها تنها امید برای زندگی انسانی و ساختن جامعه‌ای آزاد و آباد و دمکراتیک هستند.<br class='autobr' /> پرسش این است که چگونه این حکومت توانست رؤیاهای میلیون‌ها انسان را در بیداری‌شان به کابوس بدل کند؟ چه شد و یا چرا در لجن‌زاری که این نظام به‌نام معنویت ساخته است همه آن رویاها را فراموش کرده‌ایم؟ پرسش این است: آیا ایستایی ما در این تنگنای تباه، تداوم چیرگی ِ گفتمانی شکست‌خورده نیست که به جای زندگی مرفه و معنوی، فقر، فساد و فحشا را در جامعه حاکم کرده است؟ به گمان من، متأسفانه امروز نه تنها بسیاری از ما آن رؤیاها را فراموش کرده‌ایم که شماری نیز گفتمان تباهی را پذیرفته‌ایم.</p> <div class='spip_document_45 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center spip_document_avec_legende' data-legende-len="22" data-legende-lenx="" > <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L500xH334/fi_le-50108.jpg?1773236887' width='500' height='334' alt='' /> <figcaption class='spip_doc_legende'> <div class='spip_doc_descriptif '>عکس از زنده‌یاد عباس </div> </figcaption></figure> </div> <p>سی و هشت سال زمان کمی نیست تا حکومتی بتواند حافظه‌ها را پاک کند و رؤیا‌های زیبا و زمینی را با نماز وحشت جایگزین کند. آنهم حکومتی ایدئولوژیک که برای به سکوت وادار کردن و سانسور و سرکوب و به ویژه پیشبرد سیاست ِ فراموشی، بر زرادخانه‌ای هزار و چهارصد ساله از فقه و فتوا و احکام شرعی متکی است.<br class='autobr' /> حرف تازه‌ای نیست اگر بگوییم سکوت مادر فراموشی‌ست و سانسور در خدمت به سکوت وادار کردن و سپس چیره کردن فراموشی است. آمار دقیقی از شمار مجله‌ها و کتاب‌های منتشر شده از فردای انقلاب تا نخستین خرداد سرکوب در سال ١٣٥٨ که توقیف‌‌ها و کتاب سوزان‌ها آغاز شد، در دست نیست. اما هنوز هم این دوره‌ی کوتاه از آزادترین لحظه‌های تاریخی میهن ماست. روزی شاید آماری کامل از همه ان کتاب‌ها و روزنامه‌های که توقیف و خمیر کردند و یا سوزاندند و یا ما خود سوزندانم تا مدرک جرم نشوند! برای ثبت فاجعه به دست آید. به هر روی این آغازی بر فراموشی بود. <br class='autobr' /> این آغاز بر بستر خودکامگی پیش رفت که روایت رسمی شاهنشاهی را تاریخ کرده بود و هر آنچه در تاریخ که نامی از شاهان در آن نبود، تاریخ نمی‌دانستند و سانسور می‌کردند. در روزهای انقلاب ناگزیر تاریخ فراموش شده با «به یاد آر‌های» افسانه‌ مانند پُرشور توام شد و شتابان با سیاست‌ورزی از خیابان‌ها گذر کرد. این نگاه به تاریخ لحظه مانند در دوران پر جوش و خروش گذار از سال‌ها خاموشی و فراموشی نمی‌توانست ژرف و همراه با اندیشگی باشد. تهییج دستور روز بود و تامل و افسانه‌زدایی در میان شور و همهمه‌های خیابانی که تر و خشک را با هم می‌سوزاند ناممکن. اینگونه "قرص مه را قرص نان" پنداشتیم.</p> <p>فراموشی ِ تاریخ خودخواسته نیست. تحمیلی است بر جامعه در خدمت پیشبرد سیاستی پیدا که منافع قدرت حاکم را تامین می‌کند. برای پیشبرد آن نیاز به سیاستی نظامند است. سانسور تنها یکی از کارپایه‌های این سازوکار است. <br class='autobr' /> این درست است که گسترش ابزارهای ارتباط جمعی و رسانه‌های مدرن امکان سانسور به گونه‌های کهن را کمتر کرده‌اند، اما سانسور تنها قلم شکستن و حذف واژه و عبارت در روزنامه و کتاب و یا به سکوت وادار کردن روزنامه‌نگاران و نویسندگان منتقد نیست، یا در اصل تنها کارکردش مهار آگاه‌گری در جامعه نیست. ممیزی تنها بخش پیدای کوه یخ سانسور است. اصلی‌ترین کارکرد سانسور هدایت جامعه در چارچوب گفتمان نظام حاکم است. این کارکرد در همه‌ی نظام‌های تمامیت‌خواه وظیفه و ابزاری یگانه داشته است. سانسور را پروپاگاندا به فرجام می‌رساند، اولی هر بازگفت و تصویر دیگر از حقیقت را حذف، و دومی با ساختن تصویری تحریف شده از حقیقت برای روایت رسمی قدرت، گفتمان‌سازی می‌کند.</p> <p>پروپاگاندا را نخستین بار پاپ گری‌گوار پانزده و کلیسای کاتولیک در پایان قرن هفده، برای برانگیختن و تبلیغ مذهب مسیحی استفاده کرد. هر چند مفهوم امروزی آن و به ویژه در قرن بیستم دگرگون شده است، اما کارکرد پروپاگاندا در نظام جمهوری اسلامی با آنچه پیروان پاپ به پیش بردند هم‌خوانی بیشتری دارد. "ساختن پیکانی چوبین هم برای متقاعد کردن و هم سرکوب و سانسور سخن آزاد. "</p> <p> والدمار گوریان نظریه پرداز نام‌دار تمامیت‌خواهی در کتابی به این نام، در باره دو گونه‌ حکومت توتالیتر نازیسم و کمونیسم نوشته بود "جنبش‌های توتالیتر جای خدا و نهادهای مذهبی را گرفته و رهبرانشان به مرتبه خدایی رسانده می‌شوند. تظاهرات توده‌واری که به راه می‌اندازند آیین‌های مقدس به شمار می‌آیند. و تاریخ جنبش به تاریخ قدسی رستگاری بدل می‌گردد. چنین تبلیغ می‌شود که دشمنان و خائنان همان گونه که شیطان می‌کوشد خادمان مدینه الاهی را نابود کند، هیچ گاه از مانع تراشی در راه رسیدن به هدف موعود باز نمی‌ایستند. در این حکومت‌ها علاوه بر مناسک و ضوابط مقدس، اعتقادات جزمی و تغییرناپذیر و اطاعت کورکورانه و لعن مرتدان با استناد به حقیقت مطلق انجام می‌شود. این حقیقت مطلق را رهبران جنبش کشف و ابلاغ می‌کنند." <br class='autobr' /> جمهوری اسلامی ایران همه‌ی این مشخصات مقدس و الهی را با استفاده ابزاری از مذهب شیعه در خود دارد. اما برای حاکم کردن گفتمان حاکم و اثرمندکردن سانسور و پروپاگاندا، در جامعه باید فضایی یاری‌دهنده نیز به وجود آورد. کارکرد پروپاگاندا نه پذیرش دمکراتیک که ناچارکردن به پذیرش سکوت در برابر روایت رسمی‌ست. و این تنها با هراس‌افکنی در جامعه ممکن است.</p> <p>این وحشت همگانی در نظامی توتالیتر امری " طبیعی" است. من پیشتر هم نوشته‌ام و بر این باورم که نظام جمهوری اسلامی، توتالیتاریسم را هم گامی به پیش برد در نظام شیعه حاکم بر ایران که رهبرش جانشین رسول خدا و امامان بر روی زمین است، "دشمن و خائن" دشمن خدا نیز محسوب می‌شود. نظام یعنی امام و امت‌اش، کسی که از صف امت خارج شود، از "دین" خروج کرده است. در نظام جمهوری اسلامی با اتکا به قانون شرعی هیچ ‌کس "حق" ندارد از "کافر، مرتد، ملحد، منافق و محارب" دفاع کند. اگر در حکومت‌های توتالیتاریستی پیشین شهروندان نسبت به مواضع‌شان در برابر حکومت از " دشمن" به شهروند درجه یک و دو تقسیم می‌شدند، در نظام اسلام حکومتی، از آغاز جز امت ِ شیعه، که شریک در تقسیم غنائم است، "شهروند" دیگری وجود ندارد. دیگران حتا حق گور و سوگ هم ندارند.<br class='autobr' /> گفتمان دشمن‌سازی نظامند در خدمت ایجاد فضای ترس و هراس است. دشمن ساخته می‌شود تا با نسبت نزدیکی و دوری از او جامعه به گروه‌های متخاصم تقسیم شود و این گروه‌ها در برابر هم قرار گیرند و در سرکوب همدیگر شریک شوند و یا دست کم در برابر سرکوب دیگران سکوت کنند. هر کس که تعریف و تفسیر نظام حاکم و به ویژه رهبران خدا مانند آن را نپذیرد، همدست دشمن است. دشمن کسی است که با « ما» نباشد. همه‌ی نظریه‌های افراط‌گرایانه، از این اصل تبعیت می‌کنند " آنکه با من نیست بر من است." در نهایت دشمن همان جامعه است، که باید سرکوب شود و با سرکوب هر پاره دیگر پاره‌ها «عبرت» ببینند. در یک کلام هراس‌افکنی با دشمن‌سازی پیاپی برای همراه کردن جامعه با سکوت و همدست کردن آن‌ها در جنایت است. <br class='autobr' /> برای به "همدست" تبدیل کردن مردم و گماردن آن‌ها علیه هم و دست‌کم به سکوت وادار کردن‌شان در برابر رفتارهای غیر انسانی نسبت به دیگر افراد جامعه لازم نیست همه را تک‌تک تهدید و یا زندانی کرد. آمار شگفت‌آور زندانیان سیاسی و اعدام‌ها در جمهوری اسلامی به ویژه در دهه نخست پس از انقلاب که زندان‌هایش شانه بر اردوگاه‌های مرگ در آلمان و کار اجباری در شوروی می‌زند، برآورده کردن خواست سکوت و فراموشی به انزوا راندن مردمی‌ست که نه تنها از وحشت زندان و شکنجه و اعدام که از طرد شدن و مواجه با ممنوعیت‌های گوناگون، در برابر آزارگری‌های سکوت می‌کنند و از هم می‌گریزند و گاه علیه هم نیز اقدام می‌کنند. فرجام اصلی اما تنها این نیست. در سایه شمشیر عریان وحشت "آنکه با ما نیست" یا باید حذف شود و یا هم‌رنگ امت، بخشی از جامعه سرکوب می‌شود و بخش دیگر وحشت زده متقاعد و همراه حکومت می‌شوند. با حاکم شدن گفتمان و روایت رسمی، جامعه از باهم بودن و اخلاق‌هایی که ارزش‌های جمعی و جهان‌روا هستند، نخست فاصله می‌گیرند و سپس آن‌ها به فراموشی می‌سپارد. در مرحله پسین که دیگر چیزی از تاریخ و حافظه جمعی نمی‌ماند، بر هم بودن و "ارزش‌های" نفرت‌پراکنی و کین‌آفرین تحمیل شده از سوی قدرت را می‌پذیرد.</p> <div class='spip_document_46 spip_document spip_documents spip_document_image spip_documents_center spip_document_center spip_document_avec_legende' data-legende-len="13" data-legende-lenx="" > <figure class="spip_doc_inner"> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L500xH335/file-558a4.jpg?1773236887' width='500' height='335' alt='' /> <figcaption class='spip_doc_legende'> <div class='spip_doc_descriptif '>عکس از عباس </div> </figcaption></figure> </div> <p>سیاست فراموشی با فراموشی تاریخ و گذشته معیارهای اخلاقی جهان‌روا را با "ارزش‌های" خود ساخته جایگزین و بر جامعه تحمیل می‌کند. یک‌دست کردن جامعه در پی سال‌ها حکومت‌داری در عمل بی‌اخلاقی را گسترش می‌دهد. باید دانست که مخالفان نیز در این روند هم از سرکوب مستقیم آسیب می‌بینند و هم از جامعه یک‌دست تأثیر می‌گیرند.</p> <p>افزون بر مانندگی‌ها دو ویژه‌گی متفاوت جمهوری اسلامی را نیز باید برشمرد. نخست شکل ملوک‌الطوایفی حاکمیت در جمهوری اسلامی است که از گروه‌هایی گردآمده پیرامون بیت‌ها و افرادی دارای منافع اجتماعی و اقتصادی تشکیل شده‌اند. نخستین تشکل سراسری که سپس اعضای آن پس از انقلاب حکومت را به‌دست گرفتند، «موتلفه‌های اسلامی» بود، گروه‌هایی بسیار متنوع و پراکنده اما متحد! جمهوری اسلامی از آغاز حکومت موتلفه‌ای‌های هستند که با وجود آنکه اشتراک منافع و مصلحت حفظ قدرت، در کنار هم بودن همه این گروه‌ها را تعریف می‌کند، اما همزمان منافع ویژه و برای داشتن سهم بیشتر در قدرت و بهره بردن از رانت‌های بیشتر گاه در جنگ قدرت یکپارچگی حکومت مقتدر را به پرسش می‌کشد. اینگونه ما با اپوزیسیون‌هایی در درون حکومت رو درو می‌شویم که گاه قصد کشتار همدیگر هم می‌کنند. سال‌هاست برخی منتقدان نزدیک به حکومت، اختلاف میان رهبران جمهوری اسلامی را دلیلی برای نفی تمامیت‌خواهی و توجیه یکدست نبودن حکومت می‌دانند، گویی در حزب نازی وحدت کلمه کامل برقرار بود و یا در میان اعضای دفتر سیاسی حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی هیچ اختلافی وجود نداشتند. گویی وضعیت جهان در نیمه نخست قرن بیستم و با سال های پایانی آن و یا برآمد این نظام‌ها یکی از وضعیت استثنایی حکومت وایمار و دیگری از انقلابی توده‌ای را باید یکی دانست. راست این است که این آقاها و آقازاده‌ها و سرداران در کلی‌ترین خطوط سیاست حفظ نظام، سرکوب مخالفان و پیش‌برد سیاست فراموشی تاریخ اختلافی اساسی ندارند. بازگفت گفتمان قدرت در سایه این اختلاف‌ها خود ابزاریست تا با 'تشویش اذهان عمومی' هم روایت رسمی را در کلیت خود قوام بخشند و هم مانع بدیل‌سازی در برابر تمامیت تباهی شوند.</p> <p>ویژه‌گی دوم مذهب شیعه است و گستره‌ی نفوذ آن با آیین‌ها و رسم‌های‌اش در فرهنگ ایران که پیشبرد سانسور، فریب‌القایی و پروپاگاند را آسان‌تر کرده است. نگاهی به ادبیات و استعاره‌های به کارگرفته شده و به شدت آغشته به سنت‌ شیعه در میان رهبران نظام از منافق و مرتد و کافِر تا بصیرت و فتنه و انحراف و... همه دارای تعاریفی تاریخی در اسلام و به ویژه مذهب شیعه و شمایل‌سازی از آن‌ها برای رویداهای روز، ابزاری‌ست برای این‌همانی کردن موقعیت تاریخی و در عمل شکستن مقاومت جامعه با حربه‌ی مذهب است. چیره‌گی گفتمان حکم را در استفاده مخالفان نظام از همین ادبیات برای مقابله با حکومت بهتر می‌توان دید.<br class='autobr' /> در میدان سیاستی که با انبوه اعدام و حذف دگراندیشان خالی شده است، امروز اصلی‌ترین چهره‌های مخالفان نظام را روشنفکران شیعه تشکیل می‌دهند. راست این است آن‌ها نیز با هر اختلافی اما چنان که نشان داده‌اند، نخستین اولویت‌شان حفظ نخستین حکومت شیعه در تاریخ جهان است. اصرار بر گونه‌ای تئوری اصلاح‌طلبانه که تنها در ایران کاربرد دارد و عبایی‌ست که برای این حکومت دوخته شده است، در عمل باور به رفرمیسم و تغییر دمکراتیک نیست. اگر نه با باور به انسجام نظری رفرمیسم نمی‌توان در ایران چنین از رفرم تدریجی برای تغییر دفاع کرد و در غزه و بغداد و دمشق و بیروت حامی جنگ مسلحانه برای براندازی بود! طرفه آنکه شماری از این روشنفکران شیعه صاحب منصبان سابق نظام هستند که خود همدست یا دست‌کم ناظران ِ ساکت جنایات بی شمار نظام بوده‌اند. این مخالفان نه با نظام که با فرد‌ یا گروه‌هایی درون نظام مخالف هستند، نه با تمامیت ایدئولوژی حاکم که تباهی آفریده است که تنها با گونه‌ای از آن مخالف هستند که به زعم ایشان گروه‌های رقیب نتوانسته‌اند به خوبی آن را با شرایط ایران تلفیق دهند. نتیجه آنکه در همه‌ی بزنگاه‌های حساس تاریخی سکوت و گاه همدستی این گروه از مخالفان با نظام بانی بقا و قدرتمندی آن شده است. بخشی دیگر افزون بر پایبندی دینی، در وضعیت غرق در تباهی و جنگ و ناامنی جهان امروز و نبود بدیلی پیدا و کارآ 'کاچی بهتر از هیچی' را گاه با تحمل مشقات بسیار بهتر از هر " براندازی" می‌دانند. گویی همه‌ی راه‌های تغییر مدنی باید به رُم مدارا و سازش با حکومت و یا براندازی آن ختم شوند. این بخش نیز از آنجا که "چو پرده دار به شمشیر می زند همه را" خود قربانی نظامی می‌شوند. چنان که بسیاری از نیروهای سیاسی هم که از آغاز انقلاب تا امروز که با دست‌آویز‌های گوناگون ایدئولوژیک و سیاسی هر تغییری را تنها منوط به تغییر در قدرت کرده بودند با "شمشیر پرده‌دار" قدرت سر بریده شدند. <br class='autobr' /> سیاستِ فراموشی ناگزیر فرصت به آموختن از گذشته و تاریخ را نمی‌دهد. فرجام‌اش تنها دوره کردن روز و هنوز در دایره‌ای بسته‌ی آزموده را آزمودن است. نگاهی به نظرها و بیانیه‌ها شمار زیادی از نیروهای سیاسی به ویژه روشنفکران شیعه در چند سال اخیر گویی سفر در تونل زمان به سال‌های نخست پس از انقلاب و حمایت بخش‌های از سازمان‌های چپ ایرانی از حاکمیت دوگانه و اتحاد و انتقاد با بخش ضدامپریالیستی و مترقی علیه بخش ارتجاعی حاکمیت است! گاه این شباهت‌های نظری و سیاسی چنان نزدیک است که اگر برخی واژه‌ها و تاریخ‌ها را عوض کنند به راحتی می‌توانند از همان نوشته‌‌های سال‌های پیشین برای پیشبرد نظر‌شان در امروز استفاده کنند. در آنزمان نیز دست‌آویز آن‌ها نیز برای پیشبرد سیاست حمایتی از قدرت اتکا بر مبانی ایدئولوژیکی داشت که در قالب آن می‌شد با تأکید وِیژه بر ''شرایط حساس تاریخی'' هر واقعیت سبزی را در تئوری تبدیل به سکوت خاکستری کرد!<br class='autobr' /> خطا‌های فاجعه‌بار دل بستن به تغییر جامعه تنها با اتکا به دگرگونی در قدرت، در آن زمان به انحطاطی هولناک انجامید. اما فاجعه تنها این نیست که در آن زمان بخشی از نیروهای سیاسی در عمل به همدست حکومت در تیره‌ترین تاریخ سرکوب کشور تبدیل شدند، خود را بی‌اعتبار کردند و فرصت های تاریخی را برای پیشبرد دمکراسی در ایران از دست دادند. دریغ این است که درس‌های این تجربه شرم‌آور فراموش شده‌اند و قبح غیر اخلاقی بودن این رفتار شکسته شده است. بخشی از مخالفان رژیم هم به سان نظام از پیدا و آشکار نشدن سرخی آن شرم خرسندند. این همکاری شاید بهترین نمونه برای کامیابی سیاست فراموشی و فروپاشی اخلاقی در جامعه باشد. پیامد این است که امروز نیز برخی نیروهایی سیاسی همان آزمون شکست‌خورده را به عنوان ابتکاری نو می‌آزمایند. و دریغ که این سناریوی آزموده شده با هلهله‌ی شمار بسیاری از نسل جوان همراه می‌شود که از تاریخ و گذشته تنها روایت‌های بخش‌های رسمی قدرت را می‌دانند.</p> <p>ژرمن تایلون پژوهشگر فرانسوی و عضو جنبش مقاومت به هنگام خروج از اردوگاه مرگ نازی‌ها در پاسخ به پرسشی درباره ی چرایی سکوت و همکاری مردم آلمان با هیتلریسم، گفته بود " هیچ ملتی از خطر انحطاط اخلاقی بر حذر نیست." این مردم نیستند که مسوول این انحطاط اخلاقی هستند که حکومت تمامیت‌خواه و مستبد است که می‌تواند با پیشبرد سیاست فراموشی ، تاریخ را تحریف و با گسترش بی‌اخلاقی در جامعه این انحطاط را فراهم کند.</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article15 https://resanesh.net/spip.php?article15 2025-10-12T19:48:09Z text/html fa admin مجله‌ی آرش <p>نخست آرش‌ها را بی‌مزار کردند و سپس تلاش دادخواهی مادران و همسران و خواهران داغدار را از صفحه روزگار پاک کردند. قرن‌ها تاریخ شکست‌ها و باستانیان را کنار بگذاریم. در همین سی و چند ساله با این همه رسانه و این همه گفته و نوشته از زندان و اعدام و شکنجه، ما خود چگونه فراموش کرده‌ایم؟ فراموشی، با حماسه سرایی و ستایش از قهرمانی باز نمی‌ایستد. فراموشی، فراموش کردن چرایی بی‌سرنوشت شدن خیل آرش‌هایی است که می‌خواستند و می‌توانستند بمانند. فراموشی، پیروزی را دیدن و تن بی جان آرش را ندیدن است. فراموشی (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique6" rel="directory">روزنامه‌نگاری، رسانه</a> / <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot2" rel="tag">مجله‌ی آرش</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH109/arash_akharin-4420a.png?1773244087' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='109' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>نخست آرش‌ها را بی‌مزار کردند و سپس تلاش دادخواهی مادران و همسران و خواهران داغدار را از صفحه روزگار پاک کردند. قرن‌ها تاریخ شکست‌ها و باستانیان را کنار بگذاریم. در همین سی و چند ساله با این همه رسانه و این همه گفته و نوشته از زندان و اعدام و شکنجه، ما خود چگونه فراموش کرده‌ایم؟ فراموشی، با حماسه سرایی و ستایش از قهرمانی باز نمی‌ایستد. فراموشی، فراموش کردن چرایی بی‌سرنوشت شدن خیل آرش‌هایی است که می‌خواستند و می‌توانستند بمانند. فراموشی، پیروزی را دیدن و تن بی جان آرش را ندیدن است. فراموشی تنها بسنده کردن به بازتولید اسطوره‌ی آرش‌هاست که نمی‌توان مانع تکرار فاجعه‌ی کشتار دردناک هزاران آرش با نام و بی‌نام شود.<br class='autobr' /> این نوشته در آخرین شماره‌ی مجله‌ی آرش منتشر شد که ویژه‌نامه‌ای برای آرش و پرویز قلیچ‌خانی بود.</p></div> <div class='rss_texte'><p>روزهای تیره‌ی پس از اعدام‌های شصت و هفت به دنبال روایت کردن سرگذشت خود و سرنوشت آرش‌هامان بودم، که یکی پس از دیگری با همان زمزمه‌های آرش کسرایی و یا شاید روایت آرش بیضایی به سوی مرگ رفتند. در آن سال آخرین‌شان هبت بود و کسرا و پروین و حمید. با جمعی از دوستان به دنبال راه انداختن رسانه‌ای بودیم. اما پرویز قلیچ‌خانی آرش را به راه انداخت. بیست و چهار سال پیش در همین روزها بود که نخستین جنگ « نظم نوین جهانی» به راه افتاد. گزارشم از جنگ نخست خلیج فارس را عمو پرویز ( آن‌گونه که می‌نامیدمش) سرمقاله‌ی نخستین شماره آرش کرد. ورای نقش بزرگواری و سایه بلندش بر من، اما این انتخاب و این آرش بود که مرا به روزنامه‌نگاری بیشتر علاقه‌مند کرد. پرویزخان مقاله را با نام « محمدرضا همایونی» منتشر کرده بود. نامی ساخته شده از اسم کوچک من و «همایون» نامی که هبت برادرم را در سازمان فدایی با آن می‌شناختند. این نام البته «مستعار» هم نبود چون بسیاری در تبعید مرا به نام برادرِ ِ همایون صدا می‌کردند. و البته پرویزخان برای مخفی کاری ! یک «ی» هم به ان اضافه کرده بود که نامی برای محمدرضا شاه بود! دست‌مایه برخی شد تا رد سلطنت‌طلبی را در ارش بجویند و برای ما و دیگران خنده! تا چندین شماره که به یاد ندارم، با ارش همکاری کردم و بسیار آموختم. پرویز قلیچ‌خانی در این آرش تلاشش زنده نگاه داشتن اندیشه‌ی خدمت‌گزاران باغ آتش بود. سال‌ها بعد شاید روزگار این آرش هم‌چون آرش کماندار حکایت شود. اما من بر این باورم که روایت این آرش یکی از بهترین روایت‌های شکست ماست. و هنوز روایتی ناتمام.</p> <h3 class="spip">‌روایت ناتمام آرش.... </h3> <p>آرش در همه متن‌های تاریخی و ادبی، از اوستا تا مجمل التواریخ و از آثارالباقیه تا منظومه سیاوش کسرایی و نمایش‌نامه بهرام بیضایی، روایتِ نقش‌افرینی حماسی کمانداری‌ ایرانی‌ست در شکست یکی از شاهان ایران در جنگ با توران است. همه روایت‌ها، و از این میان دو اخرین، با مرگ اسطوره پایان می‌گیرند و راویان با به جای گذاردن پیکر بی‌جان قهرمان و حماسه‌آفرین خود بر «قله‌های سرکش خاموش» البرز داستان را به پایان می‌برند.</p> <p> نگارش برخی روایت‌ها با هم قرن‌ها فاصله دارند. ولی کم و بیش همه‌ چهره‌ای حماسه آفرین و قهرمان از آرش تصویر کرده‌اند. در این میان آرش بیضایی روایتی متفاوت‌ از دیگران است. آرش در این روایت قهرمانی مادرزاد و فوق انسان نیست، «رمه‌داری» ساده است، که « مهر به او دلی اتشین» داده است. با این حال، آرش بیضایی نیز در پایان روایت «تیر با جان» رها می‌کند و اسطوره می‌شود. به آرش بیضایی، که به گمان من با ما و با جامعه‌‌ی امروز ما هم خوان‌تر است، بازخواهیم گشت.</p> <p>می‌دانیم که اسطوره‌‌ها روایتی پر رمز و راز از روزگاران پیشین و با همه ناباوری به رخ‌دادن‌شان، اما شناسه‌ی جایگاه یک جامعه در جهان، در زمانی برگزیده هستند. بیش از رمز و راز این شناسه است که اسطوره را پرسش‌ برانگیز می‌کند.</p> <p>من داستان آرش را از از دوران دبستان تا امروز نه تنها در کتاب فارسی که در زندگی واقعی و در آشنایی با ره‌روان آرش، بارها و بارها بازخوانده‌ام. آرشی که «می‌دهد امید، می‌نماید راه» را هر بار در نگاه همایون‌ها، فریدون‌ها، کسرها، توکل‌ها، جمشیدها و مسعودهای زندگیم دیده‌ام، در چشم همه «به‌روزهایی» که از چشم‌مان « مبادا» شان کرده‌اند امروز. سال‌هاست در پی پاسخی مناسب به پرسشی هستم که شاید از فردای درست کردن خاوران، هر بار از خود می‌پرسم و از پاسخم به آن، در ذهن و گاه حتا بدون آنکه بر زبان آورم، هراس‌ناک می‌شوم.</p> <p>باری، پرسشم ساده است. چرا آرش این «سپاهی مرد آزاده» را راویان به جز در یک روایت، پس از مرگش و یا «ناپدید» شدن بر فراز کوه البرز رها کردند و روایت خود را به پایان بردند، چرا دیگر هیچ از خود نپرسید چه بر سرش آمد؟ چرا در روایت‌ها نشانی از مزار این «فرزند رنج و کار»، « مرد پارسایی و پرهیز» نیست که چنین با جان‌دادگی مرزهای میهن را سامان داد.</p> <p>برای پاسخ به پرسشم بارها به خود گفته‌ام، باید از اسطوره بدر آمد و پای بر زمین سخت "زندگی سرد و سیه چون سنگ" گذاشت. پرسشم از سرشت قهرمان و یا قهرمانی نیست. گفتم، تعریف اسطوره در روزگاران پیشین و تفاوت راز الوده‌ی رخ‌دادهای بی زمان و خیالی را هم با واقعیت می‌دانم. با این حال پس از هر بار مرور تاریخ و آن بهمن سرد که «فصل‌ها فصل زمستان شد»، « خورشید گریخته بود، که ماه پنهان شده، ابر می‌بارید» و زمان بازایستاد و با آن همه رویاهامان کابوس شد، دوباره و هنوز پرسشم را از خود می‌پرسم.<br class='autobr' /> راست این است که آرش با نوشتارهای کهن نبود که در فرهنگ معاصر ما آرش شد. دست‌کم آرشی که بیش از نیم قرن <br class='autobr' /> است می‌شناسیم و با او می‌خوانیم</p> <p>« ولی، آن دم که ز اندوهان روانِ زندگی تار است؛<br class='autobr' /> ولی، آن دم که نیکی و بدی را گاه پیکار است؛<br class='autobr' /> فرو رفتن به کام مرگ شیرین است.<br class='autobr' /> همان بایستهٔ آزادگی این است.....»</p> <p>راست این است که تیرانداز چیره‌دست روزگاران باستان، به یک‌باره پس از کودتای ٢٨ مرداد و پس از آن زمستان دیگر که کسی سلامی را پاسخ نمی‌داد، به تاریخ معاصر بازگشت. این اسطوره پس از اعدام‌های جمعی آن «روزگار بدنامی و ننگ»، در سروده‌ی حماسی زنده یاد سیاوش کسرایی، باز آفریده و نماد جان‌دادگی برای آزادی‌خواهی و استقلال میهن شد. در همان سالی که کسرایی آرشش را بازافرید، به سال ١٣٣٧، آرشی دیگر را بهرام بیضایی روایت کرد که دیرتر منتشر شد. آرش بیضایی نیز در هنگامه‌ی جنگ توران و ایران است. فضای این دو اثر یکی شعر و دیگری نثر، تصویری دل آزرده‌ از بیم و هراس آن روزها و ستایش‌گر تلاش برای برون رفت از سکوت و خفقان است. در یکی «برف می‌بارد بر روی برف» در دیگری « آسمان به زمین کشیده شده و غبار» همه جا را فرا گرفته است. در هر دو تصویر سیاه شکست‌اند : «خیمه گاه دشمنان پر جوش، سنگر آزادگان خاموش » و « مردان ایران با دل خود با دل اندوه‌بار خود می‌گویند ما اینک چه می‌توانیم؟»</p> <p>با این همه روایت آرش بیضایی و سرانجام‌ بی‌گور و نشان آرشش به امروز ما نزدیک‌تر است. قهرمانی‌اش از آن دست قهرمانی‌هایی‌ست که در میهن ما ماندگار مانده است. ایثار یا انجام وظیفه با «دانستن بنده‌ ماندن بنده». آرش کسرایی یکی است، بیضایی چند پهلوان همتای آرش را هم به میدان می‌آورد. یکی کشواد است که سایه‌اش از آغاز تا پایان، با این پرسش‌ها «که پیش از این دشمن آیا بندگی نبود؟» و پاسخ تلخ‌اش « ما را شکست ندادند،از این پیش ما خود شکست‌خورده بودیم»، بر سر آرش سنگینی می‌کند. آرش بیضایی اما می‌داند و با این حال در فضایی از غبار و تردید انتخاب می‌کند. به هنگام انتخاب میان بودن و نابودن، و نه تنها برای خود، که هنگامی «خود» سرنوشت دیگران است. راست این است دانستن تلخ‌تر از طعم گس نادانی‌ست.</p> <p>آرش بیضایی، آرش جامعه‌ی پسا جمهوری اسلامی‌ست. آرش بیضایی با بسیاری از آرش‌های منتظر در راهروهای مرگ، اوین و حصار و گوهردشت در دهه شصت، بسیار نزدیک‌تر است تا آرش کسرایی! آرش بیضایی شعر نیست، حماسه نیست! نثر است با واژه‌هایی پر وزن و آهنگ، شاید برای فاصله‌ گرفتن از خیال و ابهام و ایهام است تا تلخی حقیقت را بر جان اندیشه بنشاند. بیضایی در آرشش به جز کشواد که برای نجات کشور از فرمان شاه سرپیچی می‌کند، «هومان» سردار دیگری از سپاه ایران را که سرداران و سربازان گمان می‌کنند در نبردی قهرمانانه جان داده است، در سراپرده‌ی شاه دشمن می‌نشاند. هومان است که شرط‌نامه‌ی صلح و انتخاب آرش پیام‌رسانی ساده برای انداختن تیر، را به پارسی برای ایرانیان می‌نویسد! آرش بیضایی خود شاهد گفت و گو و سرپیچی پهلوان کشواد از فرمان سالار سپاه ایرانیان برای انداختن تیر است. و در سکوت شاید با او هم‌ داستان. آرش بیضایی در فضایی خاکستری پر ابهام، افتان و خیزان میان رفتن و ماندن، گاه با خدا و کوه، و گاه با سایه‌ی کشواد! یا ندای وجدان‌اش در ستیز است. آرش بیضایی آرش فروپاشی‌ست. آرش جان‌باخته برای پیروزی و ادامه‌ی بنده بودن ِ بندگان است و با این حال قهرمان!</p> <p>آرش بهرام بیضایی بر خلاف آرش کسرایی سپاهی مردی آزاده نیست. رمه‌بان است، «راه نشینی از آن سان که رمه‌شان به تاراج می‌رود،» در این «جنگ دراز» و از میان « بی‌نشان مرده هزار هزار» او به ناگاه در ورطه‌ای می‌افتد و خود هم نمی‌داند « کدام تاوان» را باید پس دهد! پهلوان نیست، نام آشنا نیست و تنها البرزست که صدای گام‌های او را می‌شناسد.</p> <p>با این حال در هر دو روایت با همه تفات‌ها، آرش را پس از انجام وظیفه و انداختن تیر با پری از جان بر تیر، بر فراز البرز رها می‌کنند. چندین قرن و ٥٦ سال، از بی مزار بودن آن که مرز ایران را از توران جدا کرد می‌گذرد! و زان پس است شاید که همه آرش‌های ما، قهرمان و نام‌دار یا نه، بی مزارند.</p> <p>شاید این روایت‌ها کامل نیستند. شاید در همان روزها، «راه‌جویانی که می‌جستند آرش را» پیکر بی‌جانش را پیدا کرده بودند و در گورستانی بی نام و نشان در خاورانی باستانی، در گورستانی متروک بدور از خیل کشتگان لشکر سرداران، در خاموشی به خاک سپرده‌اند. شاید مادران‌ آنها چون مادران خاوران جمعه‌ها در میان خیل گزمه و پاسدار به دیدارشان می‌رفته‌اند، و توهین می‌شنیده و تحقیر می‌شده‌اند. آن‌ها هم شاید بی‌دانستن حقیقت در باره عزیزان‌شان و یا مزار آرش‌های جان داده‌شان برای بندگانی که بندگی را پاس می‌دارند هنوز، تک تک دق کرده‌اند و مرده‌اند. شاید هم حماسه‌سرایی در همان روزها چند بیتی و چند صفحه‌ای در باره آن‌ها در دفتری که امروز گم شده است، نوشته باشد. ما نمی‌دانیم، روایت‌گران ما هم شاید نمی‌دانسته‌اند و شاید هم مهم نبوده است بدانند که آرش مادری دارد یا نه! در هر دو اثر «دختران بنشسته بر روزن و مادران غم‌گین»، و «شو مردگانی» هم هستند. و بس بی‌رنگ و در حاشیه «در کنار در منتظر» و تنها «دعا کردند و گردبند در مشت» فشردند.</p> <p>بدون شک خاورانی هم برای اسطورهای روزگار پیشین و جان‌باختگان و گم‌شدگان جنگ‌های بی‌هوده در آن روزگاران بوده است. بی‌گمان در میان اسطوره‌های ما آنتی‌گونی هم بوده که از فرمان شاه برای به خاک نسپردن کشته‌ها نافرمانی کند و خاک بر پیکر برادر بپاشد و مجازات شود. اگر از اسطوره نیست، پس این میراث سوگ بی پایان مادران‌مان بر مزارهای گم شده از کجا آمده است؟ شکی نیست، فسون «نازک اندیشان‌شان» این بار برای چیره کردن فراموشی بی‌شرم کارگر شده است. نخست آرش‌ها را بی‌مزار کردند و سپس تلاش دادخواهی مادران و همسران و خواهران داغدار را از صفحه روزگار پاک کردند. قرن‌ها تاریخ شکست‌ها و باستانیان را کنار بگذاریم. در همین سی و چند ساله با این همه رسانه و این همه گفته و نوشته از زندان و اعدام و شکنجه، ما خود چگونه فراموش کرده‌ایم؟ فراموشی، با حماسه سرایی و ستایش از قهرمانی باز نمی‌ایستد. فراموشی، فراموش کردن چرایی بی‌سرنوشت شدن خیل آرش‌هایی است که می‌خواستند و می‌توانستند بمانند. فراموشی، پیروزی را دیدن و تن بی جان آرش را ندیدن است. فراموشی تنها بسنده کردن به بازتولید اسطوره‌ی آرش‌هاست که نمی‌توان مانع تکرار فاجعه‌ی کشتار دردناک هزاران آرش با نام و بی‌نام شود. فراموشی، بی پاسخ گذاشتن همان پرسش آرش بیضایی در گفت و شنود میان کشواد و آرش است. آنگاه که به آرش می‌گوید « یک بار رهاشان می‌کنی تا بنده شوند.» این پرسش را، در این ۵۶ سال یا همین سی و شش سال سیاه هر روز باید از خود می‌پرسیدیم تا فراموش نکنیم و هنوز چشم به راه آرشی دیگر نباشیم.</p> <p>پرسش تنها از گور و مزار نیست، چرایی فراموشی در اصل پرسش از چگونگی پایان یافتن جنگ و سرنوشت ایران است. مجمل التواریخ می‌نویسد «در آخرکه صلح افتاد به تیر انداختن آرش»، اما چگونگی این صلح را کسی نمی‌داند.<br class='autobr' /> هنوز هم نمی‌دانیم پس از فرود آمدن تیر « بر تناور ساق گردویی در کنار رود آمودری » و مشخص شدن مرز ایران با توران، سپاهیان افراسیاب و لشگر منوچهر چگونه جنگ را به پایان بردند؟ آیا در میان گفت و گوهای در باره‌ی صلح سخنی هم از دادخواهی برای آرش شد؟ و یا از سیاهی و تباهی و سرنوشت آن همه سرباز کشته شده در میدان، و مادر داغ دیده و همسر شوی مرده و دختران در انتظار کسی سخنی گفت؟ در دو نوشته حماسی معاصر از پایان جنگ، جز مرگ آرش که بشارت صلح است، سخنی دیگر نیست.</p> <p>آیا سخنی هم از چرایی این جنگ و به رسمیت شناختن خطا و مقصر و خسارت برای قربانیان و عدالت به میان آمده است؟ هومان سردار خیانت‌کار که به علت ارزیابی خطایش از توان آرش در مشورت با شاه توران به دست او کشته می‌شود، در آخر برای ایرانیان به شهیدی قهرمان تبدیل می‌شود. کشواد از فرمان سردار و سالار سرکشی می‌کند، و تلاش دارد کلام راستین‌اش را آرش پذیرا شود، آیا اوست که باید ما را در این روزگار به تأمل بیشتر در حقایق قهرمانان ورای اسطوره و حماسه وادار کند؟</p> <p> شوربختانه هنوز هم همه آن تیره‌بختی از وضعیت مردمان که در آغاز هر دو نوشته از روزگار ایران در جنگ با توران به گفته‌ی کسرایی و در جنگ با توران و با روایت بیضایی در جنگ با خود، شرح داده شده است، با ماست و اکنونیت ماست. دوران اسطوره به سر آمده است، نه تنها به دلیل پایان یافتن روزگاران باستانی، که چیره شدن فراموشی، فسون نازک‌اندیشان‌، بی‌شرمی را با وقاحتی کم نظیر همگانی کرده است. در جبهه دوست و دشمن با هم!</p> <p>قرن‌ها بعد برای این روزگار بی آرش، روزگار شکست و ظلمت بی آتش، شاید نامی پیدا شود. تنها اگر راویانی باشند که حقیقت را باور کنند و راوی صادق آن باشند.<br class='autobr' /> نه روایت که شاید تنها با پرسش‌هایی ساده از همان دست که سایه‌ی کشواد وقتی راه بر آرش می‌گیرد می‌پرسد:<br class='autobr' /> «آرش می‌گوید: از راه من کنار برو<br class='autobr' /> و سایه پهلوان ستبر: ای مرد به بندگان بیندیش!<br class='autobr' /> آرش فریاد می‌کند: من خود از ایشانم.<br class='autobr' /> کشواد می توفد: این تیر آیا پایان بندگی است؟<br class='autobr' /> آرش دور می‌رود، و مرد چون مرگ بر او راه می‌گیرد: نه این به سود ایشان نیست.<br class='autobr' /> آرش می‌رمد: تو از سود و زیان چه میدانی؟<br class='autobr' /> کشواد می‌گوید: با این تیر چیزی هست که دگرگون نمی‌شود، و آن روز بندگان، که به هر حال بنده‌اند، ای ارش به اسیران بیندیش.<br class='autobr' /> آرش راه خود را می‌گیرد و می‌گوید: برای من راه اندیشیدن نمانده است.»<br class='autobr' /> آرش‌های ما همه اندیشیده و دانسته جان خود در تیر کردند؟ نمی‌دانیم. اما به «گاه پیکار» سرودشان آرش بود و «همان بایستهٔ آزادگی این است» تقدیر نبود و این تدبیرشان بود. و ما شکست خوردیم.<br class='autobr' /> هنوز هم برف می‌بارد به روی سنگ و خارا سنگ دشت‌ها و خورشید گریخته........</p> <p>باری راوی دیگری سال‌ها و شاید قرن‌ها بعد، در پی کودتایی و یا زمستانی سرد، روایت ما را باز خواهد گفت. راوی که روایت‌اش حماسه نباشد، راست روزگار باشد و نخست باور کند که آرش‌ را ما خود کشتیم و بی‌گور و نشان کردیم تا از جنگ با خود فرار کنیم. تورانیان هم بودند و اما ما آرش‌کشی را در سایه‌ی تورانیان آغاز کردیم. برای همین در پایان جنگ بازهم شکست‌خوردیم. از پایان جنگ رخصتی تا آغاز جنگی دیگر می‌خواستیم، می‌‌خواستیم؟ نه درست‌تر آن است که بگویم هنوز هم می‌خواهیم! از صلح عدالت نخواستیم و خیل مردگان را در گورهای بی نشان رها کردیم. و سپس بر بی مزاریشان گریستم، گریستیم؟ هنوز می‌گرییم! و حماسه ساز می‌کنیم. ما شکست خورده‌ایم و راوی صادقی نیست تا این شکست را روایت کند. آرش را ما کشتیم.</p></div> https://resanesh.net/spip.php?article6 https://resanesh.net/spip.php?article6 2025-10-09T17:23:49Z text/html fa رضا معینی دادخواهی <p>نوار شنیداری تازه‌ای از آیت‌الله حسینعلی منتظری را بنگاه خبرپراکنی بی‌بی‌سی در گفتگو با « هیات مرگ» منتشر کرده است، که به‌نظر می‌رسد گفت‌وگوی ایشان با برخی از مسئولان قضایی و امنیتی جمهوری اسلامی در دی‌ماه ۱۳۶۷ باشد. این نوار، دربرگیرنده‌ی اطلاعاتی بسیار مهم درباره‌ی اعدام‌های گسترده‌ی زندانیان سیاسی در دهه‌ی ۱۳۶۰ و به‌ویژه در تابستان ۱۳۶۷ است. <br class='autobr' /> آیت‌الله منتظری در این نوار با شجاعت و صراحت درباره‌ی این جنایت بی‌سابقه در تاریخ معاصر سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که جمعی از مقامات عالی‌رتبه‌ی (…)</p> - <a href="https://resanesh.net/spip.php?rubrique1" rel="directory">عدالت‌خواهی</a> / <a href="https://resanesh.net/spip.php?mot6" rel="tag">دادخواهی</a> <img src='https://resanesh.net/local/cache-vignettes/L150xH84/_103707550_b1c04ff5-d9dc-43f4-8d7c-8239d663f934_w1023_r1_s.jpg-9ed86.jpg?1773236887' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='84' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>نوار شنیداری تازه‌ای از آیت‌الله حسینعلی منتظری را بنگاه خبرپراکنی بی‌بی‌سی در گفتگو با « هیات مرگ» منتشر کرده است، که به‌نظر می‌رسد گفت‌وگوی ایشان با برخی از مسئولان قضایی و امنیتی جمهوری اسلامی در دی‌ماه ۱۳۶۷ باشد. این نوار، دربرگیرنده‌ی اطلاعاتی بسیار مهم درباره‌ی اعدام‌های گسترده‌ی زندانیان سیاسی در دهه‌ی ۱۳۶۰ و به‌ویژه در تابستان ۱۳۶۷ است.</p></div> <div class='rss_texte'><p>آیت‌الله منتظری در این نوار با شجاعت و صراحت درباره‌ی این جنایت بی‌سابقه در تاریخ معاصر سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که جمعی از مقامات عالی‌رتبه‌ی نظام جمهوری اسلامی از این اعدام‌ها مطلع بوده و یا در اجرای آن نقش داشته‌اند. وی از آقایان اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیس وقت مجلس شورای اسلامی)، سید علی خامنه‌ای (رئیس‌جمهور وقت) و آیت‌الله عبدالکریم موسوی اردبیلی (رئیس وقت شورای عالی قضایی) نام می‌برد.</p> <p>هرچند در بخشی از سخنان، اشاره شده که آقای خامنه‌ای در ابتدا از موضوع بی‌اطلاع بوده‌اند، اما آیت‌الله منتظری تصریح می‌کند که بعدها ایشان نیز از جزئیات این فاجعه مطلع شده‌اند.</p> <p>آیت‌الله منتظری در این نوار همچنین به نقش کلیدی احمد خمینی در هماهنگی با وزارت اطلاعات برای انجام این اعدام‌ها اشاره می‌کند. وی با تأکید بر مفهوم «ولایت احمد آقا» اظهار می‌دارد که احمد خمینی در آن دوران عملاً نقش رهبری را ایفا می‌کرده و پاره‌ای از تصمیمات مهم رااو اتخاذ می‌کرده است.</p> <p>به‌گمان من مهم‌ترین نکته‌ی این نوار، تأیید همدستی و اطلاع رهبران جمهوری اسلامی از این کشتار است. دست‌کم همه‌ی این رهبران از نقش احمد خمینی در این باره و تصمیم‌گیری ایشان در آن دوره‌ی بحرانی مطلع بوده‌اند. اینگونه کلیت ساختار نظام جمهوری اسلامی در آن زمان، در قبال این جنایت مسئول بوده است. این امر در دادخواهی برای حقیقت و عدالت بسیار مهم است.<br class='autobr' /> از دیگر نکات مهم در این نوار، اشاره به تصمیم‌گیری‌های پشت درهای بسته است. در بخشی از گفتگو آمده که حکم اعدام زندانیان چپ، که ابهام‌هایی درباره‌اش وجود داشته، توسط حسین‌علی نیری ـ حاکم شرع وقت ـ دریافت شده است. ( با توجه به گفته‌های آقای منتظری در این نوار و نام بردن از آقای نیری به نظر می‌رسد وی در این نشست حضور ندارند!)</p> <p>در این میان، بی بی سی و دو چهره‌یاصلاح‌طلب یعنی احمد سلامتیان و حجت‌الاسلام محسن کدیور به‌نوعی تلاش کردند، تمام بار مسئولیت جنایت‌های رخ‌داده در سال ۱۳۶۷ را صرفاً بر دوش احمد خمینی بیندازد. این نگاه، پرسش‌برانگیز است: اگر از اجماع و مشارکت نهادهای اصلی قدرت در ساختار تصمیم‌گیری و اجرای احکام بگذریم، اما آیت‌الله منتظری در همین نوار شنیداری، به‌صراحت از آگاهی و نقش هماهنگ سه رکن اصلی نظام در آن زمان ـ یعنی سید علی خامنه‌ای، هاشمی رفسنجانی، و موسوی اردبیلی ـ سخن می‌گوید.</p> <p>نادیده‌گرفتن این سطح از مشارکت سازمان‌یافته و تاکید سیاست‌بازانه بر نقش احمد خمینی، در واقع نوعی ساده‌سازی یک جنایت سازمان‌یافته و سیستماتیک است که نه تنها باعث تبرئه‌ی دیگر عاملان می‌شود، که مسئولیت حقوقی و تاریخی نهاد نظام جمهوری اسلامی را تبرئه می‌کند.</p> <p><strong> مسئولیت نظام در برابر جنایت علیه بشریت<br class='autobr' /> </strong></p> <p>در حقوق بین‌الملل، وقتی نقض گسترده و سیستماتیک حقوق بشر رخ می‌دهد ـ مانند اعدام‌های غیرقانونی، شکنجه، یا ناپدید شدن قهری ـ مسئولیت تنها متوجه عاملان مستقیم نیست. بلکه ساختارها و نهادهای حکومتی که چنین اقداماتی را مجاز دانسته، در جریان آن بوده و اقدامی برای توقف آن انجام نداده‌اند نیز مسئول‌اند.</p> <p>اعدام‌های سال ۱۳۶۷، به‌دلیل وسعت، هدفمندی، و محرمانه بودن، از نظر بسیاری ازکارشناسان حقوق مصداق "جنایت علیه بشریت" شناخته شده‌ است. این نوع جرایم، در نظام حقوق بین‌الملل دارای ویژگی منحصربه‌فردی هستند: مسئولیت از سطح افراد فراتر می‌رود و به نهادهای حکومتی و کل نظامی که این جنایت را طراحی، اجرا یا پنهان کرده، گسترش می‌یابد.</p> <p>در حقوق بین‌الملل، اگر دولتی از وقوع چنین جنایتی آگاه باشد اما آن را پنهان کند، پیگیری نکند یا عاملان آن را به عدالت نسپارد، هم‌دست و شریک جرم محسوب می‌شود. این اصل با عنوان "مسئولیت به‌خاطر عدم انجام تکالیف دولت" شناخته می‌شود.</p> <p>بنابراین، از نگاه حقوق بین‌الملل، جنایت‌هایی مانند اعدام‌های سال ۱۳۶۷ ـ به دلیل ماهیت سازمان‌یافته، سیستماتیک و حمایت یا سکوت ساختار رسمی کشور ـ مسئولیت بین‌المللی کل نظام جمهوری اسلامی را در پی دارد، نه فقط عاملان اجرایی آن.</p> <p>دادگاه استکهلم در جریان رسیدگی به پرونده‌ی حمید نوری، نیز مسئولیت نظام در این کشتار تاکید کرده است.</p> <p>۲ اردیبهشت ۱۴۰۳</p></div>