رسانش

من از استقبال مردم نیرو می‌گیریم

admin — 2025-10-26T22:07:42Z

استاد شامیرزا مرادی یکی از گنجینه‌های موسیقی ایران است. یگانه استاد سورنا این باستانی‌ترین ساز بادی ایران. ۶۵ سال دارد و در درود زندگی می‌کند. معازه‌ای کوچک دارد که تنها منبع درآمد خود و خانواده‌اش است.
استاد شامیرزا مرادی که در لرستان هنرمندی شناخته شده و محبوب است، در سال۱۳۶۰ پس از انتشار چند نوار در همکاری با استاد علی اکبر شکارچی در ایران بیشتر شناخته شد. در سال ۱۳۷۰ به جشنواره فرهنگی آوینیون دعوت شد که در همان شب اجرای در کاخ کشیش‌ها شگفتی ِ جهانی آفرید. در آذرماه همان سال برای اجرای دو شب موسیقی به تئاتر شاتله دعوت شد. استقبال از این برنامه کم‌نظر بود. رسانه‌های فرانسه او را خداوندگار نفس نامیدند.
این گفتگو را در همین فرصت انجام دادم که در آرش شماره‌ی ۱۳ ( بهمن ۱۳۷۰) منتشر شد.

موسیقی لری، روایت زندگی مردمانی است که در یکی از زیباترین مناطق ایران می‌زیند. سرزمینی که جهارفصل‌اش همه آراستگی است، با تاریخی پُر از راز و رزم و حماسه.
پاره‌های بزرگی از تاریخ لرستان بیشتر در سروده‌ها، ترانه‌ها و آهنگ‌های لری گرد آمده و بازتاب یافته است. این است که موسیقی لرستان بیشتر آوای رزم و عشق و حماسی است. و شاید به همین علت همیشه در حاشیه مانده است. و نه تنها آوای رزم که صدای عشق نیز و دریغ که این صدا نیز سانسور شده است.
در حاشیه نگه داشتن و نبود امکان‌های مناسب برای آموزش و حفظ و اشاعه‌ی این موسیقی همیشه آن‌را تهدید کرده است. گاه اگر به میدان آوردن‌اش تنها برای تبلیغ و در مراسم‌ فرمایشی بوده است.
آنچه که امروز از آن به‌جای مانده است نه به دلیل حمایت نهادهای دولتی که تنها به خاطر استقبال مردمی است که با آن زندگی می‌کنند و نیز تلاش استادهایی بوده است که با عشق و اراده‌ای کم‌نظیر توانسته‌اند آن‌را حفظ کنند. استادهایی چون زنده‌یادان علیرضا حسین‌خانی، پیرولی کریمی و عزیزانی چون شامیرزا مرادی، علی‌اکبر شکارچی، فرج علی‌پور و… بدون شک نمی‌‌توان آن‌جا که نام موسیقی لرستان، حمایت و ماندگاری آن به میان می‌آید از استاد فرهنگ‌ساز و نویسنده فرهنگ‌نامه‌های لری و حامی همیشه‌ی فرهنگ و موسیقی لرستان استاد حمید ایزدپناه نام نبرد.
استاد شامیرزا مرادی یکی از گنجینه‌های موسیقی ایران است. یگانه استاد سورنا این باستانی‌ترین ساز بادی ایران. ۶۵ سال دارد و در درود زندگی می‌کند. معازه‌ای کوچک دارد که تنها منبع درآمد خود و خانواده‌اش است.
استاد شامیرزا مرادی که در لرستان هنرمندی شناخته شده و محبوب است، در سال۱۳۶۰ پس از انتشار چند نوار در همکاری با استاد علی اکبر شکارچی در ایران بیشتر شناخته شد. در سال ۱۳۷۰ به جشنواره فرهنگی آوینیون دعوت شد که در همان شب اجرای در کاخ کشیش‌ها شگفتی ِ جهانی آفرید. در آذرماه همان سال برای اجرای دو شب موسیقی به تئاتر شاتله دعوت شد. استقبال از این برنامه کم‌نظر بود. رسانه‌های فرانسه او را خداوندگار نفس نامیدند.
این گفتگو در همین فرصت انجام و در آرش شماره‌ی ۳۱ منتشر شد.
رضا معینی

من از استقبال مردم نیرو می‌گیرم

استاد پیش از هر پرسشی از خودتان بگویید. چگونه به موسیقی روی آوردید و چرا سورنا را انتخاب کردید؟
خودتان بهتر می‌دانید که در لرستان موسیقی ارثی است. من در خانواده‌ای به‌دنیا آمدم که پدرانم تا هفت نسل همه با موسیقی آشنا بودند و از نواختن موسیقی زندگی می‌گذراندند. در خانواده‌های چون من فرزندان نیز از همان آغاز گوش‌شان با موسیقی آشنا می‌شود.

تا آن جا که به یاد دارم و وقتی که بسیار خردسال بودم همراه عمویم علی‌رضا مرادی که کمانچه‌نواز بود تنبک می‌زدم و بعد کمانچه‌نوازی را از ایشان یاد گرفتم. اما پدرم ساز* می‌زد. خیلی خوب هم می‌نواخت. از همان دوران خردسالی علاقه داشتم ساز زدن را یاد بگیریم، هم علاقه بود و هم برای کمک به پدرم که در مجالس هر وقت خسته شود کمک حال‌اش باشم. ولی آن زمان زورم نمی‌رسید، ساز بادی توانایی زیادی می‌خواهد. در هر حال در این مکان‌های همیشه همراهش بودم و گوشم به ساز و نواهای آن آشنا شد. از ده سالگی توانستم ساز را به دست بگیرم و تا امروز که شصت‌وپنج ساله هستم آن‌را رها نکرده ام.

آیا هیچ‌گاه کلاسی برای آموزش سورنا بوده است؟ یا همین انتقال سینه‌به‌سینه خانوادگی تنها راه یادگیری آن بوده است؟

در لرستان هیچ‌گاه چنین کلاس‌هایی نبوده است. از آن گذشته سورنا سازی دیمی است. برای نت‌نواز دشوار است و آموختن و آمزش آن هم سخت‌تر است. در لرستان همین انتقال سینه‌به‌سینه و خانوادگی بوده است به‌قول خودمان «ارث ما سازماست». وقتی پدرم درگذشت سازاش به من رسید و از من هم به فرزندانم می‌رسد.

سورنا سازی قدیمی یا بهتر بگویم باستانی است. در لرستان محبوبیت دارد اما به گمان می‌رسد سازی رسمی است. چون کمانچه همگانی و در همه جا نواخته نمی‌شود. آیا به خاطر این مشکل نیست که امکان آموزش آن در کلاس وجود ندارد؟

ما در لرستان چهار ساز اصلی موسیقی داریم. سورنا، دُهل، کمانچه و تنبک. البته دوتار هم هست، اما ساز اصلی ما نیست. سورنا و دُهل سازهای محفلی نیستند، یعنی هر کجا که جمعی گردهم می‌آیند می‌توانند کمانچه و تنبک را همراه داشته باشند و بنوازند و شادی را با جمع شریک کنند. اما با ساز و دُهل این کار ممکن نیست. این است که کمانچه و تنبک امکان بیشتری می‌یابند و البته یادگیری آن‌ها هم آسان‌تر است. سورنا و دُهل ساز‌های مراسمی هستند. بیشتر در عروسی یا عزا نواخته می‌شوند. به گفته خود شما رسمی هستند. با آنکه هر چهار ساز در خدمت موسیقی لری هستند اما استفاده‌های از آن‌ها متفاوت است. برای مثال ما در مراسم عزا نمی‌توانیم « چمریونه» ( نوای سوگ) را با سورنا یا در عروسی «سواربازی» را با کمانچه بزنیم یا برعکس الیسیونه (آوازی است تک بیتی بر پایه هجا) را با سورنا.

درباره‌ی مقام‌ها و موسیقی لری بگویید؟

هر مجلسی آهنگ و ترانه‌ی ویژه‌ی خودش را دارد. یکی در مراسم شاد است، چون جشن‌ها و عروسی‌ها و دیگر در مراسم سوگ است. موسیقی در جشن و عروسی‌ به طبع آهنگ‌های پُرشور و هیجان هستند. به‌مثل آهنگ‌های رقص ما. از مقام «شیرین و خسرو» ( بیت‌هایی از منظومه شیرین و خسرو نظامی، بیشتر در دستگاه ماهور) پس از چند بیت به رقص سنگین «سه‌پا» یا سنگین سما است می‌رسیم. سپس به رقص‌های با صرباهنگ تندتر چون «دوپا» یا «سه‌پا» و «سواربازی». در مراسم جشن عروسی سواربازی (به پیشواز عروس رفتن) رایج است. با این آهنگ سوار و اسب با هم به‌گونه‌ای موزون حرکت می‌کنند. گویی گوش اسب به ساز و دهُل است و پاهایی خود را با آن به حرکت درمی‌آورد. این خود حرکتی آهنگینی است که نوازنده و سوار و اسب با هم هماهنگ انجام می‌دهند.
در مراسم سوگ ما مقام «چمریونه» را داریم. این آهنگ برای اعلام خبر بد است و برای گردآمدن مردم برای سوگ‌واری نواخته می‌شود. سوز سورنا و غم دُهل در نواختن این قطعه به خوبی احساس می‌شود. در مراسم‌های مذهبی به ویژه در عاشورا نیز درجلو گروه‌های عزادار نواخته می‌شود. در گذشته که امکان‌های امروز نبود، وقتی کسی در آب غرق می‌شد، به ویژه در آب‌های ساکن در محل غرق شدن‌اش چمریونه می‌نواختند تا پیکر غرق‌شده روی آب بیاید و پیدا شود. صدای ساز و دُهل در آب موج ایجاد می‌کرد و با این موج پیکر ف=غریق بر روی آب می آمد.

شما گفتید این موسیقی و به ویژه سورنا سینه به سینه و از نسل به نسل منتقل می‌شود. آیا نبود امکان آموزش یادسپاری آن را دشوار نمی‌کند یا خطر فراموش شدن بخش هایی از آن وجود ندارد؟

این خطر همیشه وجود داشته و دارد و طبیعی است که قطعه‌هایی از آن نیز به‌ویژه در گذشته که امکان حفظ و ضبط آن‌ها وجود نداشته است، به مرور زمان فراموش شده باشند. اما بیشتر به تلاش و ذوق بستگی دارد. در همه این‌سال‌ها این موسیقی از نسل به نسل تداوم یافته است. امروز چندین نفرهستیم که در لرستان سورنا می‌زنیم و آن را مدیون پدران خود هستیم. اما باید فکری به حال آینده آن کرد. این خطر البته برای کمانچه هم وجود دارد. در سال‌های اخیر تلاش‌ها بیشتر شده‌اند. بخش‌هایی از موسیقی به ویژه با تلاش‌های آقایان علی اکبر شکارچی و فرج‌الله علی‌پور در نوارهای کاست ضبط شده‌اند. استاد شکارچی در سال‌های نخست پس از انقلاب قطعه‌های بسیاری از موسیقی لرستان را در جمع‌آوری و منتشر کردند که بسیار مورد استقبال قرار گرفت. اما برای حفظ موسیقی باید بیشتر کار کرد.

شما به کمانچه اشاره‌ کردید، سورنا بر نواختن کمانچه هم تاثیر گذاشته است. برخی نوازندگان از نواختن سورنا الهام گرفته‌اند مانند فرج علی پور که من احساس می کنم بسیار متاثر از سورنانوازی شماست.

بله این تاثیر وجود دارد و تاثیری متقابل است. من هم در سرنانوازی از کمانچه یاد گرفته‌ام. به هر حال گوش می‌شنود و در ذهن حک می‌شود و برای نوازنده استفاده از آن ممکن و خوب است. من خودم از استادان کمانچه لرستان که خدمت بزرگی به حفظ و اشاعه موسیقی کرده اند علی‌رضا حسین‌خانی، پیرولی کریمی و علی‌رضا مرادی بسیار آموخته‌ام. این روزها سالگرد درگذشت استاد علی‌رضا حسین‌خانی است یادش زنده باشد که هم موسیقی و نوازندگان موسیقی لر مدیون کارهای ایشان هستند.

وضعیت موسیقی محلی چگونه است؟ و وضعیت خود شما در ایران چگونه است آیا این روزها شاگردی دارید؟

در این چند سال خوب شده است. جشنواره‌ها و برنامه‌های مختلفی هست که شرکت می‌کنیم و البته استقبال هم زیاد است. خودم در مغازه‌ام مشغول هستم. اما پس از جشنواره آوینیون کارت حمل ساز و مجوز تمرین دریافت کردم که بسیار کمکم کرده است و باید از وزارت ارشاد تشکر کنم. دو تا شاگرد دارم که بیشتر نوارها را گوش می‌دهند و بعد با من تمرین می کنند. جشنواره‌ها کمک زیادی به موسیقی محلی کرده‌اند و موسیقی لری هم در چند سال گذشته بسیار مورد تشویق قرار گرفته است و چند جایزه هم برده است.

نوار « داغ شقایق» استاد علی‌پور با تنظیم استاد فریدون شهبازیان تازه منتشر شده است. این نوار با استقبال زیادی روبرو شده است و البته با انتقادهایی نیز. برخی می‌گویند این موسیقی لری نیست و برخی دیگر آن‌را بهترین روش برای رشد موسیقی لرستان می‌دانند. نظر شما چیست؟

من راستش صلاحیت آن را ندارم که بگوبم این نوار فارسی است یا لری. اما کار خوبی است و من دوستش دارم. برخی از ترانه‌های آن از قدیمی‌ترین مقام‌های لری هستند. برخی نیز ابتکار خود آقایان شهبازیان و علی‌پور هستند. کار بسیاری خوبی است و انشاالله آقای علی‌پور که از نوازندگان خوب ما هستند زنده باشند و خدمت کنند.

از نظر شما جشنواره آوینیون چگونه بود؟

من برای اولین بار به خارج از کشور آمده بودم. در همان نخستین اجرا مورد لطف تماشاگران قرار گرفتم و برای همین اجراهایم را بیشتر کردند. جماعت در فرنگ تا آن شب چنین چیزی را نشنیده بودند. بسیاری می‌آمدند و سوال می کردند که این چه نوع « ترومپتی» است! به هر حال خیلی خوب بود و استقبال هم زیاد بود. در بازگشت هم ما را خیلی شرمنده کردند. برخی استاد‌های موسیقی به فرودگاه برای استقبال آمدند. در درود شهر را چراغانی کرده بودند و پلاکارد خوش آمد و تبریک زده بودند. می‌دانید من از استقبال مردم نیرو می‌گیریم. من هنرم را دوست دارد اما هنرم را برای مردم دوست دارم.

‌روایت ناتمام آرش....

admin — 2025-10-12T19:48:09Z

نخست آرش‌ها را بی‌مزار کردند و سپس تلاش دادخواهی مادران و همسران و خواهران داغدار را از صفحه روزگار پاک کردند. قرن‌ها تاریخ شکست‌ها و باستانیان را کنار بگذاریم. در همین سی و چند ساله با این همه رسانه و این همه گفته و نوشته از زندان و اعدام و شکنجه، ما خود چگونه فراموش کرده‌ایم؟ فراموشی، با حماسه سرایی و ستایش از قهرمانی باز نمی‌ایستد. فراموشی، فراموش کردن چرایی بی‌سرنوشت شدن خیل آرش‌هایی است که می‌خواستند و می‌توانستند بمانند. فراموشی، پیروزی را دیدن و تن بی جان آرش را ندیدن است. فراموشی تنها بسنده کردن به بازتولید اسطوره‌ی آرش‌هاست که نمی‌توان مانع تکرار فاجعه‌ی کشتار دردناک هزاران آرش با نام و بی‌نام شود.
این نوشته در آخرین شماره‌ی مجله‌ی آرش منتشر شد که ویژه‌نامه‌ای برای آرش و پرویز قلیچ‌خانی بود.

روزهای تیره‌ی پس از اعدام‌های شصت و هفت به دنبال روایت کردن سرگذشت خود و سرنوشت آرش‌هامان بودم، که یکی پس از دیگری با همان زمزمه‌های آرش کسرایی و یا شاید روایت آرش بیضایی به سوی مرگ رفتند. در آن سال آخرین‌شان هبت بود و کسرا و پروین و حمید. با جمعی از دوستان به دنبال راه انداختن رسانه‌ای بودیم. اما پرویز قلیچ‌خانی آرش را به راه انداخت. بیست و چهار سال پیش در همین روزها بود که نخستین جنگ « نظم نوین جهانی» به راه افتاد. گزارشم از جنگ نخست خلیج فارس را عمو پرویز ( آن‌گونه که می‌نامیدمش) سرمقاله‌ی نخستین شماره آرش کرد. ورای نقش بزرگواری و سایه بلندش بر من، اما این انتخاب و این آرش بود که مرا به روزنامه‌نگاری بیشتر علاقه‌مند کرد. پرویزخان مقاله را با نام « محمدرضا همایونی» منتشر کرده بود. نامی ساخته شده از اسم کوچک من و «همایون» نامی که هبت برادرم را در سازمان فدایی با آن می‌شناختند. این نام البته «مستعار» هم نبود چون بسیاری در تبعید مرا به نام برادرِ ِ همایون صدا می‌کردند. و البته پرویزخان برای مخفی کاری ! یک «ی» هم به ان اضافه کرده بود که نامی برای محمدرضا شاه بود! دست‌مایه برخی شد تا رد سلطنت‌طلبی را در ارش بجویند و برای ما و دیگران خنده! تا چندین شماره که به یاد ندارم، با ارش همکاری کردم و بسیار آموختم. پرویز قلیچ‌خانی در این آرش تلاشش زنده نگاه داشتن اندیشه‌ی خدمت‌گزاران باغ آتش بود. سال‌ها بعد شاید روزگار این آرش هم‌چون آرش کماندار حکایت شود. اما من بر این باورم که روایت این آرش یکی از بهترین روایت‌های شکست ماست. و هنوز روایتی ناتمام.

‌روایت ناتمام آرش....

آرش در همه متن‌های تاریخی و ادبی، از اوستا تا مجمل التواریخ و از آثارالباقیه تا منظومه سیاوش کسرایی و نمایش‌نامه بهرام بیضایی، روایتِ نقش‌افرینی حماسی کمانداری‌ ایرانی‌ست در شکست یکی از شاهان ایران در جنگ با توران است. همه روایت‌ها، و از این میان دو اخرین، با مرگ اسطوره پایان می‌گیرند و راویان با به جای گذاردن پیکر بی‌جان قهرمان و حماسه‌آفرین خود بر «قله‌های سرکش خاموش» البرز داستان را به پایان می‌برند.

نگارش برخی روایت‌ها با هم قرن‌ها فاصله دارند. ولی کم و بیش همه‌ چهره‌ای حماسه آفرین و قهرمان از آرش تصویر کرده‌اند. در این میان آرش بیضایی روایتی متفاوت‌ از دیگران است. آرش در این روایت قهرمانی مادرزاد و فوق انسان نیست، «رمه‌داری» ساده است، که « مهر به او دلی اتشین» داده است. با این حال، آرش بیضایی نیز در پایان روایت «تیر با جان» رها می‌کند و اسطوره می‌شود. به آرش بیضایی، که به گمان من با ما و با جامعه‌‌ی امروز ما هم خوان‌تر است، بازخواهیم گشت.

می‌دانیم که اسطوره‌‌ها روایتی پر رمز و راز از روزگاران پیشین و با همه ناباوری به رخ‌دادن‌شان، اما شناسه‌ی جایگاه یک جامعه در جهان، در زمانی برگزیده هستند. بیش از رمز و راز این شناسه است که اسطوره را پرسش‌ برانگیز می‌کند.

من داستان آرش را از از دوران دبستان تا امروز نه تنها در کتاب فارسی که در زندگی واقعی و در آشنایی با ره‌روان آرش، بارها و بارها بازخوانده‌ام. آرشی که «می‌دهد امید، می‌نماید راه» را هر بار در نگاه همایون‌ها، فریدون‌ها، کسرها، توکل‌ها، جمشیدها و مسعودهای زندگیم دیده‌ام، در چشم همه «به‌روزهایی» که از چشم‌مان « مبادا» شان کرده‌اند امروز. سال‌هاست در پی پاسخی مناسب به پرسشی هستم که شاید از فردای درست کردن خاوران، هر بار از خود می‌پرسم و از پاسخم به آن، در ذهن و گاه حتا بدون آنکه بر زبان آورم، هراس‌ناک می‌شوم.

باری، پرسشم ساده است. چرا آرش این «سپاهی مرد آزاده» را راویان به جز در یک روایت، پس از مرگش و یا «ناپدید» شدن بر فراز کوه البرز رها کردند و روایت خود را به پایان بردند، چرا دیگر هیچ از خود نپرسید چه بر سرش آمد؟ چرا در روایت‌ها نشانی از مزار این «فرزند رنج و کار»، « مرد پارسایی و پرهیز» نیست که چنین با جان‌دادگی مرزهای میهن را سامان داد.

برای پاسخ به پرسشم بارها به خود گفته‌ام، باید از اسطوره بدر آمد و پای بر زمین سخت "زندگی سرد و سیه چون سنگ" گذاشت. پرسشم از سرشت قهرمان و یا قهرمانی نیست. گفتم، تعریف اسطوره در روزگاران پیشین و تفاوت راز الوده‌ی رخ‌دادهای بی زمان و خیالی را هم با واقعیت می‌دانم. با این حال پس از هر بار مرور تاریخ و آن بهمن سرد که «فصل‌ها فصل زمستان شد»، « خورشید گریخته بود، که ماه پنهان شده، ابر می‌بارید» و زمان بازایستاد و با آن همه رویاهامان کابوس شد، دوباره و هنوز پرسشم را از خود می‌پرسم.
راست این است که آرش با نوشتارهای کهن نبود که در فرهنگ معاصر ما آرش شد. دست‌کم آرشی که بیش از نیم قرن
است می‌شناسیم و با او می‌خوانیم

« ولی، آن دم که ز اندوهان روانِ زندگی تار است؛
ولی، آن دم که نیکی و بدی را گاه پیکار است؛
فرو رفتن به کام مرگ شیرین است.
همان بایستهٔ آزادگی این است.....»

راست این است که تیرانداز چیره‌دست روزگاران باستان، به یک‌باره پس از کودتای ٢٨ مرداد و پس از آن زمستان دیگر که کسی سلامی را پاسخ نمی‌داد، به تاریخ معاصر بازگشت. این اسطوره پس از اعدام‌های جمعی آن «روزگار بدنامی و ننگ»، در سروده‌ی حماسی زنده یاد سیاوش کسرایی، باز آفریده و نماد جان‌دادگی برای آزادی‌خواهی و استقلال میهن شد. در همان سالی که کسرایی آرشش را بازافرید، به سال ١٣٣٧، آرشی دیگر را بهرام بیضایی روایت کرد که دیرتر منتشر شد. آرش بیضایی نیز در هنگامه‌ی جنگ توران و ایران است. فضای این دو اثر یکی شعر و دیگری نثر، تصویری دل آزرده‌ از بیم و هراس آن روزها و ستایش‌گر تلاش برای برون رفت از سکوت و خفقان است. در یکی «برف می‌بارد بر روی برف» در دیگری « آسمان به زمین کشیده شده و غبار» همه جا را فرا گرفته است. در هر دو تصویر سیاه شکست‌اند : «خیمه گاه دشمنان پر جوش، سنگر آزادگان خاموش » و « مردان ایران با دل خود با دل اندوه‌بار خود می‌گویند ما اینک چه می‌توانیم؟»

با این همه روایت آرش بیضایی و سرانجام‌ بی‌گور و نشان آرشش به امروز ما نزدیک‌تر است. قهرمانی‌اش از آن دست قهرمانی‌هایی‌ست که در میهن ما ماندگار مانده است. ایثار یا انجام وظیفه با «دانستن بنده‌ ماندن بنده». آرش کسرایی یکی است، بیضایی چند پهلوان همتای آرش را هم به میدان می‌آورد. یکی کشواد است که سایه‌اش از آغاز تا پایان، با این پرسش‌ها «که پیش از این دشمن آیا بندگی نبود؟» و پاسخ تلخ‌اش « ما را شکست ندادند،از این پیش ما خود شکست‌خورده بودیم»، بر سر آرش سنگینی می‌کند. آرش بیضایی اما می‌داند و با این حال در فضایی از غبار و تردید انتخاب می‌کند. به هنگام انتخاب میان بودن و نابودن، و نه تنها برای خود، که هنگامی «خود» سرنوشت دیگران است. راست این است دانستن تلخ‌تر از طعم گس نادانی‌ست.

آرش بیضایی، آرش جامعه‌ی پسا جمهوری اسلامی‌ست. آرش بیضایی با بسیاری از آرش‌های منتظر در راهروهای مرگ، اوین و حصار و گوهردشت در دهه شصت، بسیار نزدیک‌تر است تا آرش کسرایی! آرش بیضایی شعر نیست، حماسه نیست! نثر است با واژه‌هایی پر وزن و آهنگ، شاید برای فاصله‌ گرفتن از خیال و ابهام و ایهام است تا تلخی حقیقت را بر جان اندیشه بنشاند. بیضایی در آرشش به جز کشواد که برای نجات کشور از فرمان شاه سرپیچی می‌کند، «هومان» سردار دیگری از سپاه ایران را که سرداران و سربازان گمان می‌کنند در نبردی قهرمانانه جان داده است، در سراپرده‌ی شاه دشمن می‌نشاند. هومان است که شرط‌نامه‌ی صلح و انتخاب آرش پیام‌رسانی ساده برای انداختن تیر، را به پارسی برای ایرانیان می‌نویسد! آرش بیضایی خود شاهد گفت و گو و سرپیچی پهلوان کشواد از فرمان سالار سپاه ایرانیان برای انداختن تیر است. و در سکوت شاید با او هم‌ داستان. آرش بیضایی در فضایی خاکستری پر ابهام، افتان و خیزان میان رفتن و ماندن، گاه با خدا و کوه، و گاه با سایه‌ی کشواد! یا ندای وجدان‌اش در ستیز است. آرش بیضایی آرش فروپاشی‌ست. آرش جان‌باخته برای پیروزی و ادامه‌ی بنده بودن ِ بندگان است و با این حال قهرمان!

آرش بهرام بیضایی بر خلاف آرش کسرایی سپاهی مردی آزاده نیست. رمه‌بان است، «راه نشینی از آن سان که رمه‌شان به تاراج می‌رود،» در این «جنگ دراز» و از میان « بی‌نشان مرده هزار هزار» او به ناگاه در ورطه‌ای می‌افتد و خود هم نمی‌داند « کدام تاوان» را باید پس دهد! پهلوان نیست، نام آشنا نیست و تنها البرزست که صدای گام‌های او را می‌شناسد.

با این حال در هر دو روایت با همه تفات‌ها، آرش را پس از انجام وظیفه و انداختن تیر با پری از جان بر تیر، بر فراز البرز رها می‌کنند. چندین قرن و ٥٦ سال، از بی مزار بودن آن که مرز ایران را از توران جدا کرد می‌گذرد! و زان پس است شاید که همه آرش‌های ما، قهرمان و نام‌دار یا نه، بی مزارند.

شاید این روایت‌ها کامل نیستند. شاید در همان روزها، «راه‌جویانی که می‌جستند آرش را» پیکر بی‌جانش را پیدا کرده بودند و در گورستانی بی نام و نشان در خاورانی باستانی، در گورستانی متروک بدور از خیل کشتگان لشکر سرداران، در خاموشی به خاک سپرده‌اند. شاید مادران‌ آنها چون مادران خاوران جمعه‌ها در میان خیل گزمه و پاسدار به دیدارشان می‌رفته‌اند، و توهین می‌شنیده و تحقیر می‌شده‌اند. آن‌ها هم شاید بی‌دانستن حقیقت در باره عزیزان‌شان و یا مزار آرش‌های جان داده‌شان برای بندگانی که بندگی را پاس می‌دارند هنوز، تک تک دق کرده‌اند و مرده‌اند. شاید هم حماسه‌سرایی در همان روزها چند بیتی و چند صفحه‌ای در باره آن‌ها در دفتری که امروز گم شده است، نوشته باشد. ما نمی‌دانیم، روایت‌گران ما هم شاید نمی‌دانسته‌اند و شاید هم مهم نبوده است بدانند که آرش مادری دارد یا نه! در هر دو اثر «دختران بنشسته بر روزن و مادران غم‌گین»، و «شو مردگانی» هم هستند. و بس بی‌رنگ و در حاشیه «در کنار در منتظر» و تنها «دعا کردند و گردبند در مشت» فشردند.

بدون شک خاورانی هم برای اسطورهای روزگار پیشین و جان‌باختگان و گم‌شدگان جنگ‌های بی‌هوده در آن روزگاران بوده است. بی‌گمان در میان اسطوره‌های ما آنتی‌گونی هم بوده که از فرمان شاه برای به خاک نسپردن کشته‌ها نافرمانی کند و خاک بر پیکر برادر بپاشد و مجازات شود. اگر از اسطوره نیست، پس این میراث سوگ بی پایان مادران‌مان بر مزارهای گم شده از کجا آمده است؟ شکی نیست، فسون «نازک اندیشان‌شان» این بار برای چیره کردن فراموشی بی‌شرم کارگر شده است. نخست آرش‌ها را بی‌مزار کردند و سپس تلاش دادخواهی مادران و همسران و خواهران داغدار را از صفحه روزگار پاک کردند. قرن‌ها تاریخ شکست‌ها و باستانیان را کنار بگذاریم. در همین سی و چند ساله با این همه رسانه و این همه گفته و نوشته از زندان و اعدام و شکنجه، ما خود چگونه فراموش کرده‌ایم؟ فراموشی، با حماسه سرایی و ستایش از قهرمانی باز نمی‌ایستد. فراموشی، فراموش کردن چرایی بی‌سرنوشت شدن خیل آرش‌هایی است که می‌خواستند و می‌توانستند بمانند. فراموشی، پیروزی را دیدن و تن بی جان آرش را ندیدن است. فراموشی تنها بسنده کردن به بازتولید اسطوره‌ی آرش‌هاست که نمی‌توان مانع تکرار فاجعه‌ی کشتار دردناک هزاران آرش با نام و بی‌نام شود. فراموشی، بی پاسخ گذاشتن همان پرسش آرش بیضایی در گفت و شنود میان کشواد و آرش است. آنگاه که به آرش می‌گوید « یک بار رهاشان می‌کنی تا بنده شوند.» این پرسش را، در این ۵۶ سال یا همین سی و شش سال سیاه هر روز باید از خود می‌پرسیدیم تا فراموش نکنیم و هنوز چشم به راه آرشی دیگر نباشیم.

پرسش تنها از گور و مزار نیست، چرایی فراموشی در اصل پرسش از چگونگی پایان یافتن جنگ و سرنوشت ایران است. مجمل التواریخ می‌نویسد «در آخرکه صلح افتاد به تیر انداختن آرش»، اما چگونگی این صلح را کسی نمی‌داند.
هنوز هم نمی‌دانیم پس از فرود آمدن تیر « بر تناور ساق گردویی در کنار رود آمودری » و مشخص شدن مرز ایران با توران، سپاهیان افراسیاب و لشگر منوچهر چگونه جنگ را به پایان بردند؟ آیا در میان گفت و گوهای در باره‌ی صلح سخنی هم از دادخواهی برای آرش شد؟ و یا از سیاهی و تباهی و سرنوشت آن همه سرباز کشته شده در میدان، و مادر داغ دیده و همسر شوی مرده و دختران در انتظار کسی سخنی گفت؟ در دو نوشته حماسی معاصر از پایان جنگ، جز مرگ آرش که بشارت صلح است، سخنی دیگر نیست.

آیا سخنی هم از چرایی این جنگ و به رسمیت شناختن خطا و مقصر و خسارت برای قربانیان و عدالت به میان آمده است؟ هومان سردار خیانت‌کار که به علت ارزیابی خطایش از توان آرش در مشورت با شاه توران به دست او کشته می‌شود، در آخر برای ایرانیان به شهیدی قهرمان تبدیل می‌شود. کشواد از فرمان سردار و سالار سرکشی می‌کند، و تلاش دارد کلام راستین‌اش را آرش پذیرا شود، آیا اوست که باید ما را در این روزگار به تأمل بیشتر در حقایق قهرمانان ورای اسطوره و حماسه وادار کند؟

شوربختانه هنوز هم همه آن تیره‌بختی از وضعیت مردمان که در آغاز هر دو نوشته از روزگار ایران در جنگ با توران به گفته‌ی کسرایی و در جنگ با توران و با روایت بیضایی در جنگ با خود، شرح داده شده است، با ماست و اکنونیت ماست. دوران اسطوره به سر آمده است، نه تنها به دلیل پایان یافتن روزگاران باستانی، که چیره شدن فراموشی، فسون نازک‌اندیشان‌، بی‌شرمی را با وقاحتی کم نظیر همگانی کرده است. در جبهه دوست و دشمن با هم!

قرن‌ها بعد برای این روزگار بی آرش، روزگار شکست و ظلمت بی آتش، شاید نامی پیدا شود. تنها اگر راویانی باشند که حقیقت را باور کنند و راوی صادق آن باشند.
نه روایت که شاید تنها با پرسش‌هایی ساده از همان دست که سایه‌ی کشواد وقتی راه بر آرش می‌گیرد می‌پرسد:
«آرش می‌گوید: از راه من کنار برو
و سایه پهلوان ستبر: ای مرد به بندگان بیندیش!
آرش فریاد می‌کند: من خود از ایشانم.
کشواد می توفد: این تیر آیا پایان بندگی است؟
آرش دور می‌رود، و مرد چون مرگ بر او راه می‌گیرد: نه این به سود ایشان نیست.
آرش می‌رمد: تو از سود و زیان چه میدانی؟
کشواد می‌گوید: با این تیر چیزی هست که دگرگون نمی‌شود، و آن روز بندگان، که به هر حال بنده‌اند، ای ارش به اسیران بیندیش.
آرش راه خود را می‌گیرد و می‌گوید: برای من راه اندیشیدن نمانده است.»
آرش‌های ما همه اندیشیده و دانسته جان خود در تیر کردند؟ نمی‌دانیم. اما به «گاه پیکار» سرودشان آرش بود و «همان بایستهٔ آزادگی این است» تقدیر نبود و این تدبیرشان بود. و ما شکست خوردیم.
هنوز هم برف می‌بارد به روی سنگ و خارا سنگ دشت‌ها و خورشید گریخته........

باری راوی دیگری سال‌ها و شاید قرن‌ها بعد، در پی کودتایی و یا زمستانی سرد، روایت ما را باز خواهد گفت. راوی که روایت‌اش حماسه نباشد، راست روزگار باشد و نخست باور کند که آرش‌ را ما خود کشتیم و بی‌گور و نشان کردیم تا از جنگ با خود فرار کنیم. تورانیان هم بودند و اما ما آرش‌کشی را در سایه‌ی تورانیان آغاز کردیم. برای همین در پایان جنگ بازهم شکست‌خوردیم. از پایان جنگ رخصتی تا آغاز جنگی دیگر می‌خواستیم، می‌‌خواستیم؟ نه درست‌تر آن است که بگویم هنوز هم می‌خواهیم! از صلح عدالت نخواستیم و خیل مردگان را در گورهای بی نشان رها کردیم. و سپس بر بی مزاریشان گریستم، گریستیم؟ هنوز می‌گرییم! و حماسه ساز می‌کنیم. ما شکست خورده‌ایم و راوی صادقی نیست تا این شکست را روایت کند. آرش را ما کشتیم.

جنگ برای «نظمی نوین»

رضا معینی — 2025-10-09T17:03:20Z

سی‌وچهار سال پیش در بهمن ماه ۱۳۶۹، نخستین شماره ماه‌نامه‌ی آرش منتشر شد. مقاله‌ی نخست آن با عنوان« جنگ برای نظمی نوین » گزارشی از جنگ نخست خلیخ فارس بود به قلم من. این روزها بازهم سخن از جنگ برای نظمی نوین است، گویی که پیش از این جهان چنین با همین گفتمان شاهد تباهی جنگ نبوده است. «جهان پیر است و بی بنیاد..»

۱۷ ساعت پس از پایان مهلت تعیین‌شده از سوی شورای امنیت سازمان ملل برای خروج عراق از کویت، در شبانگاه ۱۶ ژانویه ۱۹۹۱، آمریکا و متحدانش، حمله به عراق را آغاز کردند، و بدین ترتیب بحران خلیج (فارس) به «جنگ خلیج (فارس)» تبدیل شد. بدون شک «جنگ خلیج» به‌عنوان یکی از ویران‌گرترین و مرگ‌بارترین جنگ‌ها تا امروز در تاریخ به یاد خواهد ماند. جنگی که هم نمایش بزرگ تکنولوژی پیشرفته و هم نشان این توان در خدمت ویران‌گری و مرگ است.

تنها تا ده روز پس از جنگ، عراق سه هزار بار مورد حمله هوایی و بمباران قرار گرفت. طی این ده روز، هر روزه نزدیک به دو هزار هواپیما عراق را بمباران کرده‌اند. طبق آمار پنتاگون فقط در ۲۴ ساعت اول جنگ بیش از ۱۸ هزار تن بمب بر عراق ریخته شده است، یعنی چیزی معادل دو برابر قدرت بمب اتمی که هیروشیما را ویران کرد. عراق اعلام کرده است، که در هر بمباران بیش از ۲۰ هزار نفر مجروح، کشته و بی‌خانمان می‌شوند. از همان آغاز بحران، یعنی اشغال کویت توسط عراق در ۲ اوت ۱۹۹۰، میل به جنگ از سوی دو طرف اصلی جنگ یعنی عراق و آمریکا به شدت ابراز می‌شد.

عراق در پی ناکام ماندن «قادسیه»‌اش در جنگ ۸ ساله با ایران، با بحران شدید بازپرداخت وام مواجه بود و قرض ۳۰ میلیارد دلاری‌اش از امارات متحده و کویت و عربستان را باید پرداخت می‌کرد؛ در حالی‌که قیمت نفت روی به کاهش داشت و عراق برای بازسازی اقتصادی، نیاز شدیدی به کمک‌های مالی بیشتری از کشورهای «برادر»ی داشت که اینک جهت بازپرداخت وام‌ها به او فشار می‌آوردند.

فکر زنده کردن «صلاح‌الدین ایوبی» فاتح در اورشلیم - متحدکننده عراق و سردار آخرین نبرد پیروزمند اعراب مسلمان با اروپاییان مسیحی در آخرین جنگ‌های صلیبی - تنها راه و چاره‌ای بود که سردار سابق قادسیه برای نجات خود برگزید!

از سوی دیگر آمریکا نیز غرق در بحرانی بود که بانکداران بزرگش آن را «پایان رونق اقتصادی» خوانده‌اند. آغاز دهه نود از یک سو اگرچه در هم شکستن بلوک شرق را در پی داشت اما پایان جنگ سرد،‌ پایان سود بازار پرمنفعت تولید و صادرات نظامی آمریکا را نیز به همراه داشت. اروپا روی به اتحاد نهاده بود،‌ وحدت آلمان و گسترش نفوذ بازار مشترک خطر جدی محسوب می‌گشت، و رشد چشمگیر ژاپن به عنوان قدرت رقیب، تردید آمریکا را نسبت به آینده هرچه بیشتر می‌کرد. ضمن آ‌ن‌که اینک نوبت خاورمیانه بود که در تلاطم جهان تغییرات خود را نمایان سازد، اگرچه پایان جنگ ایران و عراق، مساله تامین امنیت خلیج فارس را توسط نیروهای بیگانه بیهوده جلوه می‌داد، اما برای آمریکا و غرب، ناممکن بود که این رگ حیاتی تامین انرژی و سوخت را که بدون شک پایه رشد و رقابت جهانی است، به سادگی رها کنند.
بر این اساس بود که «نظم نوین جهانی» با جنگ در خلیج فارس به جهانیان بشارت داده شد.

جنگ کوتاه، جنگ تمیز

به جز عراق همه طرف‌های درگیر در جنگ، پیش از آغاز جنگ و حجتی در دو روز اول آن جنگ را کوتاه‌مدت و تمیز یعنی با حداقل تلفات اعلام می‌کردند.

در ظاهر آمریکا و متحدانش با تکیه بر قدرت نظامی که آخرین دستاوردهای علمی و به‌ویژه الکترونیک و انفورماتیک را به خدمت گرفته است و با تجهیزات پشت جبهه‌ای بسیار قوی، طبیعی بود که چنین انتظاری را به جهانیان القا کنند؛ این‌گونه تبلیغات برای همراه‌سازی افکار عمومی و مرعوب ساختن نیروهای ضدجنگ، نیاز اولیه غرب برای تهاجم بود.

اما برخلاف این تبلیغات که در روز اول جنگ، پیروزی آمریکا و متحدانش را با نابودی، «تقریبا ۸۵ درصد توان نظامی عراق» اعلام می‌کرد، حمله موشکی عراق به اسرائیل و عربستان و آشکار شدن این‌که بخش عظیمی از توان نظامی عراق هنوز مورد تهاجم قرار نگرفته است، بی‌پایه بودن «جنگ کوتاه تمیز» را برملا ساخت.

به تدریج، همه مقامات غربی زمزمه جنگ هفته‌ها و ماه‌ها را به اظهارات رسمی خود تبدیل کردند. در پنج روز دوم جنگ معلوم شد که عراق با ساختن ماکت‌های مصنوعی مانع بمباران مراکز اصلی نیروی هوایی و موشکی خود شده است. و در آغاز هفته دوم جنگ گفته شد کم‌تر از پنجاه هواپیما از ۶۵۰ هواپیمای عراقی نابود شده است.

شمار موشک‌های پرتاب‌شده به سوی اسرائیل و عربستان سعودی از ۳۰ گذشته و بنا بر اظهارات «دیک چنی» وزیر دفاع آمریکا و «شون‌مان» وزیر دفاع سابق فرانسه، عراق توان هوایی برای حمله دارد. و مهم‌تر این‌که بمباران باید هفته‌ها به‌طول انجامد؛ بمبارانی که روزانه با پرواز دوهزار هواپیما و ریختن ۹ هزار تن بمب انجام می‌گیرد.

سیل آوارگان عراقی که کشور را به قصد کشورهای همجوار و به‌ویژه اردن ترک می‌کنند و اظهارات آنان به عنوان شاهدان عینی و قربانیان بمباران مناطق مسکونی و کشتار عظیم انسانی تایید عملی یاوه بودن جنگ کوتاه و جنگ تمیز است.

کشتار و ویرانی با این‌که در عراق وسعت وحشتناکی دارد اما تنها به این کشور منحصر نمی‌شود.

موشک‌باران اسرائیل و عربستان توسط عراق، به لحاظ سیاسی از مهم‌ترین وقایع جنگ محسوب می‌شود.

از سویی عراق در تلاش برای تبدیل جنگ به جنگ اعراب و اسرائیل است و از این جهت برای ایجاد شکاف در جبهه متحد دشمنانش سود می‌جوید و از سوی دیگر غرب همه تلاش خود را برای آرام نگاه‌داشتن اسرائیل و عدم مقابله به مثل مستقیم و حمله به عراق به کار می‌گیرد (از اهدای کمک‌های مالی تا نصب فوری موشک‌های ضد موشک آمریکایی، تا معامله‌های پشت‌پرده و امتیازاتی چون عدم پذیرش «کنفرانس بین‌المللی» برای راه حل دو کشور) . به قول یک روزنامه‌نگار فرانسوی، هر موشک به اسرائیل، قلب رهبران غرب را بیشتر می‌لرزاند تا اسرائیل را! نیروهای اسرائيل با این‌که اعلام‌ کرده‌اند مقابله به مثل خواهند کرد اما چگونگی و زمان و مکان آن را اعلام نکرده‌اند!

ساحل غربی رود اردن و نوار غزه، از همان آغاز جنگ زیر کنترل نظامی قرار گرفت است. در روز دو ساعت برای عبور و مرور فلسطینی‌ها در نظر گرفته شده که این امر موجب معضلات بسیاری برای آنان شده است. منع رفت و آمد، اختلال در کسب و کار و افت شدید درآمدها را به دنبال داشته، ضمن آنکه شیوع بیماری‌های گسترده‌ای را دامن زده است.

جنگ مستقیم

از همان نخستین لحظات آغاز جنگ اکثر شبکه‌های تلویزیونی با پخش تصویرهای مستقیم از بمباران و جنگ اصطلاح «جنگ مستقیم» را در مطبوعات و رادیو تلویزیون متداول کردند هرچند که این پخش چنانکه گفته می‌شود «مستقیم» نیست، یعنی قبل از ارائه می‌بایست از زیر تیغ سانسور و کنترل پنتاگون رد شود.

تجربه جنگ‌های ویتنام، الجزائر، و … که انعکاس اخبار در واکنش مردم علیه جنگ نقش برجسته‌ای داشت، جبهه متحد و به‌ویژه رهبرش آمریکا را بر آن داشت که از همان آغاز تدابیر و اقدامات معینی برای سانسور اتخاذ کند.

گلچین کردن خبرنگاران توسط پنتاگون، کنترل هر خبر قبل از ارسال و پخش، سانسور را به شکل بی‌سابقه‌ای در غرب دامن زده است. چنان‌که چندین خبرگزاری و خبرنگار علیه این اقدامات که آن را خلاف قوانین اساسی کشورهای غربی می‌خوانند به دادگاه‌ها شکایت کرده‌اند.

در این میان شبکه تلویزیونی سی‌.ان.ان آمریکا که شبکه‌ای خبری است، رهبری و هدایت گزارش و خبر را در دست دارد. اکثر تصویرها و اخبار مهم توسط این شبکه به دیگر شبکه‌های تلویزیونی جهان ارسال می‌شود. به‌طوری‌که روزنامه‌های فرانسوی به طنز سی‌ان‌ان را دومین برنده جنگ ارزیابی کرده‌اند.

سیاست «تک‌امتیازی» پنتاگون و تبلیغات بی‌پایه که هر روز به «تصحیح» یا رد خبر اعلام‌شده قبلی منجر می‌شود، در آغاز هفته دوم جنگ به باد انتقاد گرفته شد. روزنامه‌ها به‌ویژه در این امر که «عدم ارائه خبر صحیح و کامل موجب وحشت بیشتر شده و رواج شایعات ناشی از بی‌اعتمادی را دامن می‌زند» به نوشتن مقالات تند علیه شبکه‌های تلویزیونی به‌ویژه سی‌.ا‌ن‌.‌ان و مسئولانی پرداختند که مدام تحلیل خود را عوض می‌کنند. در این رابطه روزنامه «لیبراسیون» با طرح این‌که «جنگ، شو نیست»، مساله پخش مستقیم جنگ را زیر سوال برد.

هم در این رابطه است که پس از هفته اول، پخش اخبار از حالت تهییجی صرف بیرون آمده انتقاد و تحلیل از ابعاد جنگ آغاز شد. هرچند که هنوز سانسور شدید بر مطبوعات و رادیو تلویزیون‌ها به بهانه‌های امنیتی حکم‌فرماست. شاید بتوان گفت دوربین‌ها و مطبوعات و رادیو تلویزیون غربی کم‌تر از بمب‌ها در جنگ شرکت ندارند!

مخالفت با جنگ

همراه با آغاز بحران، تظاهرات ضد جنگ نیز آغاز شد. از اول ژانویه ابعاد آن گسترش یافت و به ویژه درآغاز جمله ها و جنگ آهنگ آن تشدید شد. تقریبا در همه کشورهای جهان تظاهرات ضد جنگ انجام گرفته است. اما در کشورهای غربی و درگیر به‌ویژه آمریکا، آلمان، فرانسه، ایتالیا تظاهرات مردم هر روز گسترش بیشتری می‌یابد.

سانسور گسترده گرچه مانع پخش خبر دقیق و واقعی این حرکات وسیع و اعتراضی می‌شود اما نتوانسته است از ابعاد آن بکاهد. در آلمان که گسترده‌ترین حرکات اعتراضی صورت می گیرد، تقریبا همه نیروهای اپوزیسیون به خیابان آمده‌اند. اگرچه سوسیالیتست‌های فرانسه و ایتالیا و اسپانیا با جنگ همراهند اما در آلمان این امر به دلیل در اپوزیسیون قرار گرفتن سوسیال دموکرات‌ها برعکس است. در فرانسه ابتکار حرکات اعتراضی علیه جنگ توسط «امضای ۷۵» نفر که کمیته‌ای مرکب از ۷۵ نفر از روشنفکران و هنرمندان و احزاب چپ است، صورت گرفت.

در خاورمیانه تظاهرات و اعتراض، ابعاد خاصی به خود گرفته است، در کشورهای عربی ایجاد کمیته‌های همبستگی، کمک‌رسانی و حتی داوطلب برای شرکت در جنگ در همان روز اول شروع شد.

در این رابطه گروه‌های بنیادگرا و متعصب اسلامی در الجزایر، تونس، و اردن، روز به روز رشد بیشتری می‌کنند. جبهه نجات اسلامی در الجزایر، اخوان المسلمین در اردن، جهاد اسلامی در تونس، لبنان و مصر در حمایت از عراق و علیه دخالت «کفار» اعلام جهاد کرده‌اند.

در کنار راه‌پیمایی‌های مسالمت‌آمیز، حمله به مراکز دولتی و حتی غیردولتی غربی در سراسر جهان گسترش یافته است. در ترکیه، لبنان، یونان، الجزایر، ایتالیا،‌ تونس، شیلی، پاکستان، مراکش، و … دفاتر ناتو، کنسول‌گری‌ها، سفارت‌خانه‌ها، آژانس‌های مسافرتی و غیره، مورد حمله نیروهای مختلف ضدامریکایی قرار گرفت.

«نظم نوین جهان»‌ که با جنگ آغاز شده است تاکنون جز کشتنار و مصیبت و ویرانی چیزی دیگر نداشته است. دمکراسی غرب هم خود را از درون با اعمال سانسور و محدود کردن آزادی و رای مردم به مخاطره افکنده و از سوی دیگر در منطقه خاورمیانه آن‌چه را که تقویت کرده، نظامی‌گری رشد بنیادگرایی اسلامی، پان اسلامیسم و پان عربیسم بوده است. آلوده کردن محیط زیست، رشد نیروهای ضد دموکراسی، و نظامی‌گری، می‌تواند مادر «نظم نوین جهانی» باشد؟!‌

۲۲ بهمن ۱۴۰۳